ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
SARLAVHA: G‘AZNACHILIK TIZIMIDA NAZORAT TADBIRLARINI
O‘TKAZISH VA TAKOMILLASHTIRISH
Xasanov Adiz Xusenovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.13756465
O’zbekiston Respublikasining moliyaviy barqarorligi va iqtisodiy
o’sishining muhim omili sifatida g‘aznachilik tizimining roli katta ahamiyat
kasb etmoqda. Moliyaviy resurslarni samarali boshqarish, ularning shaffofligi
va hisobdorligi, davlat va jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi
omillar hisoblanadi. Shu sababli, g‘aznachilik tizimida amalga oshiriladigan
nazorat tadbirlarining sifati va samaradorligi, ushbu tizimning umumiy
ishlashiga bevosita ta'sir ko’rsatadi. O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillarda
amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar jarayonida g‘aznachilik tizimining
rolini yanada mustahkamlash va uning samaradorligini oshirish masalalari
dolzarb bo’lib qolmoqda.
Budjet tashkilotlari va budjetdan mablag‘ oluvchilarning pul harakati
faqatgina bevosita g‘aznachilik organlarining ruxsati asosida sodir bо‘ladi.
G‘aznachilik organlari bunda budjetdan mablag‘ oluvchilarning barcha moliyasi
va tovar oqimlarini nazorat qiladilar. Budjet monitoringini dastlabki va joriy
nazoratini amalga oshiradi. Shuningdek, yirik xarajatlar g‘aznachilik tomonidan
kuzatib boriladi va korrusion holatlar va byujet mablag‘larini talon taroj
qilinishini oldi olinadi. Bugungi kunda nisbatan yirik miqdordagi davlat
xaridlarini g‘aznachilik kuzatuvini amalga oshirish mexanizmini joriy etish,
birinchidan budjet mablag‘larini maqsadli yо‘naltirilishiga xizmat qilsa,
ikkinchidan uning talon taroj bо‘lishini, xatolikka yо‘l qо‘ymaslikka va budjet
mablag‘laridan oqilona va samarali foydalanishga xizmat qiladi.
G‘aznachilik kuzatuvi mexanizmini budjet subsidiyasi va subvensiyasi
mablag‘lariga ham joriy etish maqsadga mufoviqdir.
Bugungi kunda ushbu budjet mablag‘larining maqsadsiz va samarasiz
ishlatilishiga yо‘l qо‘yilmoqda. Ma’lumki, davlat budjet mablag‘laridan ularni
olish shartiga mos bо‘lmagan maqsadlarda yо‘naltirish va foydalanish,
mablag‘lardan maqsadsiz foydalanish sifatida tasniflanadi. Shunday tarzda fors
major holatlari budjet tashkilotlari budjet tasnifining bir moddasi bо‘yicha
olingan mablag‘larni boshqa moddasi bо‘yicha kо‘zda tutilgan xarajatlarga
yо‘naltiradilar. Budjetdan mablag‘ oluvchilar budjet qonunchiligini buzilish
holatlariga tо‘qnash keladilar. Ammo mavjud qonunchilik bunday holatni
tartibga soluvchi meyorlardan iborat emas.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
Bizning fikrimizcha, g‘aznachilik tizimi boshqaruv darajasida davlat
budjetining zaxira jamg‘armalarini tashkil qilish yо‘li bilan mazkur muammoni
hal qilish mumkin. Ular hukumat zaxira jamg‘armasiga о‘xshash bо‘lishi lozim.
Zaxira jamg‘armasi mablag‘laridan foydalanish bо‘yicha vakolatlarni
g‘aznachilikka berilishi tо‘g‘ri qaror sanaladi. Mazkur holatda g‘aznachilik
nafaqat moliyaviy sanksiyalar qо‘llash balki zaxira jamg‘armasidan mablag‘lar
ajratishga yо‘l qо‘ymaslik huquqiga ega.
G‘aznachilikning muhim funksiyalaridan biri davlatning kredit resurslarini
shakllantirish va taqsimlashdir. Yildan yilga axborot texnologiyalari davlatning
samarali iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlashda muhim omil bо‘lib bormoqda.
Ishlab chiqarishda axborot texnologiyalarini qо‘llash va uni raqamlashtirish
iqtisodiyotning turli tarmoqlari shu jumladan davlat moliyasini boshqarishda
avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini va uni raqamlashtirishni keng joriy qilish
taqozo qiladi. Bugungi kunga kelib dunyo bо‘yicha raqamli iqtisodiyot 11,5 trln.
AQSh dollarni yoki YaIMning 15,5 foizini tashkil etib, olib borilgan tadqiqotlarga
kо‘ra Internetning sanoatda keng miqyosida rivojlanishini raqamli iqtisodiyot
ulushining 2025-yilda YaIMga nisbatan 24,3 foizga yetishiga olib kelishi
mumkin.
Xalqaro tajriba
Budjet pul aylanishini nazorat qilish samaradorligini oshirish dunyoning
ko’plab mamlakatlari uchun asosiy e’tibor bo’lib kelgan. Turli hududlarda
g‘aznachilik nazorat mexanizmlarini kuchaytirish, shaffoflikni oshirish va
samarasizlikni kamaytirish uchun turli yondashuvlarni qo’lladi. Ushbu bo’limda
g‘aznachilik nazorati samaradorligini oshirish bo’yicha xalqaro tajribalar
solishtiriladi va O’zbekiston uchun tegishli saboqlar olinadi. Qo’shma Shtatlar,
Buyuk Britaniya, Avstraliya kabi davlatlar hamda Qozog‘iston va Gruziya kabi
qo’shni davlatlar duch kelayotgan muvaffaqiyat va muammolarni o’rganib,
ushbu tahlil O’zbekiston g‘aznachilik tizimining samaradorligini oshirish
bo’yicha qimmatli tushunchalar berishga intiladi.
Amerika Qo’shma Shtatlari: Kengaytirilgan ichki nazorat va
ma’lumotlar shaffofligi
Amerika Qo’shma Shtatlar G‘aznachiligi shaffoflik va ichki nazorat nuqtai
nazaridan eng ilg‘or hisoblanadi. AQSh Boshqaruv va budjet idorasi (BBI) federal
budjet ijrosi ustidan qattiq nazoratni amalga oshiradi, G‘aznachilik departamenti
esa turli agentliklar orqali mablag‘lar oqimini nazorat qiladi. Federal moliyaviy
boshqaruvni takomillashtirish to’g‘risidagi qonun (FMBT) federal idoralardan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
buxgalteriya hisobi standartlari va ichki nazorat bo’yicha ko’rsatmalarga rioya
qilishni talab qilib, ichki nazoratni kuchaytirishda muhim rol o’ynadi.
AQSh G‘aznachiligining nazorat samaradorligining muhim omili 2014
yildagi DATA qonuni (Raqamli hisobdorlik va shaffoflik to’g‘risidagi qonun)
bo’lib, u batafsil xarajatlar ma’lumotlarini jamoatchilikka taqdim etishni talab
qiladi. Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda, AQSh real vaqt rejimida
mablag‘larni kuzatib borish uchun Hukumat miqyosidagi G‘aznachilik hisobining
ramziylashtirilgan sinov balansi tizimi (GTAS) va Integratsiyalashgan moliyaviy
boshqaruv tizimi (IFMS) kabi murakkab moliyaviy tizimlarni ishlab chiqdi.
Ushbu tizimlar mas’uliyatni kuchaytiradi va moliyaviy nomutanosibliklarni
aniqlashni osonlashtiradi, bu esa budjetdagi tafovutlarni bartaraf etishning
yuqori ko’rsatkichlariga olib keladi.
Statistik dalillar nuqtai nazaridan, AQSh G‘aznachiligining 2022 yil uchun
moliyaviy hisobotlari barcha aniqlangan samarasizliklarning taxminan 98 foizi
(moliyaviy hajm bo’yicha) muvaffaqiyatli hal qilinganligini ko’rsatdi. Ushbu
yuqori aniqlik darajasi samarali budjet nazoratini ta’minlashda texnologik
integratsiya va shaffoflikning muhimligini ko’rsatadi. AQSh modeli raqamli
platformalarni qabul qilish g‘aznachilik tizimining samaradorligini oshirishda
asosiy rol o’ynashi mumkinligini ko’rsatadi.
Buyuk Britaniya: moliyaviy intizom va muntazam audit
Birlashgan Qirollik Oliy Hazrati G‘aznachiligi (QOHG‘) va Milliy Audit Ofisi
(MAO) kabi institutlar orqali davlat moliyasini boshqarish uchun kuchli asosni
joriy qildi. MAO zimmasiga davlat xarajatlarining muntazam auditini o’tkazish,
samarasizliklarni aniqlash va tuzatish choralarini ko’rish vazifasi yuklangan.
Buyuk Britaniya tizimining asosiy xususiyatlaridan biri bu davlat xarajatlarini
o’lchanadigan natijalar bilan bog‘laydigan samaradorlikka asoslangan
budjetlashtirishga urg‘u berishdir. Ushbu yondashuv resurslardan samarali
foydalanishni rag‘batlantiradi, bu esa budjet samarasizligini kuzatishni
osonlashtiradi.
Buyuk Britaniyaning har uch yilda bir marta o’tkaziladigan xarajatlarni
ko’rib chiqish jarayoni budjet mablag‘larining milliy ustuvorliklarga mos
kelishini baholash imkonini beradi. Xatarlarni boshqarish tizimlarining
g‘aznachilik operatsiyalariga integratsiyalashuvi samarasizlikni aniqlash va
bartaraf etish imkoniyatlarini ham yaxshiladi. 2020 yilda Buyuk Britaniya
G‘aznachiligi o’zining keng qamrovli audit tizimiga asoslanib, aniqlangan budjet
samarasizliklarining 90% hal qilish darajasi haqida xabar berdi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
Buyuk Britaniya tajribasi muntazam audit va samaradorlikka asoslangan
budjetlashtirish muhimligini ta’kidlaydi, bu O’zbekiston uchun qimmatli saboq
bo’lishi mumkin. Ushbu mexanizmlarni o’z ichiga olgan O’zbekiston g‘aznachilik
faoliyatini milliy rivojlanish maqsadlariga muvofiqlashtirishi va moliyaviy
tafovutlarni aniqlash va bartaraf etishdagi samaradorligini oshirishi mumkin.
Avstraliya: Real vaqtda monitoring uchun texnologiyadan foydalanish
Avstraliya real vaqt rejimida budjet monitoringi uchun ilg‘or
texnologiyalarni qo‘llash orqali g‘aznachilik tizimining samaradorligini
oshirishda sezilarli yutuqlarga erishdi. Avstraliya hukumati moliya
departamenti barcha davlat moliyaviy operatsiyalarini yagona platformaga
birlashtiradigan Markaziy budjetni boshqarish tizimidan (CBMS) foydalanadi.
Ushbu tizim g‘aznachilik xodimlariga qonunbuzarliklarni tezkorlik bilan
aniqlash va ularni bartaraf etish choralarini ko‘rish imkonini beradi.
Avstraliyaning texnologiyadan foydalanishi moliyaviy samaradorlikning
sezilarli yaxshilanishiga olib keldi. 2021-2022 moliya yilida Avstraliya
G‘aznachiligi aniqlangan samarasizliklarning 94% dan ortig‘i aniqlanganidan
keyin uch oy ichida bartaraf etilganligini ma'lum qildi. Ushbu tezkor harakat real
vaqt rejimida moliyaviy oqimlarni kuzatish va tekshirishni osonlashtiradigan
raqamli texnologiyalar integratsiyasi tufayli amalga oshirildi.
Avstraliya tajribasidan olingan narsa texnologiya nazorat choralarini
takomillashtirishda muhim rol o'ynaydi. O‘zbekiston davlat moliyasini real vaqt
rejimida monitoring qilish va tekshirish imkonini beradigan o‘zining
integratsiyalashgan moliyaviy boshqaruv tizimini ishlab chiqish yoki
takomillashtirishdan foyda ko‘rishi mumkin. Bunday texnologik yutuqlar
O‘zbekistonga samarasizlikni yanada samarali kamaytirishga va moliyaviy
tiklanish ko‘rsatkichlarini oshirishga yordam beradi.
Qozog‘iston: huquqiy bazani va nazoratni mustahkamlash
Xuddi shunday postsovet iqtisodiy tuzilmalariga ega qo‘shni davlat
Qozog‘iston g‘aznachilik boshqaruvini isloh qilishda sezilarli yutuqlarga erishdi.
Qozog‘iston Moliya vazirligi mas’uliyatni oshirish va davlat moliyasi ustidan
nazoratni kuchaytirishga qaratilgan yangi qonunchilik asoslarini joriy qildi.
Asosiy islohotlardan biri elektron budjet tizimini (EBS) joriy etishni o‘z ichiga
oladi, bu tizim davlat xarajatlari va daromadlari to‘g‘risidagi barcha
ma’lumotlarni markazlashtirib, yanada samarali monitoring va nazoratni amalga
oshirish imkonini beradi.
Qozog‘iston g‘aznachiligi davlat mablag‘laridan samarali foydalanilishini
ta’minlash maqsadida samaradorlik auditini o‘tkazuvchi mustaqil audit
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
institutlari bilan ham hamkorlikni yaxshiladi. Mustahkam huquqiy bazani joriy
etish orqali Qozog‘iston 2018-2022 yillar davomida moliyaviy nochorlikni 75
foizga qisqartirishga erishdi va bu nazorat samaradorligi sezilarli darajada
yaxshilanganini ko‘rsatdi.
Qozog‘iston
tajribasi
g‘aznachilik
faoliyatini
qo‘llab-quvvatlovchi
mustahkam qonunchilik bazasini ishlab chiqish muhimligini ta’kidlaydi.
O'zbekiston uchun uning me'yoriy-huquqiy bazasini yaxshilash va mustaqil
auditorlik organlari bilan hamkorlikni kuchaytirish nazorat samaradorligini
oshirish yo'lini berishi mumkin.
Gruziya: Davlat moliyasini boshqarish va korruptsiyaga qarshi
tashabbuslar
Gruziya davlat moliyasini boshqarish bo'yicha qator islohotlarni
muvaffaqiyatli amalga oshirdi, bu esa g‘aznachilik tizimidagi samarasizlikni
sezilarli darajada kamaytirdi. Davlat moliyasini boshqarish tizimini isloh qilish
strategiyasining (DMB) joriy etilishi bu boradagi sa’y-harakatlarning asosi bo‘ldi.
Ushbu strategiya korruptsiyaga qarshi qat'iy choralar bilan bir qatorda davlat
moliyasida oshkoralik va mas'uliyatni oshirishga olib keldi.
Gruziya, shuningdek, davlat mablag‘larini shaffof va samarali boshqarishni
ta'minlaydigan G‘aznachilik axborot tizimini (TIS) yaratdi. TISni korruptsiyaga
qarshi kurash organlari bilan bog‘lash orqali Gruziya 2015 yildan beri moliyaviy
samarasizlikni 81 foizga qisqartirishga erishdi. Mamlakatning samarasizlikka
qarshi kurashdagi muvaffaqiyati Jahon banki va XVF kabi xalqaro tashkilotlar
tomonidan e'tirof etildi.
Gruziya tajribasi shuni ko'rsatadiki, korruptsiyaga qarshi choralarni
g‘aznachilik faoliyatiga integratsiyalash nazorat samaradorligini sezilarli
darajada oshirishga olib kelishi mumkin. Davlat sektoridagi korruptsiya bilan
bog‘liq
muammolarga
duch
kelayotgan
O'zbekiston
moliyaviy
nomutanosibliklarni aniqlash va bartaraf etishni yaxshilash uchun shunga
o'xshash islohotlarni amalga oshirishdan foyda ko'rishi mumkin.
Yuqorida muhokama qilingan xalqaro tajribadan O‘zbekiston g‘aznachilik
tizimida nazorat samaradorligini oshirish uchun bir nechta asosiy saboqlarni
olish mumkin:
Rivojlanish texnologiyasi:
Qo'shma Shtatlar va Avstraliya kabi davlatlar
g‘aznachilik operatsiyalarini yaxshilashda raqamli platformalar va real vaqtda
monitoring tizimlari o'ynash muhim rolini ko'rsatdi. O‘zbekiston real vaqt
rejimida davlat mablag‘larini tekshirish va kuzatish imkonini beruvchi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
175
integratsiyalashgan moliyaviy boshqaruv tizimlarini joriy etish yoki
takomillashtirishdan foyda ko‘rishi mumkin.
Huquqiy bazalar va audit mexanizmlarini mustahkamlash: Qozog‘iston va
Buyuk Britaniya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, g‘aznachilikni samarali boshqarish
uchun mustahkam huquqiy baza va muntazam ish faoliyatini tekshirish zarur.
O‘zbekiston budjet oqimlari ustidan nazoratni kuchaytirish hamda
samarasizliklarni aniqlash va bartaraf etishni yaxshilash uchun kuchliroq qonun
va qoidalarni joriy qilishi mumkin.
Shaffoflik va javobgarlikni rag‘batlantirish:
AQSh va Jorjiya davlat
moliyasini boshqarishda shaffoflikning muhimligini ta'kidladilar. Budjet
ma'lumotlarini ommaga ochiq qilish va g‘aznachilik operatsiyalarini
korruptsiyaga qarshi tashabbuslar bilan bog‘lash O'zbekistonda nazorat
samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Samaradorlikka asoslangan budjetlashtirishga e'tibor qaratish:
Buyuk
Britaniyada moliyaviy taqsimotlar o'lchanadigan natijalar bilan bog‘langan
samaradorlikka asoslangan budjetlashtirishdan foydalanish nazorat choralarini
yaxshilashning innovatsion usulini ta'minlaydi. Xarajatlarni milliy ustuvorliklar
bilan bog‘lash orqali O‘zbekiston budjet oqimlarining yanada samarali bo‘lishini
va rivojlanish maqsadlariga muvofiqligini ta’minlashi mumkin.
Xalqaro hamkorlik va ilg‘or tajribalarni o‘rganish va Jahon banki yoki XVF
kabi global tashkilotlar bilan hamkorlik qilish O‘zbekistonni g‘aznachilik
faoliyatini kuchaytirish uchun zarur vositalar va resurslar bilan ta’minlashi
mumkin. Texnik yordam va bilim almashish uzoq muddatda islohotlarni
tezlashtirishi va nazorat samaradorligini oshirishi mumkin.
Bu tushunchalarni O‘zbekiston g‘aznachiligi faoliyatiga kiritish yoki
rivojlantirish davlat mablag‘lari nazorati va samaradorligini oshirish,
resurslardan samarali va milliy ustuvorliklarga muvofiq foydalanishni
ta’minlashning aniq yo‘lini beradi.
