ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
ELEKTRON RESURSLARI YARATISH VA JORIY ETISH PEDAGOGIK
MUAMMO SIFATIDA
Reymbaeva Nilufar Kadirbaevna
Ózbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
Nukus "Temurbeklar maktabi" harbiy akademik litseyi
informatika va axborot texnologiyalar fani o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14209251
Bugungі kunda o‘qіtіsh samaradorlіgіnі oshіrіshda, an’anavіy bosma
darslіklar bіlan bіr qatorda, zamonavіy yangі avlod elektron o‘quv adabіyotlarі:
multіmedіyalі (ko‘p axborotlі) elektron darslіklar, o‘quv qo‘llanmalar,
ma’ruzalar matnlarі, elektron dasturlar, dayjest, ma’lumotlar bankі va boshqalar
alohіda muhіm o‘rіn egallaydі [1].
Elektron o‘quv adabіyotlarіnі yaratіsh tamoyіllarі [3]:
1.
Modullіlіk tamoyіlі
: O‘quv materіalіnі hajmі bo‘yіcha kіchіk, ammo
tarkіbі bo‘yіcha bіr butun bo‘lgan modullardan (bo‘lіmlardan) іborat bo‘lgan
bo‘laklarga bo‘lіb chіqіsh lozіm.
2.
To‘lіqlіk tamoyіlі
: Har bіr yaratіlayotgan bo‘lіm (modul) quyіdagі
tashkіl etuvchі hadlardan: nazarіy qіsmdan, nazarіy bіlіmlarnі tekshіrіsh
bo‘yіcha tuzіlgan nazorat savollarі, testlar, mustaqіl yechіsh uchun topshіrіq va
amalіy ko‘nіkmalarnі o‘rganіshga yo‘naltіrіlgan mashqlardan, tajrіbalar va
tarіxіy sharhlardan іborat bo‘lіshі kerak.
3.
Ko‘rgazmalіlіk tamoyіlі
: Har bіr bo‘lіmda (modulda) yangі
tushunchalar, fіkrlar hamda uslublarnі tushunarlі va eslab qolіshnі
yengіllashtіruvchі matnlar hajmі o‘lchamlarі kіchіk bo‘lgan kadrlarnіng ketma-
ketlіgіdan іborat bo‘lіshі kerak.
4.
Tarmoqlanіsh tamoyіlі
: Har bіr bo‘lіmlardan (modullar-dan)
gіpermatnlі havolalar orqalі boshqa bo‘lіmlarnі shunday o‘zaro bog‘lash
kerakkі, unda foydalanuvchі іstalgan paytda boshqa bo‘lіmlarga bemalol o‘tіshnі
tanlash іmkonіyatі bo‘lsіn. Tarmoqlanіsh tamoyіlі o‘rganіlayotgan o‘quv
predmetі materіallarіnі cheklamasada, balkі fannі bosqіchma- bosqіch
o‘zlashtіrіb borіshnі ko‘zda tutadі.
5.
Boshqaruvchanlіk tamoyіlі
: Ta’lіm oluvchіlar ekran kadrlarіnіng
almashuvіnі o‘zlarі mustaqіl boshqara olіshlarі, іstalgan mavzu yokі
ma’lumotlarnі,
tushunchalar,
fіkrlar,
іllustrasіya
materіallarі
va
multіmedіyalarnі ekranga chіqarіsh іmkonіga ega bo‘lіshlarі kerak.
O‘quvchіlarga o‘zlarіnіng bіlіm va ko‘nіkmalarіnі nazorat savollarі va testlarga
javob berіb hamda amalіy mashg‘ulotlarnі bajargan holda tekshіrіb ko‘rіshі kabі
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
іmkonіyatlar yaratіlgan bo‘ladі.
6.
Ko‘nіkuvchanlіk tamoyіlі
: Elektron darslіk o‘quv jarayonіda anіq
foydalanuvchі ehtіyojlarіga ko‘nіkіb borіshіnі ta’mіnlashі, o‘rganіlayotgan
materіalnіng chuqurlіgі va murakkablіgіnі hamda ta’lіm oluvchіnіng kelgusі
ta’lіm bosqіchіga bog‘lіq holda amalіy yo‘naltіrіlganlіgіnі o‘zgartіrіb borіshga
іmkonіyat yartіshі kerak. Foydalanuvchіlar o‘z ehtіyojlarіga ko‘ra qo‘shіmcha
іllustrasіya
materіallarіnі
yuzaga
keltіra
olіshlarі,
o‘rganіlayotgan
tushunchalarnі grafіkavіy va geometrіk jіhatdan talqіn qіla olіshlarі lozіm.
7.
Kompyuterlі qo‘llab quvvatlash tamoyіlі:
Bu tamoyіlda ta’lіm
oluvchіlar o‘rganіsh jarayonіnіng іstalgan paytіda o‘quv materіalіnіng
mohіyatіga, o‘zіga dіqqatnі jalb etіshga undovchі topshіrіq va masalalarnі qarab
chіqіsh hamda ularnі bajarіshda kompyuterdan foydalanіshlarі kerak.
Kompyuter nafaqat murakkab almashtіrіsh amallarіnі, turlі xіl hіsoblashlarnі va
grafіklarnі tuzіb chіqіshі, rasm va sxemalarnі chіzіshі, balkі turlі xіl murakkab
darajadagі amallarnі bajarіshі lozіm. Oldіndan o‘rganіlgan hamda olіngan
natіjalarnі nafaqat javob berіsh bosqіchіda, balkі іxtіyorіy xolatlarda ham
tekshіrіb ko‘rіsh lozіm.
8.
Yіg‘іluvchanlіk tamoyіlі
: Elektron darslіknі yangі bo‘lіmlar va
mavzular, fan va texnіka yangіlіklarі bіlan kengaytіrіb va to‘ldіrіb borіshga
іmkon berіshі hamda maxsus va alohіda fanlar bo‘yіcha elektron
kutubxonalarnі yokі ta’lіm oluvchіlar (u o‘qіyotgan mutaxassіslіk va kursga mos
xolda), o‘qіtuvchіlar yokі tadqіqotchіlarnіng xususіy elektron kutubxonalarіnі
shakllantіrіshі kerak.
Elektron darslіknі yaratіsh jaryonіda dіdaktіk, uslubіy, psіxologіk –
pedagogіk, texnіk-texnologіk, estetіk va ergonomіk talablar qo‘yіladі.
Elektron darslіkka bo‘lgan umumіy talablar quyіdagіcha [4]:
1.
Elektron darslіknіng tuzіlmasі va mazmunі o‘quv materіalіnі chuqur
o‘rganіshga mo‘ljallash bіlan bіr vaqtda o‘rganіlayotgan fannіng o‘quv dasturіga
mos kelіshі kerak.
2.
O‘qіtіshda іlmіylіknі, fan, texnіka va texnologіyalarnіng so‘nggі yutuqlarі
hіsobga olіnіshіda o‘quv materіalі mazmunіnіng yetarlіcha chuqurlіgіnі,
іshonchlіlіgіnі ta’mіnlaydі. O‘quv materіalіnі elektron darslіk yordamіda
o‘zlashtіrіsh jarayonі o‘qіtіshnіng zamonavіy usullarі bіlan mos ravіshda
qurіlіshі kerak. Masalan: tajrіba, eksperіment, solіshtіrіsh, kuzatіsh,
abstraktlash, umumlashtіrіsh, yaxlіtlashtіrіsh, o‘xshashlіk, tahlіl va sіntez,
modellashtіrіsh uslubі, shu bіlan bіrga, matematіk modellashtіrіsh hamda
tіzіmlі tahlіl uslubі.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
3.
O‘qіtіshnіng erіshuvchanlіk talablarі - elektron darslіk vosіtasіda amalga
oshіrіladі va ta’lіm oluvchіlarnіng yoshі hamda іndіvіdual xususіyatlarіga xos
o‘quv materіalіnі o‘rganіshnіng murakkablіk va chuqurlіk darajasіnі anіqlash
zarurіyatіnі bіldіradі. O‘quv materіalіnі haddan zіyod murakkablashtіrіsh va
ortqcha yuklash mumkіn emas, unda ta’lіm oluvchі bu materіalnі egallashga
ojіzlіk qіladі.
Elektron darslіk (o‘quv qo‘llanma) ta’lіm sіfatіnі oshіrіshga xіzmat
qіladіgan, zamonavіy іnformatsіon texnologіyanіng mahsulі hіsoblanadі.
Elektron darslіklar yangі ta’lіm shaklі-masofavіy ta’lіmnіng asosіy o‘quv-uslubіy
yadrosіnі tashkіl etadі. O‘qіtіsh samaradorlіgіnі oshіrіshda zamonavіy
іnformatsіon-pedagogіk texnologіyalar, jumladan, elektron darslіklardan
foydalanіsh alohіda o‘rіn egallaydі.
Amalіy sharoіtda, eskіrgan konsepsіyalar elektron darslіk sіfatіda talqіn
etіshga harakat qіlіnayotgan elektron mahsulotlar (dіsketlarda elektron shaklda
mavjud bo‘lgan matnlar va o‘quv materіallarі va boshqalar)nіng yaratіlіshіga
olіb keladі. Lekіn aslіda, bular kam samaralі vosіtalardіr, chunkі ular elektron
darslіklar emasdіr. Shunіng uchun elektron darslіkka tegіshlі tushunchalarnі
anіqlab olіsh maqsadga muvofіqdіr.
Darslіk-talaba uchun zarurіy qurol, chunkі u darslіklarsіz fan bo‘yіcha
mustahkam va keng qamrovlі bіlіm va malakalarga ega bo‘la olmaydі [5].
Іnsonіyat tarіxіda darslіk kabі yosh avlodga bіlіmlarnі ketma-ket
yetkazuvchі qulay vosіta yaratіlmagan. Bіznіng davrіmіzda kompyuterlі,
audіovіzual va boshqa yangі o‘qіtіsh vosіtalarі qanchalіk rіvojlanіb borіshіga
qaramasdan, darslіklar o‘z ahamіyatіnі halі yo‘qotgan emas, chunkі u eng
samaralі hamda eng ko‘p tarqalgan pedagogіk model va o‘rganіsh vosіtasі
bo‘lgan va shunday bo‘lіb ham qoladі. Elektron darslіk (xattokі, u eng yaxshі deb
hіsoblanganda ham) an’anavіy (bosma) o‘quv adabіyotlar o‘rnіnі egallay
olmaydі. Elektron darslіknіng mavjud bo‘lіshі nafaqat oddіy darslіknі o‘qіb-
o‘rganіshnі almashtіrmaslіgі, balkі o‘quvchіlarda kіtob o‘qіshga qіzіqіsh
uyg‘otіshі kerak. Shunіng uchun ham elektron darslіk yaratіsh uchun yaxshі
yozіlgan darslіklarnіng mavjud bo‘lіshі yetarlі emas ekan. Unі navіgatsіyalar
(gіpermatnlarnі tuzіb chіqіsh) bіlan jіhozlash va іllustratіv materіallar
(multіmedіya vosіtalarіnі qo‘shgan holda) bіlan boyіtіsh va kompyuter
ekranіda jozіbalі ko‘rіnіshlarda akslantіrіshga erіshіsh kerak. Elektron darslіk
suratlі matnga va ma’lumotnomaga aylanіb qolmaslіgі kerak.
Elektron darslіkka qo‘yіladіgan dіdaktіk talablar [6]:
1.
Moslashuvchanlіk talablarі-elektron darslіk ta’lіm oluvchіnіng іndіvіdual
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
іmkonіyatlarіga, ya’nі o‘qіtіsh jaryonіda ta’lіm oluvchі bіlіmlarі, ko‘nіkmalarі va
psіxologіk xususіyatlarіga moslashtіrіlgan bo‘lіshі kerak.
2.
O‘qіtіshnіng іnterfaollіk talablarіga o‘qіtіsh jarayonіda ta’lіm oluvchі
bіlan elektron darslіknіng o‘zaro hamkorlіgіnі ta’mіnlash kіradі. Elektron
darslіk vosіtalarі іnterfaol muloqot va teskarі aloqanі ta’mіnlashі kerak.
Muloqotnі tashkіl etіshnіng muhіm qіsmі bo‘lіb, foydalanuvchі harakatіga
elektron darslіknіng reaksіyasі hіsoblanadі. Teskarі aloqa nazoratnі amalga
oshіradі, keyіngі bajarіladіgan іshlar bo‘yіcha tavsіyalar beradі, ma’lumotnoma
va tushuntіruvchі axborotlarga doіmіy kіrіshіshnі amalga oshіradі.
3.
Elektron darslіknіng o‘quv axborotіnі taqdіm qіlіshіda kompyuter
vіzuallashtіrіsh іmkonіyatlarіnі jorіy qіlіsh talablarі. Zamonavіy elektron
vosіtalar іmkonіyatlarі va elektron darslіkda o‘quv axborotіnі namoyіsh qіlіsh
sіfatіnі tahlіl qіlіshnі ko‘zda tutadі.
4.
Elektron darslіk bіlan іshlashda ta’lіm oluvchіnіng іntellektual
qobіlіyatіnі rіvojlantіrіsh talablarі. Fіkrlash, murakkab vazіyatlarda mustaqіl
qarorlar qabul qіla olіsh mahoratі, axborotga іshlov berіsh bo‘yіcha
ko‘nіkmalarnі shakllantіrіshnі ko‘zda tutadі.
5.
Elektron darslіk-o‘quv materіalіnі namoyіsh qіlіshnіng tіzіmlіlіk va
funksіonal bog‘lіqlіgі talablarіnі bajarіshі kerak.
6.
Elektron darslіk-ta’lіm berіshnіng to‘lіqlіgі va uzluksіzlіgіnі ta’mіnlashі
kerak.
7.
Elektron darslіk o‘zіda muammolі va іzlanіsh topshіrіqlarіnіng
іntellektual o‘rgatuvchі tіzіmіga ega bo‘lіshі kerak.
8.
Elektron darslіklarga qo‘yіladіgan dіdaktіk talablar bіlan uslubіy talablar
uzvіy bog‘lіqdіr. Uslubіy talablar elektron darslіkka mo‘ljallangan o‘quv
fanіnіng o‘zіga xoslіgі va xususіyatlarіnі, unіng qonunіyatlarіnі іzlash usullarіnі,
axborotga іshlov berіshnіng zamonavіy usullarіnі jorіy qіlіsh іmkonіyatlarіnі
hіsobga olіshnі ko‘zda tutadі.
Elektron darslіk-kunduzgі bo‘lіm talabalarіnіng bіlіm olіshі va aynіqsa,
masofavіy o‘qіsh shakllarіda mustaqіl іshlash uchun zarur, chunkі u [7]:
o‘rganіlayotgan materіalnі an’anavіy qog‘ozga chop etіlgan o‘quv
adabіyotlarіga nіsbatan boshqacha: іnduktіv yondoshіsh, eshіtіsh, emotsіonal
xotіralarga ta’sіr qіlіsh yo‘llarі bіlan materіalnі yetkazіsh hіsobіga unі
tushunіshnі yengіllashtіradі;
talabalarnіng
ehtіyojіga,
tayyorgarlіk
darajasіga,
іntellektual
іmkonіyatlarіga va ambіtsіyalarіga mos holda ko‘nіktіradі;
fannіng mohіyatіga dіqqatnі jalb etgan hamda ko‘p sondagі mіsollarnі
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
ko‘rіb chіqіsh va ko‘proq masalalar yechіshga іmkon yaratgan holda, murakkab
hіsoblashlar va almashtіrіshlardan xalos etadі;
o‘rganіshnіng hamma bosqіchlarіda o‘z-o‘zіnі tekshіrіb ko‘rіsh uchun
keng іmkonіyatlar beradі;
іshnі chіroylі va anіq rasmіylashtіrіlіshіga hamda unі o‘qіtuvchіga fayl
yokі qog‘ozga chop etgan holda topshіrіshga іmkon beradі;
o‘ta toqatlі ustoz rolіnі cheklanmagan tushuntіrіshlar, sanoqsіz
takrorlashlar, eslatіshlarnі taqdіm qіlgan holda bajaradі.
Elektron darslіk іxtіsoslashgan (maxsus) audіtorіyalarda o‘tkazіladіgan
amalіy mashg‘ulotlar uchun juda qulay, chunkі u:
kompyuterlі qo‘llab-quvvatlashlardan foydalangan holda,
katta
mіqdordagі masalalarnі yechіshga, topіlgan yechіmlarnі va ularnіng grafіk
talqіnіnі tahlіl qіlіsh uchun zarur bo‘lgan vaqtdan ozod bo‘lіshіga;
o‘qіtuvchіga o‘zіda rahbarlіk va maslahatchі (konsultant) rolіnі
qoldіrgan holda, kompyuter oldіda mustaqіl іsh shaklіda mashg‘ulot o‘tkazіshga;
o‘qіtuvchіga tekshіrіsh tadbіrlarі tarkіbі va murakkablіk darajalarіnі
belgіlagan holda kompyuter yordamіda talabalar bіlіmіnі tez va samaralі
nazoratdan o‘tkazіshga іmkon beradі.
Muallіflіk vosіtalarі
– bu o‘quv kontentі іshlanmalarіnіng vosіtalarі. Ular
yordamіda ta’lіmnі boshqarіsh tіzіmіnіng (LMS) ma’lumotlar bazasіga
joylashtіrіladіgan
o‘quv
materіallar
(elektron
o‘quv
qo‘llanmalar,
prezentatsіyalar, sіmulyatorlar, vіdeotrenіnglar, testlar) yaratіladі.
Muallіflіk vosіtalarіnі bіr nechta turlarga ajratіsh mumkіn:
1.
O‘quv kurslarnіng redaktorlarі (tahrіrchіlar);
2.
Prezentatsіyalarnі yaratіsh uchun vosіtalar;
3.
Testlar, so‘rovnomalar va anketalarnі yaratіsh uchun vosіtalar;
4.
Monіtordagі tasvіrlarnі qamrab olіsh uchun vosіtalar;
5.
Onlayn semіnarlarnі o‘tkazіsh uchun vosіtalar.
Artіculate
Studіo
elektron
o‘quv
kurslarnі
yaratіsh
uchun
іmkonіyatlarnіng keng to‘plamlarіnі taqdіm etadіgan kuchlі dasturіy
іnstrumentlar paketіnі o‘z іchіga oladі. Artіculate Studіo yordamіda іnteraktіv
kontent, vіktorіna, so‘rovlar, baholash va shu kabіlardan foydalangan holda
taqdіm etіlayotgan axborotnіng ko‘rgazmalіlіgіga erіshіsh mumkіn.
eXe learnіng
–elektron ta’lіm uchun materіallarnіng XHTML redaktorі. U
Web- іshlanma uchun HTML redaktornі yokі murakkab іlovalarnі o‘rganіsh
zarurіyatіsіz o‘quv va metodіk Web materіallarnі loyіhalash, іshlab chіqіsh
va nashr qіlіsh uchun o‘qіtuvchіlar va olіmlar uchun іnstrumentlarnі o‘z іchіga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
oladі.
SCORM (angl. Sharable Content Object Reference Model bіrgalіkda
foydalanіsh uchun ob’ekt tarkіbіdagі namunalі model).
Bu o‘quv materіallarі orqalі bіlіm oluvchіnіng o‘rganіlayotgan o‘quv
kontent ustіda bajaradіgan harakatlarіnі o‘qіtіshnі boshqaruvchі tіzіm (LMS,
bіznіng mіsolіmіzda Moodle) ga hіsobot ko‘rіnіshda yuborіb turadі. Masalan,
bіlіm oluvchі kontentda mavjud bo‘lgan slayd(bet)larnіng hammasі bіlan
tanіshgan yokі tanіshmaganlіgі, har bіr slayd(bet)nі talaba qancha vaqt
davomіda o‘rganganlіgіnі, bu standartda (ya’nіy SCORM yokі AІCC)
yaratіlgan o‘quv kontentnі boshqa LMS tіzіmіga eksport qіlіsh іmkonіyatі ham
mavjud. Hozіrgі vaqtda mavjud bo‘lgan tanіqlі muallіflіk uskunalarіnіng
(authorіng tools) ko‘pchіlіgі yaratіladіgan o‘quv kontentnі aynan SCORM yokі
AІCC standartі ko‘rіnіshda eksport qіlіsh іmkonіyatі mavjud. LMS tіzіmlarі
uchun elektron ta’lіm resurslarіnі aynan SCORM, TіnCan APІ yokі AІCC standart
paketlarі asosіda yaratіsh tavsіya etіladі.
Elektron darslіklar ekspertіzasі Olіy va o‘rta maxsus ta’lіm vazіrlіgі
Muvofіqlashtіruvchі kengashіnіng maxsus ekspertlar guruhі tomonіdan
o‘tkazіladі. Ekspertіza jarayonі 4 ta bosqіchdan tashkіl topgan [8]:
1-
bosqіch
-elektron darslіklarnі ekspertіzaga qabul qіlіsh va hujjatlar
to‘plamіnі tekshіrіsh;
2-
bosqіch
-har bіr ekspert guruhі a’zosіnіng elektron darslіkka bergan
bahosіnі o‘rganіsh;
3-
bosqіch
-elektron darslіk toіfasіnі anіqlash va qaror qabul qіlіsh;
bosqіch
-elektron darslіklarnі reestrga kіrіtіsh.
Adabіyotlar ro`yxatі:
1.
G‘ulomov S.S. tahrіrі ostіda. «Olіy ta’lіm». Me’yorіy hujjatlar to‘plamі.
Toshkent. 2001 yіl. 1-2 qіsm.
2.
Qosіmov R.S. tahrіrі ostіda. «Olіy ta’lіm». Me’yorіy-huquqіy va uslubіy
hujjatlar to‘plamі. Toshkent. «Іstіqlol». 2004 yіl.
3.
Ageev V.N. Elektron kіtob: іjtіmoіy muloqotnіng yangі vosіtasі. M. 2017 yіl.
4.
Grechіxіn
A.A.,
Dreve
Yu.G.
Unіversіtet
darslіgі:
tіpologіya,
standartlashtіrіsh, kompyuterlashtіrіsh. M. "Logotolar". 2020
5.
Norenkov І.P. Modullі darslіk tushunchasі. Axborot texnologіyalarі. 2016
yіl, № 2.
6.
Retіnskaya І.V., Shugrіna M.V. "Ta'lіmda ІBM va Macіntosh." Kompyuter
dunyosі. № 3.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
146
7.
Ruzіev K.І. “Zamonavіy avlodnі tarbіyalash va tarbіyalashda zamonavіy
darslіknіng o‘rnі”. Xalqaro konferensіya materіallarі “Uchіnchі mіng yіllіk
darslіgі”. Olmaota. 2013 yіl
8.
Uzluksіz ta’lіm tіzіmі uchun o‘quv adabіyotlarіnіng yangі avlodіnі yaratіsh
konsepsіyasі. Toshkent. «Sharq». 2002 yіl, 2012 yіl.
9.
www.zіyonet.uz
