ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
ҚЎЗИЛАР ДИПЛОКОККОЗИДА ҚОННИНГ ГЕМАТОЛОГИК ВА
БИОКИМЁВИЙ ЎЗГАРИШЛАРИ.
М.М.Алламуродова
Ветеринария илмий-тадқиқот институти мустақил изланувчиси.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14229201
Аннотация.
Илмий мақолада табиий шароитда диплококкоз билан
касалланган қўзилар қонининг гемотологик ўзгаришлари ва биокимёвий
кўрсаткичларининг ўзгаришларини ўрганиш тажрибалари баён этилган
Аннотация.
В
научной
статье
описан
опыт
изучения
гематологических изменений и биохимических показателей крови ягнят,
зараженных диплококкозом, в естественных условиях.
Калит сўзлар:
Диплококк, эритроцит, лимфоцит, гемоглобин,
базофил, эозинофил, гемотокрит, қоннинг морфологик кўрсаткичлари
.
Диплококк инфекцияси билан табиий касалланган қўзиларни
гематологик ўзгаришларни аниқлашда тадқиқотлари асосан Муборак ва
Нуробод туманларининг ширкатларида ва лабораториянинг амалий
ишлари эса Самарқанд вилояти ҳайвон касалликлари ташхиси ва озиқ-
овқат махсулотлари хавфсизлиги давлат марказининг серология ва
гематология лабораториясида бажарилди. Диплококкоз билан табиий
зарарланган қўзиларни комплекс клиник-гематологик текширишлар
тажрибагача, тажриба даврида ва тажрибадан кейин амалга оширилди.
Бунда қоннинг морфологик ва биокимёвий тадқиқотлари учун намуналар
вена қон томирларидан олинди .
Тадқиқотларда олинган натижаларга кўра Diplococcus pneumonie
қўзғатувчисининг билан зарарланган 1-гуруҳдаги 1-30 кунлик қўзилар
организмидаги эритроцитлар сони 29,7 %, лейкоцитлар ва тромбоцитлар
сони мос равишда 12,45 ва 6,72 фоизларга ҳамда гемоглобин миқдори эса
21,6 фоизга II қиёсий назорат гурухидаги қўзиларнинг қон
кўрсаткичларига нисбатан ўзгаришлар мавжудлиги аниқланди. Қон
суртмасида базофиллар сони қиёсий назорат гуруҳидаги соғлом қўй-
қўзилар қонидаги базофиллар сонидан деярли фарқ қилмади. (1-жадвал).
Асосий ўзгаришлар қолган лейкоцитлар турларида кузатилди. Албатта бу
патологик жараёнга ҳар қандай ёш организмнинг мослашиши қийин
кечади. Эозинофиллар сони 16,9 %, псевдоэозинофиллар 34,8 %,
моноцитлар сони 19,42 фоизга қиёсий назорат гуруҳидаги қўзилар қон
кўрсаткичларига нисбатан кўпайган бўлса, лимфоцитлар сони 11,86
фоизга камайгани тажрибаларда аниқланди.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
Шундай
қилиб,
қўзиларнинг
диплококк
инфекциясидан
зарарланишида аниқланган қонни морфологик кўрсаткичлари яъни
эритроцитлар ва гемоглобин миқдори камайиб, лейкоцитлар ҳамда
тромбоцитлар сони кўпайиши ёшга оид зарарланиш динамикаси
тадқиқотларда аниқланди. Лейкоцитар формулада базофиллар сони
ўзгармасдан эозинофиллар, псевдоэозинофиллар ва моноцитлар сонлари
меъёрга нисбатан кескин 21,16 фоизга кўпайиб, лимфоцитлар сони
камайиши аниқланди.
1-жадвал
Диплококкоз билан касалланган қўзиларнинг клиник ва гематологик
кўрсаткичлар
Кўрсаткичлар
I
тажриба
гуруҳи
5-30 кунлик
II
тажриба
гуруҳи
1-3 ойлик
III
назорат
гуруҳи
3
ойликдан
катта
Тажрибагача
Тана ҳарорати, °С
39,5±0,2
38,6±0,43
38,0±0,3
Юрак уриш сони
126,0 ±4,0
121,0±4,4
111,0±3,2
Нафас олиш сони
31,0±0,5
27,0±0,3
29,0±0,4
Эритроцитлар,
10
12
/л
7,5±0,3
7,7±0,2
7,9±0,3
Гемоглобин, г/л
153,0±2,8
156,0±3,4
155,0±5,1
Гематокрит
0,4±0,06
0,43±0,01
0,49±0,02
Рангли
кўрсатгичлар
1,0±0,12
1,0±0,09
0,91±0,11
Эритроцитларнинг
чўкиш тезлиги
7,2±0,003**
7,1±0,2
6,7±0,3
Тажриба даврида (тажрибанинг 21 – куни )
Тана ҳарорати, °С
41,5±0,3
41,9±0,4
41±0,3
Юрак уриш сони
131,0 ±4,0
126,0±4,2
115,0±3,4
Нафас олиш сони
36,0±0,5
29,0±0,4
29,0±0,4
Эритроцитлар,
10
12
/л
6,8±0,2
7,8±0,24
7,9±0,2
Гемоглобин, г/л
144,0±2,3
159,0±3,2
155,0±5,0
Гематокрит
0,46±0,04
0,4±0,003**
0,51±0,01
Рангли
кўрсатгичлар
1,0±0,1
1,0±0,06
0,96±0,25
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
Эритроцитларнинг
чўкиш тезлиги
7,2±0,3
7,1±0,2
6,7±0,3
Тажрибадан 14 – кун кейин
Тана ҳарорати, °С
39,5±0,2
38,6±0,3
37,8±0,3
Юрак уриш сони
126,0 ±4,0
120,0±4,4
115,0±3,4
Нафас олиш сони
30,0±0,5
28,0±0,3
29,0±0,4
Эритроцитлар,
10
12
/л
7,6±0,28
7,7±0,2
8,0±0,25
Гемоглобин, г/л
151,4±2,74
156,0±3,4
165,0±5,2
Гематокрит
0,5±0,044
0,43±0,01
0,42±0,003**
Рангли
кўрсатгичлар
1,0±0,12
1,0±0,09
0,91±0,11
Эритроцитларнинг
чўкиш тезлиги
7,2±0,3
7,1±0,2
6,7±0,3
Изоҳ: *-р<0,05; **-р<0,001
2-тажриба
гуруҳидаги
1-3
ойлик
Diplococcus
pneumonie
инфекциясидан
табиий
зарарланган
қўзилардаги
гемотологик
тадқиқотларни тажрибанинг 5-кунида қўзиларда аниқланди. Бунда
диплококк инфекциясидан зарарланган қўзилардан олинган қон
намуналарида эритроцитлар, лейкоцитлар ва лейкоформула таркиби
(эозинофиллар,
базофиллар,
миелоцитлар,
лимфоцитлар
ва
нейтрофилларнинг таёқча ва бўғим ядроли турлари) аниқланди. 1-
гуруҳдаги қўзилар организмидаги эритроцитлар сони 29,7 %, лейкоцитлар
ва тромбоцитлар сони мос равишда 11,2 ва 3,26 фоизларга ҳамда
гемоглобин кўрсаткич миқдори эса 14,2 фоизга II гурухдаги 1-3 ойлик
қўзиларнинг қон кўрсаткичларига нисбатан ўзгаришлар борлиги
аниқланди(2-жадвал).
2-жадвал
Diplococcus pneumonie билан зарарлантирилган қўзилар қонининг
биокимёвий кўрсаткичлари
Кўрсаткичлар
I тажриба гуруҳи
5-30 кунлик
II
тажриба
гуруҳи
1-3 ойлик
III
назорат
гуруҳи
Тажрибагача
Альбумин, г/л
28,74±1,13
64,36±0,86
24,79±0,609**
Умумий оқсил, г/л
65,74±5,10*
62,84±3,51
55,34±3,69
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
Мочевина, ммоль/л 4,89±0,14
5,56±0,29
3,94±0,25
АлАт, Е/л
59,14±3,92
61,93±1,82
76,58±3,49
Амилаза, Е/л
1674,28±19,45
1758,59±16,78 1648,62±21,19
Креатинин,
мкмоль/л
77,16±5,43
85,64±4,25
89,39±4,58
Тажрибанинг 21 – кунида
Альбумин, г/л
29,78±3,16
31,49±2,34
29,51±2,55
Умумий оқсил, г/л
65,46±3,58
72,46±3,45
56,41±2,31
Мочевина, ммоль/л 4,25±0,23
6,45±0,29
5,21±0,19
АлАт, Е/л
58,28±3,41
74,46±2,16
56,34±3,44
Амилаза, Е/л
1645,84±18,71
1489,31±19,45 1685,56±14,26
Креатинин,
мкмоль/л
71,8±2,74
69,78±5,74
81,19±2,28
Тажрибадан 14 кун кейин
Альбумин, г/л
31,44±3,08
29,97±2,16
28,29±1,46
Умумий оқсил, г/л
69,24±4,14
72,48±2,54
58,86±2,58
Мочевина, ммоль/л 4,46±0,34
4,78±0,611**
2,89±0,51
АлАт, Е/л
61,54±3,24
65,12±2,58
69,49±4,11
Амилаза, Е/л
1616,24±16,02
1645,73±22,52 1511,45±28,75
Креатинин,
мкмоль/л
66,85±3,79
72,93±3,419** 61,85±2,84
Изоҳ: *-р<0,05; **-р<0,001
Тажрибалар ўрганилган қўзилар қонининг биокимёвий таркиби
Самарқанд вилоят
шифохонасининг биокимё ва токсикология
лабораториясида ўрганилди ва тажриба натижаларига биометрик ишлов
берилди
Касал қўзилар қонида умумий оқсил ва альбуминлар миқдорининг
камайиши касалликнинг оғирлигига қараб содир бўлиши қайд этилди.
Назорат гуруҳидаги бузоқларда мос равишда 56,33±3,71 г/л ва 25±0,73 г/л
ни ташкил этди. Умумий оқсил ва альбуминлар миқдорининг камайиши
жигар дистрофиясининг ривожланишига олиб келди, альбумин
миқдорининг камайиши ўз навбатида гепатоцитлар протеосинтетик
функцияси пасайишига кўра содир бўлди.
Биринчи гуруҳдаги қўзилар қон зардобида мочевина миқдорининг
камайиши кузатилган бўлса, назорат гуруҳидаги қўзилар ҳолатининг
ёмонлашиши билан мочевина, айниқса креатинин миқдорининг ошиши
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
56
кузатилди, эҳтимол - бу касалликнинг кучайиши, жигар дистрофиясининг
ривожланиши билан боғлиқдир.
Мочевина миқдори 5,34±0,11 ммоль/л га ошган бўлса, креатинин
83,47±4,58 мкмоль/л га ошиб, ишончлилик даражаси юқорилиги (P<0,05)
аниқланди.
Даволовчи
антибиотиклардан
амоксицилин-150
қўлланилган
биринчи гуруҳ қўзилар қонининг биокимёвий таркибида аланин
аминотрансфераза (АлАТ) ферменти клиник соғлом қўзилардагига
қараганда 6,2 Е/л ва амилаза ферменти 141,0 Е/л миқдорга ошганлиги
қайд қилинди. Бу ҳолат гепотоцитларнинг зарарланиши ва ферментлар
функциясининг ўзгариши билан боғлиқ.
Назорат гуруҳидаги қўзиларда углевод алмашинувида иштирок
этадиган амилаза ферментининг фаоллиги бир оз кучайгани аниқланди.
Diplococcus pneumonie билан зарарлантирилган қўзилар қонидаги
лейкоцитларнинг ўзгариш динамикаси таҳлилига кўра, тажрибагача барча
гуруҳлардаги қўзиларда ўртача кўрсаткичлар физиологик меъёр
даражасидан ортиқ эканлиги аниқланди. Эҳтимол бу диплококкоз
кўпчилик ҳолатларда патоген ва шартли-патоген қўзғатувчилар
ассоциациясининг чақирилиши билан боғлиқ диплококкоз билан
касалланган
қўзиларнинг
тажриба
давомидаги
лейкограммаси
натижалари келтирилган.
Лейкоцитлар сони назорат гуруҳида 14,3±0,2*10
9
/л ни ташкил этиб,
лейкограммадаги ўзгаришлар асосан, эозинофиллар ва моноцитлар
ҳисобига бўлиши кузатилди. Тажриба давомида барча гуруҳ қўзиларида
лейкоцитлар сонининг доимий камайиб борганлиги аниқланди.
Лейкоцитларнинг бирмунча тез ва динамик камайиб бориши
диплококозга қарши ГОА формол вакцина қўлланилган биринчи гуруҳ
қўзиларида қайд этилди. Шунинг билан бир пайтда бу гуруҳдаги
қўзиларни айримлари антибиотикларга сезувчанлик ўрганилиб, даволаш
ишлари олиб борилди. иккинчи гуруҳда эса лейкоцитлар сезиларли
даражада камайди, назорат гуруҳида меъёрдагидан кескин ошди.
Тажриба гуруҳидаги қўзилар физиологик меъёрга нисбатан сегмент
ядроли нейтрофилларнинг камайиши ҳамда лимфоцитлар, эозинофиллар
ва моноцитларнинг камайиши кузатилди.
Лимфоцитлар
гомеостазнинг
иммунлигини
таъминлайди.
Дарҳақиқат, гемопоэз ҳужайраси турли функцияларни бажаради,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
организмнинг
компенсацион-мослашувчан
реакцияларида,
яъни
гомеостазни сақлашда иштирок этади [ 106. 8-86-б., 116. 56-57-б.].
Лимфоцитлар назорат гуруҳидаги қўзиларда тажрибагача 17,43
фоизни ташкил этган бўлса, тажрибадан сўнг 28,80 % бўлганлиги, тажриба
гуруҳидаги қўзиларда эса мос равишда 23,74-23,86 % ва 31,8-31,7 фоизни
ташкил этганлиги аниқланди.(3-жадвал).
3-жадвал
Diplococcus pneumonie билан зарарлантирилган қўзиларда касаллик
даврида лейкограмма динамикаси
Кўрсаткичлар
Физио-
логик
меъёр
I
тажриба
гуруҳи
1 ойлик-
гача
II тажриба
гуруҳи 1-3
ойлик
III назорат
гуруҳи
Тажрибагача
Лейкоцитлар,
млрд/л
12,6
14,1±1,23
*
11,72±1,11
13,75±1,26
Эозинофиллар,%
6,3
1,62±0,12 1,71±0,13
1,61±0,12
Базофиллар,%
0,7
-
0,38±0,02
-
ТяН,%
2,8
13,8±1,7
17,1±1,5
15,82±1,4
СяН,%
26,6
56,6±3,4
50,23±4,6
57,6±5,1
Лимфоцитлар,%
58,9
23,70±2,1 23,12±2,1
17,43±1,62
Моноцитлар,%
2,6
0,70±0,05 0,84±0,06
1,03±0,11
Тажрибанинг 21 – кунида
Лейкоцитлар,
млрд/л
12,64±1,22
10,27±0,012*
*
20,63±1,31
Эозинофиллар,%
2,97±0,23
2,64±0,22
2,4±0,18
Базофиллар,%
0,29±0,09
0,3±0,04
0,47±0,02
ТяН,%
11,63±1,10
11,47±1,11
10,66±1,04
СяН,%
51,45±4,7
48,12±4,2
62,5±0,906**
Лимфоцитлар,%
28,9±2,3
26,7±2,4
28,8±2,2
Моноцитлар,%
2,36±0,21
3,17±0,28
1,46±0,38
Тажрибадан 14 – кун кейин
Лейкоцитлар,
млрд/л
10,32±1,01
11,41±1,13
11,8
Эозинофиллар,%
3,8±0,32
4,1±0,38
6,09
Базофиллар,%
-
-
0,65
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
ТяН,%
10,31±1,02
11,66±0,007*
*
2,6
СяН,%
58,02±5,6
41,87±0,090*
*
23,8
Лимфоцитлар,%
25,47±2,3
31,66±3,12
61,4
Моноцитлар,%
3,6±0,32
5,1±0,48
1,9
Изоҳ: *-р<0,05; **-р<0,001
ТяН - Таёқча ядроли нейтрофиллар; СяН - Сегмент ядроли
нейтрофиллар
Хулоса қилиб айтганда, инфекцион касаллик пайтида айниқса диплокок
билан табиий зарарланган назорат гуруҳидаги қўзиларда организмида
лейкоцит ва лимфоцитлар тажриба гуруҳларидагига нисбатан ошиб
кетганлиги аниқланди.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Урбан В.П. Классификация болезней новорожденных телят.
“Ветеринария”. - 1978. №1. С. -55 - 57.
2.
Элмуродов Б.А., Жураев О.А., Шокиров Л.Х. Аралаш юкумли
касалликларда куйлар организмида содир буладиган гемотологик ва
биокимёвий узгаришлар. //В кн.: Научное обеспечение ветеринарного
благополучия животноводства Узбекистана.- Самарканд,1996. - С. – 193 -
194.
3.
Tahaviev, I.G. Efficacy of inactivated bivalent formol-hydroxide
4.
aluminum vaccine in Streptococcus of Pigs. / I.G. Tahaviev, A.M. Alimov,
N.R, Kasanova, E.Yu. Mikryukova // International scientific conference. Science
and innovation 2021: Developmtnt directions and prioritites. Melbourne,
Australia. March 14, 2021. - P. 168 – 173.
5.
Nishimura K., Ishihara C., Ukei S., Stimulation of cytokine production in
mice deacetylated chitin. Vaccine. 1986. V. 4. № 3. -P. 151-156.