ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
HAYOT SUG‘URTASINI AMALGA OSHIRISHDA HUQUQIY
ASOSLARNING TUTGAN O‘RNI
Masharipova Ruxsora Olimjonovna
Bank moliya akademiyasi magistranti
E-mail: ruxsoramasharipova22@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14275039
Annotatsiya:
Hozirgi o‘zaro bog‘langan dunyoda global iqtisodiy va siyosiy
jarayonlar alohida davlatlarning iqtisodiy, ijtimoiy va moliyaviy tizimlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu dinamika, ayniqsa, sug‘urta xizmatlari va
sug‘urta bozori ishtirokidagi savdo munosabatlarida yaqqol namoyon
bo‘lmoqda.
Kalit so‘zlar:
sug‘urta, hayot sug‘urtasi, global iqtisodiyot, siyosiy
jarayonlar, moliyaviy tizimlar.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng sug‘urta xizmatlari bozorini
rivojlantirish borasida sezilarli yutuqlarga erishdi. Qonunchilik bazasining
muntazam takomillashtirilayotgani iqtisodiyotni mustahkamlashga qaratilgan
keng ko‘lamli islohotlarga asos bo‘lmoqda
Moliyaviy tizim samaradorligini oshirish, ayniqsa sug‘urta sohasida davlat
va jamiyat o‘rtasidagi mutanosib munosabatlarni mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
1-jadval
Hayot sug‘urtasi bo‘yicha mamlakatlardagi asosiy huquqiy talablar
Davlat
Hayot sug’urtasi
bo’yicha
qonunchilik va
nazorat organlari
Sug’urta shartlari va
himoya qamrovi
Qo’shimcha huquqiy
talablar
AQSh
Har bir shtatda o’z
sug’urta
komissiyalari orqali
nazorat qilinadi
Muddatli va umrbod
sug’urtalash,
investitsiyali hayot
sug’urtasi
Qonunchilik
o‘zgarishi bilan
sug‘urta qamrovini
himoya qilish
talablari
Yaponiya
Sug‘urta biznesi
to‘g‘risidagi qonun
(Insurance Business
Act)
Sug’urtalanganlarning
mablag’lari himoya
qilinadi
Sug’urta
kompaniyalari
moliyaviy
hisobotlarini
muntazam taqdim
etishi kerak
Buyuk Britaniya
Prudential
Regulatory
Muddatli va
qo’shimcha nafaqa
Sug’urta
kompaniyalarining
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
Authority (PRA) va
Financial Conduct
Authority (FCA)
sug‘urtasi
moliyaviy holati qat’iy
nazorat ostida
Germaniya
Federal Financial
Supervisory
Authority (BaFin)
tomonidan nazorat
qilinadi
Umrbod va pensiya
sug‘urtasi
Sug‘urta
kompaniyalari rezerv
fondlarini oshirishlari
shart
Kanada
Office of the
Superintendent of
Financial
Institutions (OSFI)
Universal va doimiy
hayot sug‘urtasi
Sug‘urta mahsulotlari
soliqqa tortishdan
qisman ozod qilingan
Fransiya
L’assurance vie
qonunchiligi bilan
tartibga solinadi
Hayot sug‘urtasi
uchun qo‘shimcha
himoya
Sug‘urtalanganlarning
himoya fondi mavjud
1-rasm. Hayotni sug’urtalash shartnomasining asosiy elementlari
O‘zbekistonda sug‘urta faoliyatini tartibga solish uchta asosiy tizim atrofida
tuzilgan:
1. Umumfuqarolik qonunchiligi Bu O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksining birinchi va ikkinchi qismlarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, sug‘urta bilan
bog‘liq huquqiy munosabatlar uchun asos yaratadi. Unda jismoniy va yuridik
shaxslar faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari, tijorat va notijorat faoliyati
o‘rtasidagi farq, tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishning umumiy tamoyillari
Hayotni
sug‘urtalash
shartnomasin
ing asosiy
elementlari
Shartnomaning
barcha asosiy
shartlariga ega
bo'lishi kerak
Eng yaxshi
niyyatda
qilingan
bo'lishi
kerak
Shartnoma tuzish
vaqtida sug'urtalangan
shaxsning sug'urta
manfaati bo'lishi kerak
To'lov
shartnomasi
bo'lmasligi
kerak
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
yoritilgan. Ushbu qism mamlakatdagi sug'urtaning huquqiy mazmunini
tushunish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
2. Maxsus sug'urta qonunchiligi Bu sug'urta sektoriga moslashtirilgan
maxsus huquqiy bazalarni o'z ichiga oladi. Ushbu qonunlar sug'urta tashkilotlari
faoliyatini va sug'urta faoliyatini amalga oshirishni tartibga soluvchi, sug'urtani
iqtisodiy faoliyatning boshqa sohalaridan ajratib turadigan keng qamrovli va
batafsil me'yoriy-huquqiy bazalarni taklif etadi.
3. Sohani tartibga solishda vazirliklar va davlat organlari tomonidan
sug'urta faoliyatiga oid normativ hujjatlar, qarorlar va idoraviy ko'rsatmalar
ham qo'llaniladi. Ushbu qoidalar sug‘urta bozorining qonun doirasida faoliyat
yuritishini hamda jamiyat va iqtisodiyot ehtiyojlarini qondirishini ta’minlaydi.
Bu uch me’yoriy-huquqiy baza birgalikda O‘zbekistonda sug‘urta sektorini
boshqarishda, sug‘urta operatsiyalariga huquqiy ravshanlik, barqarorlik va
tizimli yondashuvni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Fuqarolik kodeksi
muhim ahamiyatga ega, ayniqsa uning sug'urta munosabatlariga bag'ishlangan
ikkinchi bo'limi. Ushbu bo'lim mamlakatda sug'urta faoliyatini tashkil etish,
boshqarish va amalga oshirishning to'liq huquqiy asoslarini taqdim etadi.
Maxsus sug‘urta qonunchiligi - sug‘urta masalalarini boshqarish va tartibga
solishga qaratilgan O‘zbekiston Respublikasining maxsus qonunlarini o‘z ichiga
oladi. Misol uchun, “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi qonun, “Tashuvchining
shaxsiy ehtiyojlarini samarali sug‘urta qilish to‘g‘risida”gi qonun, “Ish bilan
ta’minlash va farovonlikni ta’minlashni sug‘urtalash to‘g‘risida”gi qonunlar
kiradi. Shuningdek, ushbu sohani tartibga solishga oid Prezident farmonlari va
hukumat qarorlari ham qonunchilik maqomiga ega hujjatlar hisoblanadi.
1993-yil 6-mayda kuchga kirgan va 2002-yil 28-maygacha amalda boʻlgan
“Sugʻurta toʻgʻrisida”gi qonun sugʻurta munosabatlarining huquqiy asoslarini va
ular ishtirokchilarining rollarini belgilab berdi. Bunday holda, sug'urtalovchi
sug'urta shartnomasida ko'rsatilgan shartlarga muvofiq sug'urta qildiruvchiga
sug'urta qoplamasini taklif qiladi. Buning evaziga sug'urta qildiruvchi
shartnomada ko'rsatilgan muddat va miqdorda kelishilgan sug'urta mukofotini
to'lashi shart.
O‘zbekiston
Respublikasi
Fuqarolik
kodeksining
920-moddasida
ko‘rsatilganidek, shaxsiy sug‘urta shartnomasi sug‘urtalovchining sug‘urta
qildiruvchidan sug‘urta mukofotini olishini nazarda tutadi. Buning evaziga
sug‘urtalovchi sug‘urtalangan shaxsga yoki tayinlangan naf oluvchiga
sug‘urtalangan shaxsning hayoti yoki sog‘lig‘iga zarar yetkazilishi kabi muayyan
hodisalar ro‘y berganda yoki sug‘urtalangan shaxs belgilangan yoshga yetganda
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
to‘lovni amalga oshirishga rozi bo‘ladi. Bundan tashqari, 914-moddaga ko'ra,
shaxsiy sug'urta shartnomalari davlat shartnomalari sifatida tasniflanadi, ya'ni
ular davlat shartnomalarini tartibga soluvchi bir xil qoidalarga bo'ysunadi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 358-moddasida ommaviy
shartnoma tushunchasi ko‘rsatilgan. Masalan, jamoat transporti, aloqa,
energetika, tibbiy xizmatlar va mehmondo'stlik kabi sohalardagi korxonalar o'z
xizmatlarini hamma uchun bir xil shartlarda taqdim etishlari shart. Ushbu
moddaga asoslanib, ommaviy shartnomaning belgilovchi belgilari sifatida
quyidagi xususiyatlarni aniqlash mumkin:
- Hech bir tashkilot, agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda
tutilgan bo‘lmasa, ommaviy shartnoma tuzishda bir jismoniy shaxsga boshqa
shaxsga ustunlik berishi mumkin emas.
- tovarlar, xizmatlar va ishlarga narxlarni belgilash, shuningdek davlat
shartnomasining boshqa shartlari barcha iste'molchilar uchun bir xil bo'lishi
kerak, qonun hujjatlarida iste'molchilarning alohida toifalari uchun imtiyozli
shartlar ruxsat etilgan hollar bundan mustasno.
- Tashkilot, agar u iste'molchiga so'ralgan tovarlar, xizmatlar yoki ishlarni
taqdim etishga qodir bo'lsa, ommaviy shartnomani tuzishdan bosh tortishi
mumkin emas.
- Agar taraflardan biri ommaviy shartnoma tuzishdan bosh tortsa, ikkinchi
tomon ularni shartnoma tuzishga majbur qilish to‘g‘risidagi sud ajrimini talab
qilishga haqli.
- Agar taraflardan biri shartnomani bajarishdan asossiz ravishda bosh
tortsa, ular boshqa tarafga yetkazilgan zararni qoplashlari shart.
- O‘zbekiston Respublikasi Hukumati qonun hujjatlarida nazarda tutilgan
hollarda davlat shartnomalarini tuzishda va ularni bajarishda har ikki tomon
ham rioya qilishi shart bo‘lgan majburiy normativ-huquqiy hujjatlar (masalan,
namunaviy shartnomalar yoki boshqa me’yoriy hujjatlar) chiqarishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi tomonidan yuqorida ko‘rsatilgan yo‘nalishlardagi
tizimlarga innovatsiyalarni jalb etishga katta e’tibor qaratilmoqda va sug‘urta
nazorati amalga oshirishda qatnashuvchi boshqa subyektlar ishtirokida sug‘urta
nazorati jarayonining mexanizmlarini hamda uning huquqiy asoslarini
takomillashtirish bo‘yicha faol ish olib borilmoqda.
Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 31-
maydagi “Sug‘urtalovchilarning moliyaviy barqarorligini yanada yaxshilash
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-1544-son qarori qabul qilindi. Mazkur qaror
sug‘urta qildiruvchilarning huquqlarini himoya qilish, sug‘urta operatsiyalarini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
faollashtirish, sug‘urtalovchilarning kapitallashuvini oshirish va ularning
moliyaviy barqarorligini ta’minlashga qaratilgan.
Shunday ekan, respublikamizda hayotni uzoq muddatli sug'urtalash
tizimini boshqarishni takomillashtirish iqtisodiy islohotlarni amalga
oshirishning hozirgi bosqichida yechimini kutayotgan dolzarb vazifalardan biri
bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
https://www.swissre.com/
2.
https://www.geeksforgeeks.org/life-insurance-meaning-elements-and-
types-of-life-insurance-policies/
3.
The current analytical summary of dynamic change in privatization in the
case of Uzbekistan” by Akhmadbek Bakhtiyorov, on conference “Новый
Узбекистан: успешный международный опыт внедрения международных
стандартов финансовой отчетности”, 2022
4.
“Economic side effects of open market system to developing countries” by
Akhmadbek Bakhtiyorov, Journal of “Solution of social problems in management
and economy”, 2023
