ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
12
ҚАРИНДОШЛИК НИКОҲЛАРИНИНГ ДЕМОГРАФИК
ОҚИБАТЛАРИ: ТУҒИЛИШ ВА ЎЛИМ КЎРСАТКИЧЛАРИ
ТАҲЛИЛИ
Ж.Каримов
“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти
лойиҳа илмий ходими
К.Отажонова
“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти
лойиҳа илмий ходими
https://doi.org/10.5281/zenodo.14265176
Аннотация.
Ушбу мақола қариндошлик никоҳларининг демографик
оқибатларини, айниқса, туғилиш ва ўлим кўрсаткичларига таъсирини
чуқур ўрганишга қаратилган. Мақсад генетик хавфларни аниқлаш, бу
масалада халқаро тажрибаларни ўрганиш ва қариндошлик никоҳлари
оқибатидаги демографик муаммоларга ечимлар таклиф этишдан иборат.
Мазкур таҳлил, шунингдек, Ўзбекистон ва бошқа минтақалардаги
вазиятни
кўриб
чиқади,
шу
асосда
демографик
сиёсатни
такомиллаштириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилади.
Калит сўзлар
. Яқин қариндошлар, никоҳ, сабаблар ва омиллар,
маданий анъаналар, ижтимоий омиллар, иқтисодий омиллар, ижтимоий
таъсир, оилавий муносабатлар.
Абстрактный.
Целью данной статьи является углубленное изучение
демографических последствий кровнородственных браков, в частности их
влияния на уровень рождаемости и смертности. Целью является
выявление генетических рисков, изучение международного опыта в этом
вопросе и предложение решений демографических проблем, вызванных
родственными браками. В данном анализе также рассматривается
ситуация в Узбекистане и других регионах, на основе чего
разрабатываются рекомендации по совершенствованию демографической
политики.
Ключевые слова.
Близкие родственники, брак, причины и факторы,
культурные традиции, социальные факторы, экономические факторы,
социальное влияние, семейные отношения.
Abstract.
This article is aimed at in-depth study of the demographic
consequences of consanguineous marriages, in particular their impact on birth
and death rates. The goal is to identify genetic risks, study international
experience in this matter, and propose solutions to the demographic problems
caused by consanguineous marriages. This analysis also considers the situation
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
13
in Uzbekistan and other regions, and on this basis, recommendations are
developed for improving demographic policy.
Key words.
Close relatives, marriage, causes and factors, cultural
traditions, social factors, economic factors, social influence, family relationships.
Қариндошлик никоҳлари (консангвинизация) инсон жамиятининг турли
даврларида пайдо бўлиб, маданий ва ижтимоий анъаналар асосида
шаклланган. Ушбу турдаги никоҳлар ҳозирда ҳам турли мамлакатларда,
айниқса, қишлоқ жойлар ва анъанавий оилаларда кенг тарқалган ҳолда
учрайди.
Қариндошлик
никоҳлари
оилавий
муносабатларини
мустаҳкамлаш, мол-мулкни сақлаб қолиш ва оилавий алоқаларни
кучайтириш мақсадида амалга оширилган бўлса-да, унинг узоқ муддатли
демографик ва генетик оқибатлари жиддий муаммоларни келтириб
чиқаради.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (WHO) маълумотларига кўра,
дунёдаги никоҳларнинг тахминан 10-20% қариндошлик асосида тузилади.
Ушбу никоҳлар асосан Марказий Осиё, Яқин Шарқ, Африка ва Осиёнинг
баъзи минтақаларида кузатилади. Жумладан, Саудия Арабистони,
Покистон, Афғонистон, Эрон ва Ўзбекистон каби давлатларда
қариндошлик никоҳлари жуда юқори кўрсаткичларни ташкил қилади. Бу
ҳолат айрим ҳудудларда миллий ва диний урф-одатлар билан асосланади .
Қариндошлик никоҳлари айниқса, рецессив генетик касалликларнинг авж
олишига сабаб бўлади. Рецессив генларнинг икки қариндош ота-онадан
фарзандга ўтиши туғма нуқсонлар, жисмоний ва ақлий нуқсонлар, генетик
муаммоларга олиб келиши мумкин. Ушбу жараён болаларнинг туғилиш ва
ҳаёт давомийлигига салбий таъсир қилади. Айниқса, чақалоқлар ўлими
даражаси юқори бўлади, шунингдек, туғма касалликлар ва нуқсонларнинг
кенгайиши кузатилади.
Бундан ташқари, қариндошлик никоҳлари аҳолининг демографик
ривожланишига ҳам таъсир кўрсатади. Масалан, туғилиш даражасининг
пасайиши, умумий аҳоли саломатлигининг ёмонлашиши ва жамиятнинг
ижтимоий-иқтисодий юксалишига салбий таъсир ўтказади. Бу турдаги
никоҳлар жамиятда генетик хилма-хилликнинг камайишига олиб келади,
бу эса кейинги авлодлар соғлиғига жиддий хавф туғдиради.
АСОСИЙ ҚИСМ
Қариндошлик никоҳлари ва туғилиш даражасига таъсири
Қариндошлик никоҳлари инсон жамиятида турли омилларга боғлиқ
равишда туғилиш даражасига таъсир кўрсатади. Бир томондан, улар
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
14
оилаларни мустаҳкамлаш ва турмуш муносабатларини сақлаб қолиш
мақсадида амалга оширилса, иккинчи томондан, генетик хавфларни
кучайтиради. Турли минтақаларда қариндошлик никоҳлари туфайли
туғилиш даражасида ҳам ижобий, ҳам салбий ўзгаришлар кузатилган .
Ижобий таъсирлар: Қариндошлик никоҳлари оилалар ўртасида ишончли
муносабатларни сақлаб қолишга ёрдам беради. Африка ва Яқин Шарқ
минтақаларида бу турдаги никоҳлар орқали оилавий алоқалар
мустаҳкамланади, бу эса туғилиш даражасини юқори сақлаб қолишга
ёрдам беради. Айниқса, иқтисодий жиҳатдан оғир аҳволдаги жамиятларда
оилавий ёрдамнинг аҳамияти катта бўлади.
Салбий таъсирлар: Қариндошлик никоҳлари туфайли туғилган болаларда
турли ирсий касалликлар ривожланиши мумкин. Генетик жиҳатдан яқин
бўлган ота-оналар фарзандларига рецессив генларни узатади. Бу ирсий
касалликларнинг юқори даражада ривожланишига ва чақалоқлар ўлими
кўрсаткичининг ошишига олиб келади.
Тадқиқот натижалари:
•
Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (WHO) маълумотларига кўра,
қариндошлик никоҳларида туғилган болаларнинг тахминан 5-6%ида
генетик касалликлар учрайди.
•
Покистондаги тадқиқотларда қариндошлик никоҳлари натижасида
туғилган болаларнинг 6,1%ида туғма нуқсонлар аниқланган.
•
Туркияда олиб борилган тадқиқотларга кўра, қариндошлар
орасидаги никоҳларда туғилган болалар орасида турли генетик
касалликларнинг тарқалиш даражаси 7%ни ташкил этган.
Қариндошлик никоҳлари ва ўлим даражасига таъсири
Қариндошлик никоҳлари генетик муаммолар туфайли болалар ўлими
даражасини оширади. Чақалоқларда ирсий касалликлар, туғма нуқсонлар
ёки иммунитет тизимидаги камчиликлар кузатилиши мумкин. Бу эса янги
туғилган чақалоқларнинг ҳаёт даражасини пасайтиради.
Статистик таҳлил:
•
Саудия
Арабистонида
қариндошлик
никоҳларида
туғилган
чақалоқлар орасида болалар ўлими кўрсаткичи 9%га етган.
•
Ўзбекистонда 2022 йилда олиб борилган тадқиқотлар шуни
кўрсатадики, қариндошлик никоҳларида туғилган болаларнинг 4-5%ида
туғма нуқсонлар қайд этилган.
•
Ҳиндистонда чақалоқлар ўлими даражаси қариндошлик никоҳлари
учрайдиган ҳудудларда 12%гача етган.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
15
Қариндошлик никоҳлари оқибатидаги демографик муаммолар
Қариндошлик никоҳлари нафақат индивидуал генетик муаммоларга,
балки умумий демографик ҳолатга ҳам жиддий таъсир кўрсатади.
1.
Болаларнинг жисмоний ва ақлий нуқсонлари: Қариндошлик
никоҳларида
туғилган
болалар
орасида жисмоний
ва
ақлий
нуқсонларнинг тарқалиши юқори. Бундай ҳолатларда болаларнинг
ижтимоий ҳаётга қўшилиши ва самарали меҳнат фаолиятини юритиши
қийинлашади.
2.
Юқори болалар ўлими даражаси: Болалар ўлими кўрсаткичлари
қариндошлик никоҳлари кенг тарқалган ҳудудларда ўртача даражадан
юқори бўлади. Чақалоқларда туғма касалликлар ва иммунитет
тизимининг заифлиги кўп учрайди.
3.
Туғилиш даражасининг пасайиши: Айрим оилаларда турли генетик
муаммолар туфайли соғлом фарзанд кўриш эҳтимоли камаяди. Бу
жамиятда умумий туғилиш даражасининг пасайишига олиб келиши
мумкин.
4.
Умумий аҳолининг соғлиғига салбий таъсир: Қариндошлик
никоҳлари генетик касалликларнинг тарқалишини тезлаштириб,
жамиятнинг умумий соғлиғига салбий таъсир кўрсатади.
Мамлакатлар бўйича таҳлил
1.
Ўзбекистон.Ўзбекистонда қариндошлик никоҳлари, айниқса, қишлоқ
жойларида кўпроқ учрайди. Одатда, бу анъанавий урф-одатлар, оилавий
алоқаларни сақлаб қолиш ва мулкий манфаатлар билан боғлиқ.
Мамлакатда олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қариндошлик
никоҳларида туғилган болалар орасида туғма нуқсонлар билан боғлиқ
муаммолар 4-5%ни ташкил этади. Ушбу муаммоларни ҳал қилиш учун
тиббий маърифат ишларини кучайтириш зарур.
2.
Туркия. Туркияда қариндошлик никоҳлари кенг тарқалган
ҳудудларда давлат томонидан тиббий генетик синовлар йўлга қўйилган.
Генетик маслаҳат бериш хизматлари орқали қариндошлик никоҳларидан
келиб чиқадиган касалликларни олдини олиш чоралари кўрилмоқда.
Туркияда олиб борилган тадқиқотларга кўра, ушбу чора-тадбирлар туғма
нуқсонлар даражасини 3-4%га камайтиришга ёрдам берган .
3.
Ҳиндистон. Ҳиндистонда қариндошлик никоҳлари, айниқса, қишлоқ
жойларида кенг тарқалган . Бу ҳолат диний ва маданий қоидалар билан
асосланади. Аммо, бу ҳолат туфайли жисмоний ва ақлий нуқсонлар билан
туғилаётган болалар сони ортиб бормоқда. Ҳукумат томонидан олиб
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
16
борилаётган маърифий ишлар ва генетик маслаҳат хизматлари кам
даражада амалга оширилаётганлиги туфайли муаммо жиддийлигича
қолмоқда.
Таклифлар ва хулосалар
Қариндошлик никоҳлари жамиятнинг демографик ва генетик ҳолатига
жиддий таъсир кўрсатади. Бу муаммоларни самарали ҳал қилиш ва
келгуси авлодларнинг соғлом бўлишини таъминлаш учун комплекс
ёндашув зарур. Қуйида ушбу соҳада амалга оширилиши керак бўлган
асосий таклифлар ва чора-тадбирлар кенгроқ ёритилган.
1. Тиббий маърифий ишлар ва жамоатчиликка генетик хавфларни
тушунтириш
Жамоатчилик ўртасида генетик касалликлар ҳақида хабардорликни
ошириш учун оммавий ахборот воситалари, таълим муассасалари ва
соғлиқни сақлаш тизими орқали кенг қамровли маърифий кампанияларни
амалга ошириш зарур. Ушбу кампаниялар доирасида:
•
Қариндошлик никоҳлари сабаб бўлиши мумкин бўлган генетик
муаммолар ҳақида жамоатчиликни хабардор қилиш.
•
Тиббиёт мутахассислари ва генетик олимлар орқали телевизион ва
радио дастурлар ташкил қилиш.
•
Мактаб ва олий ўқув юртларида соғлом оила қуриш маданияти
бўйича алоҳида дарслар жорий этиш.
•
Жойлардаги жамоалар билан учрашувлар ташкил қилиб, ушбу
муаммо бўйича бевосита мулоқот ўрнатиш .
2. Никоҳдан олдинги генетик текширувларни мажбурий этиш
Қариндошлик никоҳларидан келиб чиқадиган хавфларни камайтириш
учун генетик текширувларни никоҳдан олдин мажбурий қилиш муҳим
аҳамиятга эга. Бу тизим қуйидаги тартибда амалга оширилиши мумкин:
•
Давлат қонунчилиги асосида никоҳдан олдинги генетик маслаҳат
беришни мажбурий тартибга солиш.
•
Соғлиқни сақлаш муассасаларида генетик касалликларни аниқлаш
учун ихтисослашган лабораторияларни ташкил қилиш.
•
Генетик текширувлар учун давлат томонидан субсидиялар ажратиш,
бу орқали хизматларни аҳоли учун молиявий жиҳатдан ҳам қулай қилиш.
•
Текширув натижаларини оилалар билан муҳокама қилиш ва уларга
маслаҳатлар бериш.
3. Генетик касалликларнинг олдини олишга қаратилган давлат
дастурлари
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
Генетик касалликлар муаммосини камайтириш учун давлат томонидан
қуйидаги дастурларни ташкил қилиш зарур :
•
Соғлиқни сақлаш стратегияси: Генетик муаммоларни олдини олиш
бўйича узоқ муддатли давлат стратегияларини ишлаб чиқиш.
•
Ҳамкорлик дастурлари: Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (WHO),
UNICEF каби халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда дастурлар амалга
ошириш.
•
Қариндошлик
никоҳларининг
камайишига
кўмаклашадиган
молиявий дастурлар: Ёшларни қўллаб-қувватлаш учун оила қуришга
қаратилган грантлар ва имтиёзларни жорий этиш.
4. Илмий тадқиқотларни кучайтириш
Қариндошлик никоҳлари оқибатларини аниқроқ ўрганиш ва уларга ечим
топиш учун қуйидаги чораларни кўриш зарур:
•
Мамлакат
миқёсида
ушбу
соҳада
тадқиқот
ишларини
молиялаштириш.
•
Турли университетлар ва тадқиқот марказлари ўртасида
ҳамкорликни йўлга қўйиш.
•
Ҳудудий
демографик
таҳлилларни
ўтказиш,
қариндошлик
никоҳлари энг кўп учрайдиган ҳудудларни аниқлаш ва уларда тадқиқот
ишларини кучайтириш.
•
Халқаро тажриба асосида илмий янгиликларни амалиётга жорий
қилиш.
5. Давлат миқёсида статистикаларни аниқлаш ва сиёсат юритиш
Қариндошлик никоҳларининг демографик оқибатларини яхшироқ
тушуниш учун юқори сифатли статистик маълумотлар зарур. Бу борада:
•
Соғлиқни сақлаш ташкилотлари ва демографик марказларнинг
статистик маълумотларни янгилаб бориши.
•
Болалар
туғилиш
ва
ўлим
кўрсаткичлари
бўйича
аниқ
маълумотларни йиғиш ва таҳлил қилиш.
•
Давлат сиёсатини генетик хавфларни камайтиришга йўналтирилган
қонунлар ва дастурлар асосида юритиш.
ХУЛОСА
Қариндошлик никоҳлари дунё бўйлаб генетик, демографик ва ижтимоий
муаммоларга сабаб бўлиб келмоқда. Ушбу муаммоларни ҳал этиш учун
жамоатчилик билан яқин ҳамкорликда ишлаш, тиббий ва генетик
маслаҳатларни кенг жорий этиш, шунингдек, илмий тадқиқотларни
кучайтириш жуда муҳимдир. Давлат ва халқаро ташкилотлар
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
ҳамкорлигида амалга ошириладиган комплекс чора-тадбирлар туфайли
қариндошлик никоҳлари оқибатларини камайтириш мумкин. Бу нафақат
жамиятнинг умумий саломатлигини яхшилаш, балки келажак авлодлар
учун соғлом муҳит яратишда муҳим аҳамиятга эга.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
World Health Organization (2023). "Consanguineous marriages and
genetic risks."
2.
UNICEF (2022). "Child mortality trends in relation to genetic diseases."
3.
Саудия Арабистони Тадқиқот Институти (2020). "Қариндошлик
никоҳларининг демографик таҳлили."
4.
Туркия Тиббиёт Журнали (2021). "Қариндошлик никоҳларининг
генетик оқибатлари."
5.
Hindustan Times (2022). "The rise of congenital diseases due to
consanguineous marriages in India."
6.
Journal of Genetic Studies (2023). "Global impact of consanguinity on birth
and death rates."
7.
The Lancet (2023). "Health implications of consanguineous marriages: A
review."
8.
Abduramanov Х.Х. (2022). Changes of reproductive behavior of women of
fertile age in Uzbekistan and factors of modern fertility increase. Russian Journal
of Agricultural and SocioEconomic Sciences. №12 (132). P.3-7.
DOI:10.18551/rjoas.2022-12.01
9.
Xamid Abduramanov. Increasing the efficiency of regulating demographic
processes in the republic of Uzbekistan. DOI:10.48047/IJIEMR/V09/I11/05
10.
Abduramanov H.H., Honturayev B.B. Ways to eliminate problems with
early marriage and premature birth. RJOAS, 5(125). pp. 187-192. DOI:
10.18551/rjoas.2022-05.21.
11.
Абдураманов
Х.
Ўзбекистон
республикасида
демографик
ривожланишнинг кўп омилли таҳлили ва истиқбол кўрсаткичлари
//Иқтисодиёт ва таълим. –2020. – Т. 1. – №. 2. – С. 137-142.
12.
Абдураманов, Х. (2020). Многофакторный анализ и перспективы
демографического развития в Республике Узбекистан. Экономика И
Образование, 1(2), 137–142.
13.
Абдураҳманова Г.Қ., Абдураманов Х.Х. Ижтимоий сохалар ва инсон
тараққиёти //Т.: Фан ва технология Т. – 2018. – Т. 312.
14.
Абдураҳмонов ҚХ А. Х. Х. Демография //Ўқув қўлланма–Т.: Ношир. –
2011. – Т. 200.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
15.
Abduramanov H. H., Honturayev B. B. Ways to eliminate problems with
early marriage and premature birth.
16.
Abduramanov K. K., Ibragimov L. Z. Regional characteristics of
demographic development in the republic of uzbekistan //SEA: Practical
Application of Science. – 2015. – Т. 3. – №. 1.
17.
Khomitov K. Z., Rustamov J. I. USING THE EXPERIENCE OF FOREIGN
COUNTRIES IN FAMILY PLANNING AND BIRTH CONTROL //Oriental Journal of
Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 05. – С. 34-46.
18.
Jakhongir, Rustamov. "Causes of early marriages and early births and their
consequences. Open access repository, 4 (03), 99–104." 2023,
19.
Рустамов Ж. ОТАЛИК ИЖТИМОИЙ ИНСТИТУТ СИФАТИДА //Modern
Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 109-113.
20.
Xudaybergenovich A. X., Ikrom o‘g‘li R. J. OLIY O ‘QUV YURTI
TALABALARIDA NIKOHGACHA BO ‘LGAN XULQ-ATVOR VA OILA QURISHNING O
‘ZIGA XOSLIGI //TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. –
2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 170-176.
21.
Jakhongir R. CAUSES OF EARLY MARRIAGES AND EARLY BIRTHS AND
THEIR CONSEQUENCES //Open Access Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 03. – С.
99-104.
22.
Rustamov J. I. VOYAGA YETMAGANLAR O ‘RTASIDA ERTA
NIKOHLARNING OLDINI OLISH BO ‘YICHA XORIJ TAJRIBALARI //Current
approaches and new research in modern sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 18-
26.
