ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
160
MEHNAT SHAROITLARI BO‘YICHA ISH JOYLARINI ATTESTATSIYA
QILISH JARAYONIDA OMILLARNI O‘LCHASH VA BAHOLASH:
O‘LCHASH BAYONNOMALARINI TO‘LDIRISHNING METODIK
YONDASHUVLARI
Abdurayimov Islomjon Ibrohim o`g`li
Farg`ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti
2-bosqich ordinanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16809742
Annotatsiya:
Ushbu tezisda mehnat sharoitlari bo‘yicha ish joylarini
attestatsiya qilish jarayonida omillarni o‘lchash va baholash, shuningdek,
o‘lchash bayonnomalarini to‘ldirish tartibi va metodik yondashuvlari tahlil
qilinadi. Mehnat muhitidagi zararli va xavfli omillarni aniqlash, ularning
me’yoriy talablarga muvofiqligini baholash hamda o‘lchash natijalarini
rasmiylashtirishning huquqiy va texnik jihatlari yoritiladi. Tadqiqotda amaldagi
mehnat muhofazasi qonunchiligi, davlat standartlari hamda zamonaviy
laborator o‘lchash usullari asosida tavsiyalar ishlab chiqiladi. Ushbu ish
natijalari ish joylarida xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini ta’minlash, ishlab
chiqarish jarayonida xodimlar salomatligini saqlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
mehnat sharoitlari, attestatsiya, ish joyi, omillarni o‘lchash,
baholash, o‘lchash bayonnomasi, mehnat muhofazasi, xavfli omillar, laborator
o‘lchash, me’yoriy talablar.
Аннотация:
В данной тезисной работе рассматриваются процессы
измерения и оценки факторов при аттестации рабочих мест по условиям
труда, а также порядок и методические подходы к заполнению протоколов
измерений.
Анализируются
вредные
и
опасные
факторы
производственной среды, оценивается их соответствие нормативным
требованиям, а также освещаются правовые и технические аспекты
оформления результатов измерений. В исследовании на основе
действующего законодательства по охране труда, государственных
стандартов
и
современных
лабораторных
методов
измерений
разработаны рекомендации. Полученные результаты способствуют
обеспечению безопасных и здоровых условий труда на рабочих местах и
сохранению здоровья работников в процессе производства.
Ключевые слова:
Условия труда, аттестация, рабочее место,
измерение факторов, оценка, протокол измерений, охрана труда, опасные
факторы, лабораторные измерения, нормативные требования.
Abstract:
This thesis examines the processes of measuring and evaluating
factors in workplace certification based on working conditions, as well as the
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
161
procedures and methodological approaches to completing measurement
protocols. Harmful and hazardous factors of the working environment are
analyzed, their compliance with regulatory requirements is assessed, and the
legal and technical aspects of documenting measurement results are discussed.
Based on current occupational safety legislation, state standards, and modern
laboratory measurement methods, recommendations have been developed. The
results of this study contribute to ensuring safe and healthy working conditions
in the workplace and protecting employees’ health during the production
process.
Keywords:
Working
conditions,
certification,
workplace,
factor
measurement, evaluation, measurement protocol, occupational safety,
hazardous factors, laboratory measurements, regulatory requirements.
Zamonaviy ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida mehnat sharoitlarini
muntazam ravishda baholash hamda ish joylarini attestatsiya qilish xodimlar
salomatligini saqlash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va mehnat
unumdorligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, mehnat muhitidagi zararli va
xavfli omillar global miqyosda kasbiy kasalliklarning 25–30 foizini yuzaga
keltiradi. Shu bois, mehnat sharoitlarini o‘z vaqtida aniqlash, baholash va
yaxshilash nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy jihatdan ham dolzarb masaladir.
O‘zbekiston Respublikasida ushbu jarayonni tartibga soluvchi qator hujjatlar
mavjud bo‘lib, ularning eng asosiysi “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi
Qonun, “Ish joylarini attestatsiya qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom hamda O‘zDSt
12.0.002-2022 “Mehnat sharoitlarini baholash va attestatsiya qilish umumiy
talablari” hisoblanadi. Ushbu hujjatlar mehnat muhitida xavfsizlik standartlarini
belgilaydi va ish beruvchilarga ish joylarining sanitariya-gigiyena holatini
doimiy nazorat qilish majburiyatini yuklaydi.
Attestatsiya jarayonida aniqlanadigan omillar — ishlab chiqarish shovqini,
tebranish darajasi, chang va aerozol konsentratsiyasi, zararli kimyoviy moddalar
miqdori, mikroiqlim ko‘rsatkichlari, yoritish darajasi va elektromagnit maydon
kuchlanishi — xodimlarning mehnat unumdorligi va sog‘lig‘iga bevosita ta’sir
etadi. Ularni aniq va ishonchli o‘lchash uchun zamonaviy portativ va statsionar
laborator jihozlar, raqamli datchiklar, spektr analizatorlari, shuningdek,
ma’lumotlarni avtomatik qayd etuvchi dasturiy tizimlar qo‘llanilmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli transformatsiya jarayonlari doirasida ish
joylarini attestatsiya qilish tizimiga elektron bayonnoma shakllari, bulutli
ma’lumot bazalari va sun’iy intellekt yordamida xavf omillarini avtomatik tahlil
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
162
qilish texnologiyalari joriy etildi. Bu esa o‘lchash natijalarining aniqligi, qayta
ishlash tezligi va hujjatlashtirish sifatini yangi bosqichga olib chiqdi.
Mazkur tadqiqot ish joylarini attestatsiya qilish jarayonida omillarni o‘lchash va
baholash metodologiyasini chuqur tahlil qiladi, o‘lchash bayonnomalarini
to‘ldirish bo‘yicha amaliy va huquqiy jihatlarni yoritadi hamda zamonaviy
texnologiyalarga asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqadi. Natijada, tadqiqot
mehnat sharoitlarini yaxshilash, ishlab chiqarishda xavfsizlik darajasini oshirish
va kasbiy kasalliklarning oldini olishga qaratilgan ilmiy-amaliy asos yaratadi.
Asosiy qism
1. Ish joylarini attestatsiya qilishning nazariy asoslari
Ish joylarini attestatsiya qilish — bu mehnat sharoitlarini tizimli o‘rganish,
ishlab chiqarishdagi zararli va xavfli omillarni aniqlash, ularni me’yoriy
ko‘rsatkichlar bilan taqqoslash hamda xodimlar sog‘lig‘iga ta’sir darajasini
baholash jarayonidir. Bu jarayonning asosiy maqsadi — mehnat muhitini xavfsiz
qilish, kasbiy kasalliklarning oldini olish va mehnat unumdorligini oshirishdir.
Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) tavsiyalariga ko‘ra, ish joylarini
attestatsiya qilish uch bosqichda amalga oshirilishi lozim:
1. O‘lchashga tayyorgarlik – me’yoriy hujjatlarni o‘rganish, o‘lchash rejasini
ishlab chiqish.
2. O‘lchash va tahlil – laborator asboblar yordamida ishlab chiqarish
omillarini aniqlash.
3. Baholash va hujjatlashtirish – o‘lchash natijalarini me’yorlar bilan
solishtirish, bayonnomalar tuzish.
O‘zbekistonda bu jarayon “Ish joylarini attestatsiya qilish tartibi
to‘g‘risida”gi Nizom va O‘zDSt 12.0.002-2022 standartlariga asoslanadi.
2. Mehnat sharoitlarini baholashda o‘lchanadigan asosiy omillar
Attestatsiya jarayonida o‘lchanadigan omillar quyidagilar:
Fizik omillar: ishlab chiqarish shovqini, tebranish darajasi, mikroiqlim
(harorat, namlik, havo oqimi), yoritish darajasi, elektromagnit maydon
kuchlanishi.
Kimyoviy omillar: havodagi chang va zararli gazlar konsentratsiyasi, toksik
moddalar miqdori.
Biologik omillar: mikroorganizmlar, mog‘or zamburug‘lari va viruslar
mavjudligi.
Psixofiziologik omillar: ish yuklamasi, monatonlik, stress darajasi.
JSST ma’lumotlariga ko‘ra, shovqin darajasi 85 dB dan oshganda eshitish
qobiliyati yo‘qotilishi xavfi keskin ortadi. Shu sababli O‘zbekiston me’yoriy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
hujjatlarida 8 soatlik ish kuni uchun maksimal ruxsat etilgan shovqin darajasi 80
dB deb belgilanadi.
3. O‘lchash va baholash jarayonida qo‘llaniladigan uskunalar va
texnologiyalar
So‘nggi yillarda attestatsiya jarayonida qo‘llanilayotgan texnologiyalar
sezilarli yangilandi. Quyidagilar keng qo‘llanmoqda:
Portativ shovqin o‘lchagichlar (sound level meters) – shovqin intensivligini
aniqlash.
Vibrometrlar – tebranish darajasini o‘lchash.
Aerozol analizatorlari – havodagi chang zarralari miqdorini baholash.
Gaz analizatorlar – kimyoviy moddalarning konsentratsiyasini aniqlash.
Mikroiqlim stansiyalari – harorat, namlik va havo tezligini o‘lchash.
Laboratoriya spektrometrlari – kimyoviy tarkibni aniqlash.
Ilg‘or korxonalarda ushbu uskunalar IoT (Internet of Things) tizimiga
ulanib, ma’lumotlar real vaqt rejimida bulutli bazaga yuboriladi va sun’iy
intellekt tomonidan tahlil qilinadi. Bu xatoliklarni kamaytiradi va vaqtni tejaydi.
4. O‘lchash bayonnomalarini to‘ldirishning metodik asoslari
O‘lchash natijalari maxsus shakllangan bayonnoma (protokol)larda
rasmiylashtiriladi. Bayonnomada quyidagi ma’lumotlar bo‘lishi kerak:
O‘lchash sanasi va joyi;
O‘lchov asbobining turi, modeli va kalibrlash sanasi;
O‘lchov natijalari (me’yoriy qiymatlar bilan solishtirilgan holda);
Tahlil qiluvchi mutaxassisning imzosi.
O‘zbekistonda 2023-yildan boshlab elektron bayonnomalar tizimi joriy
etilib, u orqali o‘lchash natijalari onlayn tarzda mehnat muhofazasi bo‘yicha
davlat organlariga yuborilishi mumkin.
5. Xalqaro tajriba va O‘zbekiston sharoitida qo‘llash imkoniyatlari
Rossiya, Germaniya va Yaponiya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ish joylarini
attestatsiya qilish jarayonida riskga asoslangan yondashuv samarali natija
beradi. Bu yondashuvda barcha ish joylari bir xil tekshiruvdan o‘tmaydi, balki
xavf darajasi yuqori bo‘lgan joylar chuqur va tez-tez tahlil qilinadi.
O‘zbekistonda ushbu tizimni bosqichma-bosqich joriy etish ishlab
chiqarishdagi ortiqcha xarajatlarni kamaytiradi va eng muhim xavf zonalariga
e’tibor qaratishni ta’minlaydi.
Xulosa
Ish joylarini attestatsiya qilish va mehnat sharoitlarini baholash —
xodimlarning sog‘lig‘ini saqlash, ishlab chiqarish jarayonida xavfsizlikni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
ta’minlash hamda mehnat unumdorligini oshirishning ajralmas qismidir.
Tadqiqot davomida aniqlanganki, zararli va xavfli ishlab chiqarish omillarini
muntazam ravishda o‘lchash, ularni me’yoriy ko‘rsatkichlar bilan taqqoslab
baholash hamda natijalarni to‘g‘ri rasmiylashtirish ishlab chiqarish madaniyatini
sezilarli darajada oshiradi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda mehnat muhofazasi sohasida zamonaviy
laborator asbob-uskunalar, raqamli monitoring tizimlari va elektron
bayonnomalarni joriy etish natijasida attestatsiya jarayonining tezkorligi,
aniqligi va shaffofligi ta’minlanmoqda. Xalqaro tajribada keng qo‘llanilayotgan
riskga asoslangan yondashuvni mahalliy sharoitga moslashtirish ishlab
chiqarishdagi xavfsizlik darajasini oshirish bilan birga, resurslarni samarali
taqsimlash imkonini beradi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
1. Ish joylarini attestatsiya qilish jarayonida faqat yillik rejalashtirilgan
o‘lchashlarni emas, balki xavf darajasi yuqori bo‘lgan zonalarda doimiy
monitoringni yo‘lga qo‘yish.
2. O‘lchash natijalarini hujjatlashtirishda elektron protokollar tizimini to‘liq
joriy etish.
3. Attestatsiya jarayoniga zamonaviy IoT va sun’iy intellekt
texnologiyalarini integratsiya qilish.
4. Mutaxassislar malakasini oshirish bo‘yicha muntazam o‘quv
seminarlarini tashkil etish.
Shunday qilib, mehnat sharoitlarini ilmiy asosda baholash va attestatsiya
qilish tizimini takomillashtirish xodimlar salomatligini muhofaza qilish, ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish va xalqaro mehnat xavfsizligi standartlariga
mos faoliyat yuritishning eng samarali yo‘lidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2016.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 25-iyundagi “Ish
joylarini attestatsiya qilish tartibi to‘g‘risida”gi 512-son qarori.
3. O‘zDSt 12.0.002-2022. Mehnat sharoitlarini baholash va attestatsiya qilish.
Umumiy talablar. – Toshkent: O‘zstandart agentligi, 2022.
4. International Labour Organization (ILO). Safety and Health at the Workplace.
– Geneva: ILO Publications, 2021.
5. World Health Organization (WHO). Occupational health: A manual for primary
health care workers. – Geneva: WHO Press, 2020.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
165
6. Мельникова, Е. А., Иванов, С. Н. Аттестация рабочих мест по условиям
труда. – Москва: Академия труда и социальных отношений, 2019.
7. Қодиров, Б. Ш., Рахмонов, И. Ж. Меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик
асослари. – Тошкент: Фан ва технология, 2020.
8. Степаненко, В. П. Методические рекомендации по оценке условий труда.
–
