ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
H. JEYMSNING BIR ASARI XUSUSIDA
Djumayeva Gulnora Zakirovna
BuxDU mustaqil izlanuvchisi
e-mail: gulnoradjumaeva_93@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14202149
Annotasiya:
H. Jeymsning “The Jolly Corner” asari psixologik realizm
an’anlarini davom ettirib, qahramonlarning ichki olami va ruhiyati tasviriga
urg‘u beradi. Quyidagi tezisda H. Jeymsning inson ruhiyatining nozik jihatlarini
teran tasvirlashi, qahramonning ichki dunyosi va his-tuyg‘ularini juda aniq va
batafsil yoritishi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
H. Jeyms,
“The Jolly Corner”, bosh qahramon, mavzu,
kompozitsiya, ruhiyat, psixologik realizm, ichki, portret.
H. Jeyms AQSh realistik adabiyotida o‘z uslubiga ega mualliflardan biri
sanalib, XIX asrning oxirgi yigirma yilligi va XX asrning birinchi oʻn yilligida
“Daisy Miller” (1879), “Portrait of a Lady” (1881), “The Bostonians” (1886), “The
Ambassadors” (1903) singari qator novella (qissa) hamda romanlar yaratdi.
Uning nomi otasi sharafiga qo‘yilgan bo‘lib, otasi esa o‘z davrining yetuk jamoat
arbobi va nazariyotchilaridan biridir. Natijada, oilaning ikkala farzandi ham
muvaffaqiyatli insonlarga aylanib, akasi psixologiya sohasidagi “ong oqimi”
nazariyasi asoschisi Uilyam Jeyms va mazkur maqolada asarini tahlil qilishga
chog‘lanayotgan adibimiz, AQSH adabiyoti zabardast vakili Henri Jeymsdir. Har
ikkala siymo ham AQSh tarixida o‘chmas iz qoldirdi. Mazkur ishimizda H.
Jeymsning “The Jolly Corner” hikoyasining poetik xususiyatlari borasida ayrim
mulohazalarimizni yoritamiz.
ASOSIY QISM
Henri Jeymsning asarlari uning hayoti davomida adabiy tanqidchilar
tomonidan iliq kutib olinmagan, ammo AQSh adabiyotida modernizmning
rivojlanishi tufayli, uning asarlari inson psixikasiga chuqur kirib borishga
muvaffaq bo'ldi va adabiy tanqidchilarni o'zining psixologik proza asarlariga
bo'lgan noyob yondashuvi bilan jalb qildi. D. M. Skura muallifning asariga
bag'ishlangan ilmiy manbalarni diqqat bilan o'rganib chiqdi va tadqiqot
natijalaridan kelib chiqib, ma'lumotnoma qo'llanmasini ishlab chiqdi. U o'z
kitobining old so'zida muallifning asarlari haqida o'z fikrlarini ifodalab, 1960
dan 1974 yilgacha taxminan ikki mingdan ortiq kitob, maqola va dissertatsiyalar
yozilganini qayd etadi [16; VII]. L. Edel, D. W. Jefferson, F. Dupee, B. McElderry,
D. Abel, G. Patt, L. Powers va O. Cargill kabi adabiyotshunoslar, Henri Jeymsning
asarlarining badiiy va janr xususiyatlarini chuqur ilmiy tahlil qilib, o'z
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
117
xulosalarini bayon etgan taniqli tanqidchilar qatoriga kiradi. Muallifning asarlari
shu qadar ko'p tadqiqotlar mavzusi bo'lganiga e'tiborimiz tortganligi tabiiy.
Tadqiqot natijasida biz muallifning novellalari va romanlari turli jihatlardan
o'rganilganini, ammo tizimli tadqiqotlar yo'qligini ko'rdik. Shuning uchun ushbu
maqolada biz Henri Jeymsning individual uslubini “Jolly Corner” hikoyasi
asosida keng qamrovli tahlil qilishga harakat qildik, ushbu hikoyaning badiiy
xususiyatlari va inson psixikasini tasvirlashdagi o'ziga xos xususiyatlari.
Henri Jeyms 1904 yilda AQShga qaytganida, uning mamlakatdagi
yo‘qolganiga 20 yil bo‘libdi. Yozuvchi shaharni o‘zgartirgan keng qamrovli
o‘zgarishlardan hayratda qoldi, chunki Nyu-York juda katta o‘zgarishlarga
uchragan edi. Nyu-York endi uyquda bo‘lgan kichik shahar emas, balki ulkan
metropolis, katta metropolis bo‘lib, keng iqtisodiy taraqqiyot bilan qo‘llab-
quvvatlanardi. “Jolly Corner” hikoyasi o‘sha davrning natijasi edi. “Jolly Corner”
1908 yilda nashr etilgan bo‘lib, u bir odamning o‘zining qanday bo‘lishi
mumkinligi haqidagi ruhi bilan uchrashishi haqidagi hikoyani aytib beradi.
Harold Blummning ta’kidlashicha, “Jolly Corner” — bu “muflislashgan imkoniyat
yoki yashalmagan hayot haqida yana bir Jamesiy hikoya” [3; 57]. “Jolly
Corner”da Spencer Brydon, asosiy qahramon, o‘z oilasining tashlab ketilgan
uyida yashaydigan ruhiy mavjudot bilan uchrashishini tasvirlaydi. Aslida, bu
mavjudot asosiy qahramonning amerikalik o‘zidir. Ushbu hikoya psixologik
mavzulari va murakkab syujet tuzilishi bilan tanilgan.
Hikoyaning birinchi navbatdagi adabiy xususiyati muallifning inson
psixikasini psixologik jihatdan o‘rganishdagi mahorati hisoblanadi. Henri Jeyms
qahramonning ichki fikrlarini chuqur o‘rganib, uning ichki to‘qnashuvlari,
bosilgan istaklari va psixologik o‘zgarishlariga e’tibor qaratadi. Narrativ
identitet, o‘zini anglash va inson tabiati dualizmi mavzularini o‘rganadi. Asosiy
qahramon Spencer Brydon qariyb ellik yoshda, o‘zining tug‘ilgan shahridan 20
yildan ortiq vaqtgacha uzoqda bo‘lgan kishi sifatida tasvirlanadi va uning
atrofidagilar uchun u befoyda hayot kechirgan odam hisoblanadi. Bu yerda
asosiy qahramonning barcha muammolari, azoblari, ikkilanishlari va
umidsizliklari boshlanadi. U o‘zining ikkinchi o‘zini, tashrif buyurgan eski
uyidagi ruhni uchratganda, bu joyni ‘jolly corner’ deb ta’riflaydi. Muallif haqiqiy
hayotda har qanday odamning duch kelishi mumkin bo‘lgan umidsizliklarini
tasvirlayotgani ko‘rinib turibdi. Muallif inson psixikasini tahlil qiladi va asosiy
qahramonning fikrlarini tahlil qilish orqali quyidagilarni ta’kidlaydi: “Bu
insonning haqiqiy ijtimoiy ko‘rinishi edi; bu uning yashagan dunyosi edi va u
o‘zining ajralib turishiga qaramay, bu doimiy va sovuq, umumiy va shaxsiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
118
bo‘lmagan ifoda bilan o‘zini ancha qulay his qilardi” [17]. Ushbu parchada Henri
Jeyms bevosita va bilvosita xarakterizatsiya bilan shug‘ullanadi. “Insonning
haqiqiy ijtimoiy” iborasida muallif Spencer Brydonni jamiyatning bir qismi
bo‘lgan tipik kishi sifatida ko‘rsatadi va shu bilan birga u yashayotgan hayot
tarzini uning xulq-atvori bilan tasvirlaydi. Atrofidagi odamlar uning yuz ifodasi
orqali uni qabul qiladilar va Spencer buni yaxshi biladi, aslida bu uni
tinchlantiradi. Henri Jeyms shu yerda uning xarakterining hayot tarzini va
odamlar orasida qanday qilib o‘zini tutishini ta’kidlaydi. Ammo bilvosita
xarakterizatsiya orqali u Spenser Brydonning ichki olamiga kirib boradi va
“sovuq, umumiy va shaxsiy bo‘lmagan” so‘zlari uning ichida kimning
yashayotganini tasvirlaydi.
“Jolly Corner” psixologik realizmning aspektlarini o‘z ichiga oladi,
qahramonlarning ichki tajribalarini va motivlarini tasvirlashga alohida e’tibor
qaratadi. Henri Jeyms inson psixologiyasining nozikliklariga kirib boradi,
qahramonning ichki fikrlarini va his-tuyg‘ularini ajoyib ravishda ravshan va
batafsil tasvirlaydi. “Jolly Corner”da psixologik realizm elementlariga misol
sifatida ichki monologlar, beqaror istaklar va bosilgan his-tuyg‘ular, psixologik
o‘zgarishlar, o‘z-o‘zini tahlil qilish va introyektsiya, qabul qilishdagi noaniqlik va
noaniqliklar, ongli va beqaror fikrlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar kabilar keltirilishi
mumkin. Alice Staverton hikoyaning boshqa bir qahramoni bo‘lib, u Spencer
Brydonning eski amerikalik do‘sti hisoblanadi. U o‘z do‘stining boshqa o‘ziga
ishonadigan kam sonli odamlar qatorida bo‘lib, hatto uni o‘zining tushlarida ham
ko‘rgan. U do‘stining boshqa o‘zini qanchalik dahshatli, qo‘pol va shafqatsiz kishi
sifatida tasavvur qiladi. Hikoyada Henri Jeyms yaxshilikni yovuzlik bilan
solishtiradi. Bu nafaqat asosiy qahramon xarakterizatsiyasida, balki boshqa
qahramonlar o‘rtasida ham seziladi. Agar asosiy qahramonning shaxsiyatida ikki
o‘z mavjud bo‘lsa, Alice Staverton esa sog‘lomlikning to‘liq tavsifi hisoblanadi. “U
har narsani tinglardi; u yaqin va shaxsiy tarzda javob bergan ayol edi, lekin
umuman g‘o‘ldirmasdi. Shuning uchun u so‘zlar bulutini tarqatmasdi; u rozi
bo‘lishi mumkin, kelishishi mumkin, eng muhimi, u buni qilmasdan qo‘llab-
quvvatlashi mumkin” [17]. Ushbu parchada Alice asosiy qahramonga mehribon
va tushunadigan, qo‘llab-quvvatlovchi, sodiq va umuman empatiya
ko‘rsatadigan do‘st sifatida tasvirlangan. Asosiy qahramon qiyinchiliklarni
yengib o‘tishda qiynalganida, Alice psixologik jihatdan yordam beradi va
Spencerning kerak bo‘lgan yordamini taqdim etadi. Hikoyada enri Jeyms uning
qanday qilib qo‘llab-quvvatlashi mumkinligini tasvirlaydi, lekin buni qilmasdan.
Alicening Spencer psixologiyasiga ta’siri ochiqdan-ochiq o‘rganilmasa-da, uning
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
mavjudligi va o‘zaro aloqalari uning o‘zini anglashiga va ichki kurashlariga
yordam beradi. Ularning suhbatlari orqali Alice Spencerni o‘zining o‘tgan
tanlovlariga qarshi turishga undaydi va uning ichki fikrlarini boshqaradi. Uning
tushunishi va qo‘llab-quvvatlovchi tabiati uning psixologik holatiga ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib aytish joizki, “Jolly Corner” Henri Jeymsning qahramonlarning
psixologik chuqurligini, go'zal prozani va murakkab narativ tuzilmalarning
ustalik bilan tasvirlanganini ko'rsatadi. Identitet va o'zini anglashni o'rganish
orqali, hikoya o'quvchilarga fikrga chalg'ituvchi va psixologik jihatdan murakkab
o'qish
tajribasini
taqdim
etadi.
Qahramonlarning
ichki
fikrlarini,
to‘qnashuvlarini va o‘zgarishlarini psixologik realizm orqali tasvirlash orqali
hikoya inson psixikasining nozik va introyektiv o‘rganilishini taklif etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
The Cambridge companion to Henry James (1998) Edited by Freedman J.
N.Y.: Cambridge University Press.
2.
The question of Henry James; a collection of critical essays (1973) Edited
by Dupee F.W. N.Y.: Octagon Books.
3.
Bloom, Harold. Henry James (2001) USA: Chelsea House Publishers.
4.
Khayriddinovna G. O. “EAST OF EDEN” РОМАНИДА ҚАҲРАМОНЛАР
ХУЛҚ-АТВОРИГА ЖАМИЯТ ФИКРИНИНГ ТАЪСИРИ //SCIENTIFIC REPORTS
OF BUKHARA STATE UNIVERSITY. – С. 146.
5.
Ganiyeva O. K. H., Rajabova Z. T. The Analysis of Loneliness theme in of
Mice and Men //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 31. – С. 157-159.
6.
Ganieva O. K. H., Aminova N. B. JOHN STEINBECK’S “DISCONTENT” OVER
THE SOCIAL PROBLEMS //Gospodarka i Innowacje. – 2022. – Т. 23. – С. 146-
148.
7.
Ganieva O. K. H., Aminova N. B. FAMILY RELATIONSHIPS IN JOHN
STEINBECK'S NOVEL “EAST OF EDEN” //Евразийский журнал академических
исследований. – 2023. – Т. 3. – №. 5 Part 4. – С. 247-249.
8.
Bakhtiyorovich S. F., Kabilovna S. D. The Literary Significance of “The Jolly
Corner” in Henry James’s Oeuvre //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 42. – С. 726-
729.
9.
Ganieva O. K., Sadullayev F. B. The Role Of Female Characters in the novel
“The Grapes Of Wrath” by John Steinbeck //АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ
СОВРЕМЕННОГО ОБРАЗОВАНИЯ. – 2020. – С. 5-8.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
10.
Ganieva O. K. DEPICTION OF RELATIONS BETWEEN A PERSON AND
SOCIETY IN AMERICAN REALISTIC LITERATURE //Scientific Bulletin of
Namangan State University. – 2020. – Т. 2. – №. 8. – С. 215-220.
11.
Khayriddinovna G. O., Jahonovna C. M. DESCRIPTION OF THE
RELATIONSHIP BETWEEN PEOPLE AND SOCIETY IN JOHN STEINBECK‟ S „THE
GRAPES OF WRATH‟ //IEJRD-International Multidisciplinary Journal. – Т. 6. – С.
75-78.
12.
Khayriddinovna G. O. “EAST OF EDEN” РОМАНИДА ҚАҲРАМОНЛАР
ХУЛҚ-АТВОРИГА ЖАМИЯТ ФИКРИНИНГ ТАЪСИРИ //SCIENTIFIC REPORTS
OF BUKHARA STATE UNIVERSITY. – С. 146.
13.
McElderry, Bruce R., Jr. Henry James (1965) N.Y.: Twayne Publishers.
14.
Sadullaev F. B. The importance of giving feedback in EFL classes //Теория
и практика современной науки. – 2018. – №. 11 (41). – С. 404-406.
15.
Sadullaev F. B., Kudratova S. O. The benefits of extensive reading
programme in language teaching //Мировая наука. – 2019. – №. 2 (23). – С. 48-
50.
16.
Sadullaev F. B., Hodiyeva O. H. Description of woman image in the novel"
Shirley" by Charlotte Bronte //Теория и практика современной науки. –
2019. – №. 9 (51). – С. 6-8.
17.
Sadullayev F. B. INNER CHARACTERIZATION OF THE MAIN CHARACTER
IN THE NOVEL “THE WINGS OF THE DOVE” BY HENRY JAMES //Conferencea. –
2022. – С. 132-135.
18.
Sadullaev F. B. DIFFERENT CONNOTATIONS OF ADVERBS (IN THE
EXAMPLES OF “THE PEARL” AND “THE GRAPES OF WRATH”) //Экономика и
социум. – 2022. – №. 5-2 (92). – С. 262-265.
19.
Scura, Dorothy McInnis. Henry James, 1960-1974 : a reference guide
(1979) Boston : G.K. Hall.
20.
https://www.gutenberg.org/files/1190/1190-h/1190-h.htm
