ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
91
IDEOMA VA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING PRAGMATIK
ASPEKTDAGI TAHLILI
Matazimova Hamroxon Yusupovna
Teacher of school in Namangan
https://doi.org/10.5281/zenodo.13744437
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot idiomalar va frazeologik birliklarning
pragmatik jihatini o'rganadi, bu obrazli iboralar qanday ma'noga hissa qo'shishi,
madaniy nuanslarni etkazishi va inson idrokini shakllantirishini o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
pragmatika, idiomalar, frazeologik birliklar, obrazli til, leksik
semantika, korpus lingvistikasi, kognitiv lingvistika, sotsialingvistika.
Annotation:
This research delves into the pragmatic dimension of idioms
and phraseological units, exploring how these figurative expressions contribute
to meaning, convey cultural nuances, and shape human cognition.
Key words:
pragmatics, idioms, phraseological units, figurative language,
lexical semantics, corpus linguistics, cognitive linguistics, sociolinguistics.
Аннотация:
Это исследование углубляется в прагматическое
измерение идиом и фразеологических единиц, изучая, как эти образные
выражения способствуют значению, передают культурные нюансы и
формируют человеческое познание.
Ключевые слова:
прагматика, идиомы, фразеологические единицы,
образный язык, лексическая семантика, корпусная лингвистика,
когнитивная лингвистика, социолингвистика.
Til o'zining murakkab ma'no gobelenida ko'pincha tom ma'nodan ustun
turadi. Idiomalar va frazeologik birliklar, to'g'ridan-to'g'ri tarjimaga zid bo'lgan
rang-barang iboralar til, madaniyat va idrok o'rtasidagi dinamik o'zaro ta'sirga
bir oyna ochadi. Ularning so'zma-so'z ma'nolari bema'ni ko'rinishi mumkin
bo'lsa-da, ularning majoziy talqini madaniy taxminlar, umumiy bilim va xayoliy
fikrlashning boy tarmog'ini ochib beradi.
Ushbu maqola idiomalar va frazeologik birliklarning pragmatik o'lchamiga
sayohatga kirishadi, bu ko'chma iboralar ma'noga qanday hissa qo'shishi,
muloqotni shakllantirishi va odamlarning o'zaro ta'sirining nozik nuanslarini
ochib beradi. Biz yuzaki talqinlardan tashqari, ulardan foydalanish, talqin qilish
va ijtimoiy dinamikaga ta'sirini boshqaradigan chuqurroq pragmatik
funktsiyalarni ochib beramiz.
Pragmatika ob'ektivi orqali biz tom ma'nodagi va majoziy ma'no o'rtasidagi
murakkab o'zaro ta'sirni tahlil qilamiz, idiomalar ko'p qirrali aloqa gobelenini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
yaratish uchun ikkala talqindan qanday foydalanishini ochib beramiz. Biz
madaniy kontekstlar idiomalardan foydalanish va tushunishni qanday
shakllantirishini, til hamjamiyatida o'rnatilgan madaniy qadriyatlar, e'tiqodlar
va tarixiy tajribalarni ochib berishini o'rganamiz. Bundan tashqari, biz idiomani
tushunish bilan bog'liq kognitiv mexanizmlarni o'rganamiz, bu majoziy iboralar
an'anaviy tilni qayta ishlash modellariga qanday qarshilik ko'rsatishini
o'rganamiz va metafora, metonimiya va majoziy tilni talqin qilishda kontseptual
uyg'unlikning roliga oydinlik kiritamiz.
Idiomalar va frazeologik birliklarning pragmatik raqsini o'rganish orqali
ushbu maqola ushbu qiziqarli til hodisalarini chuqurroq tushunishga hissa
qo'shishni maqsad qilgan. Biz til, madaniyat va idrok o‘rtasidagi murakkab
o‘zaro ta’sirni yoritishga intilamiz, insoniy muloqot to‘qimalariga to‘qilgan boy
ma’no gobelenini ochib beramiz.
Asosiy qism
Ushbu bo'lim til va muloqotning turli jihatlari bo'yicha idiomalar va
frazeologik birliklarning pragmatik funktsiyalarini o'rganib, tadqiqotimizning
mohiyatini o'rganadi.
Idiomalar va frazeologik birliklar ko'pincha qiziq bir paradoksni keltirib
chiqaradi: ularning so'zma-so'z ma'nolari bema'ni ko'rinadi, ammo ularning
majoziy talqini juda ko'p ma'noga ega. “Kick the chelak” so'zma-so'z jismoniy
harakatni tasvirlaydi, lekin majoziy ma'noda o'limni anglatadi. To'g'ridan-to'g'ri
va ko'chma ma'noning bunday o'zaro ta'siri pragmatik tahlilning asosiy
xususiyatidir. Idiomalarning talqini ko'pincha kontekstual maslahatlarga
tayanadi. "Mushuklar va itlar yomg'ir yog'moqda" ob-havo hisobotida yomg'irga
ishora qilishi mumkin, ammo tartibsiz vaziyat haqida suhbatda boshqacha
ma'no uyg'otadi.
Pragmatik funktsiyalar: To'g'ridan-to'g'ri va ko'chma ma'noning o'zaro
ta'siri turli xil pragmatik funktsiyalarni bajaradi:
Hazil: Idiomalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri va ko‘chma ma’nolarni yonma-yon
qo‘yish orqali hazil yaratishi mumkin, “Men juda ochman, otni yeyman
mumkin”.
Ta'kid: Idiomalar "Men charchadim" kabi ma'noni kuchaytirishi mumkin,
bu haddan tashqari charchoqni bildiradi.
Ijtimoiy bog'lanish: Idiomalar jamiyatda umumiy tushunish va tegishlilik
tuyg'usini rivojlantirishi mumkin.
Idiomalar shunchaki lingvistik qiziqishlar emas; ular madaniy qadriyatlar,
e'tiqodlar va tajribalarni aks ettiruvchi ko'zgudir. Idiomalarni tahlil qilish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
muayyan jamoaning madaniy landshafti haqida qimmatli etnografik
tushunchalarni berishi mumkin. Misol uchun, oziq-ovqat, ish yoki oila bilan
bog'liq idiomalarni o'rganish asosiy madaniy munosabat va qadriyatlarni
aniqlashi mumkin. Madaniyatlararo muloqotga idiomalardan foydalanish ta'sir
qilishi mumkin, chunki ma'ruzachi tinglovchiga notanish idiomadan
foydalanganda tushunmovchiliklar paydo bo'lishi mumkin.
Idiomalarni tushunish oddiy leksik almashtirishdan tashqariga chiqadi.
Kognitiv jarayonlar ishtirok etadi, bu bizga to'g'ridan-to'g'ri va majoziy ma'nolar
orasidagi bo'shliqni aniqlashga imkon beradi.
Ko'pgina idiomalar metaforik xaritalashni o'z ichiga oladi, ma'noni aniq
manba domenidan (masalan, jismoniy harakatlar) maqsadli domenga (masalan,
his-tuyg'ular yoki vaziyatlar) o'tkazadi. "To'qqizinchi bulutda bo'lish" baxt
tuyg'usini bulutlarda baland bo'lish tajribasiga moslashtiradi.
Ba'zi idiomalar butunni ifodalash uchun tegishli tushunchadan foydalangan
holda metonimiyadan foydalanadi. "Qo'l berish" yordamni ifodalash uchun "qo'l"
dan foydalanadi, harakat va foydalanilgan vosita o'rtasidagi bog'liqlikdan
foydalanadi.
Murakkab idiomalar yangi ma'no yaratish uchun bir nechta manba
domenlarini birlashtirib, kontseptual aralashtirishni o'z ichiga olishi mumkin.
"Chalakni tepish" tepish harakatini o'lim tushunchasi bilan aralashtirib, yangi,
murakkab ma'no yaratadi.
Idiomalar xushmuomalalik strategiyalariga hissa qo'shishi, tanqidni
yumshatish yoki hamdardlik bildirishi mumkin. To'g'ridan-to'g'ri qarama-
qarshilikka yo'l qo'ymaslik uchun "Buta atrofida urmang" dan foydalanish
mumkin. Idiomalar va frazeologik birliklarning pragmatik funktsiyalarini
o'rganish til, madaniyat va idrok o'rtasidagi dinamik o'zaro ta'sirni ko'rish
imkonini beradi. Qo'shimcha tadqiqotlar chuqurroq o'rganishi mumkin:
-
Madaniy farqlar va o'xshashliklarni aniqlash uchun turli tillar va
madaniyatlarda idiomalarning ishlatilishi va talqin qilinishini tahlil qilish.
-
Til o'zgarishi va madaniy siljishlar majoziy iboralarga qanday ta'sir
qilishini tushunish uchun vaqt o'tishi bilan idiomalarning evolyutsiyasini
kuzatish.
-
Idiomalarning kognitiv rivojlanishga ta'siri: Idiomalarga ta'sir qilish
bolalarning lingvistik va kognitiv rivojlanishiga qanday ta'sir qilishini
o'rganish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
Idioma va frazeologik birliklarning pragmatik o‘lchovlari haqidagi
tushunchamizni chuqurlashtirib, biz til, madaniyat va inson idrokining
murakkab jarayonlari haqida qimmatli tushunchalarga ega bo‘lamiz.
Xulosa
Idiomalar va frazeologik birliklarni pragmatik nuqtai nazardan o'rganish til
madaniyat va idrok bilan raqsga tushadigan ajoyib dunyoni ochib beradi. Bu
obrazli iboralar o‘zining yuzaki ma’nolaridan tashqari, insonlar o‘rtasidagi
muloqotning nozik jihatlarini, madaniy qadriyatlarning murakkabligini va inson
ongining murakkab jarayonlarini tushunish uchun eshikni taklif qiladi.
Biz idiomalar qanday qilib ko'p qirrali aloqa gobelenini yaratish uchun
ikkalasidan ham foydalanib, tom ma'noda va majoziy ma'no o'rtasidagi nozik
muvozanatda harakat qilishini ko'rdik. Ularning madaniy o'zaro bog'liqligi til
jamiyatning qadriyatlari, e'tiqodlari va tajribalarini aks ettiradi va uzatadi. Va
ularning kognitiv asoslari majoziy tilni tushunish bilan bog'liq murakkab
jarayonlarni ochib beradi, metafora, metonimiya va kontseptual uyg'unlikning
rolini ta'kidlaydi.
Ushbu tadqiqot idioma va frazeologik birliklarni pragmatik nuqtai nazardan
o‘rganish muhimligini ta’kidlaydi. Ularning nutqdagi pragmatik funktsiyalarini
o'rganish orqali biz tilning muloqotni shakllantirishi, madaniy nuanslarni aks
ettirishi va dunyoni tushunishimizga hissa qo'shadigan murakkab usullarini
chuqurroq tushunamiz.
Idioma va frazeologik birliklarning pragmatik sohasiga sayohat hali tugamaydi.
Madaniyatlararo taqqoslashlar, diaxronik istiqbollar va idiomalarning kognitiv
rivojlanishga ta'sirini chuqurroq o'rganish uchun qo'shimcha tadqiqotlar talab
etiladi. Majoziy til sirlarini ochishda davom etib, biz insoniy muloqotning ko'p
qirrali tabiati va inson tajribasining boy gobeleniga oid qimmatli tushunchalarni
ochamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Levinson, S. C. (1983). Pragmatika. Kembrij universiteti matbuoti. Pragmatika
sohasiga klassik kirish.
2. Yule, G. (2010). Pragmatika. Oksford universiteti matbuoti. Asosiy
tushunchalar va nazariyalarni o'z ichiga olgan pragmatika bo'yicha yana bir
mashhur darslik.
3. Mey, J. L. (2001). Pragmatika: kirish. Blackwell nashriyoti. Kontekstda tildan
foydalanishga e'tibor qaratgan holda pragmatikaning keng qamrovli sharhi.
4. Gibbs, R. V., Jr. (2002). Aql poetikasi: obrazli fikr, til va tushuncha. Kembrij
universiteti matbuoti. Majoziy tilni, jumladan, idiomalarni tushunish bilan
bog'liq kognitiv jarayonlarni o'rganadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
95
5. Kecskes, I. (2010). Madaniyatlararo pragmatika. Routledge. Pragmatik
muloqotni shakllantirishda madaniyatning rolini, jumladan, idiomalardan
foydalanishni o'rganadi.
