ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
101
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QISH DARSLARIDA O‘QUVCHILARGA
AJDODLAR MEROSIGA OID TARIXIY MATNLARNI LOYIHA
ASOSIDA O‘RGANISH BOSQICHLARI
Dilova Nargiza Gaybullayevna
Buxoro davlat universiteti professori
Sanoyev G‘aybullo Abduraxmonovich
Buxoro davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13319058
Annotatsiya.
maqolada o'qish darslarida boshlang'ich sinf o'quvchilarining
ajdodlari merosi to'g'risida tarixiy matnlarni o'qitishda loyihaviy ta’lim
texnologiyasidan foydalanishning o‘ziga xos maqsad va vazifalari, afzalligi,
boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida o‘quvchilarga ajdodlar merosiga oid tarixiy
matnlarni loyiha asosida o‘rganish bosqichlari, mavzuga oid metodik tavsiyalar
bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
o'qish, ajdodlari merosi, tarixiy matn, loyihaviy ta’lim texnologiyasi,
tadqiqot, ijodiy faoliyat, refleksiya, ko‘nikma, savodxonlik, muloqot, tarixiy bilim,
mustaqil ta’lim.
Аннотация.
в статье изложены конкретные цели и задачи использования
проектной образовательной технологии при обучении историческим
текстам о наследии предков младших школьников на уроках чтения,
преимущества, этапы проектного изучения исторических текстов о
наследии предков учащимся на уроках чтения младших классов,
методические рекомендации по теме.
Ключевые слова:
чтение, наследие предков, исторический текст,
проектная образовательная технология, исследования, творческая
деятельность, рефлексия, умение, грамотность, общение, исторические
знания, самостоятельное обучение.
Annotation.
the article describes the specific goals and objectives of using Project
Education Technology in teaching historical texts about the ancestral heritage of
Primary School students in reading lessons, the advantage, the stages of Project-
Based Study of historical texts on ancestral heritage for students in elementary
school reading lessons, methodological recommendations on the topic.
Keywords:
reading, ancestral heritage, historical text, project education
technology, research, creative activities, reflection, skills, literacy,
communication, historical knowledge, Independent Education.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
O'qish darslarida boshlang'ich sinf o'quvchilarining ajdodlari merosi
to'g'risida tarixiy matnlarni o'qitishda loyihaviy ta’lim texnologiyasidan
foydalanishning o‘ziga xos maqsad va vazifalari mavjud.
Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida ajdodlar merosini o‘rganishga oid tarixiy
matnlarni o‘quvchilarga o‘rgatishda loyiha texnologiyasidan foydalanish
bolalarni ijodkorlik, mantiqiy fikrlash, vatanparvarlik tuyg'ulari va o'qishga
bo'lgan qiziqishni rivojlantirish orqali tarix olamiga singdirishning qiziqarli va
samarali usulidir.
Bunda asosiy maqsadlar:
Tarixiy fikrlashni shakllantirish: bolalarni tarixiy kontekstga botirish,
odamlarning o'tmishda qanday yashaganligi, qanday urf-odatlari borligi, qanday
qadriyatlarni qadrlashi haqidagi tushunchalarni rivojlantirish;
Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish: bolalarni mustaqil ravishda ma'lumot
izlashga, tarixiy matnlarni tahlil qilishga, o'z loyihalarini yaratishga undash;
-Vatanparvarlikni tarbiyalash: o'z tarixi, ajdodlar merosi uchun g'urur
tuyg'usini shakllantirish, uni saqlab qolish va kelajak avlodlarga etkazish istagi;
-O'qish motivatsiyasini oshirish: qiziqarli loyihalarda tarixiy matnlardan
foydalanish bolalar uchun o'qishni yanada qiziqarli va dolzarb qiladi.
Loyiha texnologiyasining asosiy vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
-Loyiha mavzusini tanlash: bolalar bilan birgalikda o'z xalqining tarixi va
madaniyati bilan bog'liq loyiha mavzusini aniqlang, masalan, "bizning
bobolarimiz", "mening hududimning urf-odatlari va urf-odatlari", "xalq
hunarmandchiligi", "xalqimning ertaklari va afsonalari";
-Ma'lumot to'plash: tarixiy matnlar, kitoblar, Internet-resurslardan,
faxriylar, o'lkashunoslar bilan suhbatlardan loyiha mavzusi to'g'risida ma'lumot
to'plashni tashkil etish;
-axborotni qayta ishlash va tahlil qilish: bolalarga olingan ma'lumotlarni
tahlil qilishni o'rganishga yordam berish, asosiy g'oyalarni ta'kidlash, xulosalar
chiqarish;
-Loyiha taqdimoti: bolalar o'z bilimlarini boshqalar bilan baham ko'rishlari
uchun ko'rgazma, spektakl, video, musiqiy raqam, hisobot shaklida loyiha
taqdimotini tayyorlash kabilar.
Ajdodlar merosi haqidagi tarixiy matnlardan foydalangan holda loyiha
faoliyati o'qish darslarini bolalar uchun yanada qiziqarli va foydali qilishning
ajoyib usuli hisoblanadi. U ularga tarixga sho'ng'ish, ijodkorlikni rivojlantirish,
vatanparvarlik tuyg'ularini tarbiyalash va axborot ko'nikmalarini oshirishga
yordam beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
Boshlang‘ich sinflarda loyiha texnologiyasi asosida tarixiy matnni o‘rganish
metodikasi quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Loyiha mavzusini tanlash
Tarixiy matnni aniqlash: Oquvchilar bilan birgalikda o‘rganiladigan tarixiy
matnni tanlash.
Mavzuni muhokama qilish: Mavzuning ahamiyati va qiziqarli jihatlari haqida
muhokama olib borish.
2. Loyihani amalga oshirish rejasini tuzish
Maqsadlarni belgilash: Loyihaning asosiy maqsadlarini aniqlash.
Vazifalarni taqsimlash: Oquvchilar orasida vazifalarni taqsimlash, har bir
a’zoga o‘z vazifasini berish.
3. Tarixiy matnni o‘rganish
Matnni o‘qish: Oquvchilar matnni diqqat bilan o‘qishlari, asosiy g‘oyalarni
belgilashlari.
Tahlil qilish: Matnning mazmuni, personajlari va voqealari haqida guruhda
muhokama olib borish.
4. Tadqiqot olib borish
Qo‘shimcha materiallarni topish: Oquvchilar tarixiy kontekstni tushunish
uchun qo‘shimcha manbalarni izlashlari.
Tadqiqot natijalarini muhokama qilish: Topilgan ma’lumotlarni birgalikda
muhokama qilish.
5. Ijodiy faoliyatlar
Prezentatsiya tayyorlash: Oquvchilar o‘z tadqiqotlari asosida prezentatsiya
tayyorlashlari.
Rolli o‘yinlar: Tarixiy personajlarni ijro etish, voqealarni qayta yaratish.
6. Loyihani taqdim etish
Taqdimot: Oquvchilar loyihalarini boshqa sinfdoshlarga taqdim etishlari.
Fikr almashish: Taqdimotdan keyin savollar berish va fikr almashish.
7. Refleksiya
O‘z fikrlari va his-tuyg‘ulari: Oquvchilar loyiha jarayonida olingan
taassurotlarini va o‘rganishlari haqida refleksiya olib borishlari.
Kelajakdagi takliflar: Loyihani yaxshilash uchun takliflar berish.
8. Natijalarni baholash
Baholash kriteriylari: Oquvchilarning ishi va ishtiroki uchun baholash
kriteriylarini belgilash.
Fikr bildirish: Oquvchilarning ishi haqida konstruktiv fikr bildirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida o‘quvchilarga ajdodlar merosiga oid
tarixiy matnlarni loyiha asosida o‘rganish boshlang‘ich sinflarda tarixiy matnlarni
o‘rganishda faol ishtirok etish va ijodiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.
Tarixiy matnni o‘rganish bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Kirish
Mavzuni tanishtirish: Tarixiy matnning mavzusi, vaqti va ahamiyati haqida
qisqacha ma’lumot berish.
Savollar berish: "Bu matn haqida nima bilasiz?" kabi savollar orqali qiziqish
uyg‘otish.
2. Matnni o‘qish
To‘liq o‘qish: Matnni diqqat bilan o‘qish, u haqda umumiy tushuncha olish.
Tahlil qilish: Matnni bir necha marta o‘qib, asosiy g‘oyalarini belgilash.
3. Tushuntirish
Mazmunni muhokama qilish: Matnning asosiy mazmuni, personajlari va
voqealari haqida muhokama olib borish.
Tarixiy kontekst: Voqealarning tarixiy ahamiyati va ularning zamon bilan
bog‘liqligi.
4. Terminlar va tushunchalar
Terminlarni aniqlash: Matndagi murakkab terminlar va tushunchalarni
tushuntirish.
Slovar tayyorlash: Yangi terminlardan slovar yoki glossariy tayyorlash.
5. Savollar va javoblar
Savollar berish: Matnga oid savollar berib, bolalarning tushunchalarini
tekshirish.
Gruppada muhokama: Guruhlarda savollarga javob berish va fikr almashish.
6. Tashkiliy faoliyatlar
Rolli o‘yinlar: Matndagi personajlarning rollarini ijro etish.
Tasvirlash: Matndan manzaralarni tasvirlash uchun rasm chizish yoki plakat
tayyorlash.
7. Xulosalar
Kursni yakunlash: Matndan olingan asosiy saboqlarni takrorlash va xulosa
chiqarish.
8. Refleksiya
Fikrlar almashish: Bolalarning matn haqidagi fikrlari va his-tuyg‘ularini
so‘rash.
Bu bosqichlar tarixiy matnni samarali o‘rganishga yordam beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
Quyida biz, mavzuga oid amalga oshirilgan loyihalarimizdan misollar
keltirishni lozim topdik.
Tadqiqotimiz davomida boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida o‘quvchilarni
“Ibn Sino hayoti va faoliyati bilan tanishtirish” jarayonini loyiha asosida quyidagi
bosqichlarda amalga oshirdik:
1. Kirish
-mavzuni tanishtirish: Ibn Sino kim ekani, uning ahamiyati va faoliyati haqida
qisqacha ma’lumot berish.
-savollar berish: "Sizlar Ibn Sinoni bilasizmi?" kabi savollar orqali qiziqish
uyg‘otish.
2. Ibn Sinoning hayoti
-tarixiy kontekst: ibn sinoning tug‘ilishi, yashagan davri va o‘ziga xos
sharoitlar haqida ma’lumot berish.
-oilaviy hayoti: Uning oilasi, ta’lim olish davri va ilmiy faoliyati.
3. Ilmiy faoliyati
-asarlari: ibn sinoning asosiy asarlari, masalan, "tibbiyot", "shifo kitobi"
haqida ma’lumot berish.
-ilm-fanga qo‘shgan hissasi: tib, filosofiya, matematika va astronomiyadagi
muvaffaqiyatlari.
4. Ibn Sinoning merosi
-tibbiyatdagi o‘rni: ibn sinoning tibbiy bilimlari va ularning zamonaviy tibbga
ta’siri.
-filosofiya va etika: Uning fikrlari va ularning ahamiyati.
5. Mashhur xikoyalar va afsonalar
-hikoyalar va anekdotlar: ibn sino haqidagi qiziqarli xikoyalar va anekdotlar
orqali bolalarning qiziqishini oshirish.
6. Tashkiliy faoliyatlar
-Gruppada muhokama: Bolalarni kichik guruhlarga bo‘lib, Ibn Sinoning
hayoti va faoliyati haqida muhokama qilish.
-Tasvirlash: Ibn Sinoni tasvirlash uchun rasm chizish yoki plakat tayyorlash.
7. Savol-javob sessiyasi
-testlar yoki savollar: ibn sino haqidagi bilimlarni tekshirish uchun savollar
berish.
8. Xulosalar
-kursni yakunlash: Ibn Sinoning hayoti va faoliyatidan olingan asosiy
saboqlarni takrorlash.
9. Refleksiya
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
106
-bolalar fikrlari: Ularning Ibn Sino haqidagi fikrlari va u bilan bog‘liq
qiziqishlari haqida so‘rash.
Ushbu tavsiya etilayotga loyihaviy ta’lim texnologiyasi asosida tashkil etilgan
dars bosqichlar orqali bolalar Ibn Sinoning hayotini va faoliyatini qiziqarli va
samarali shaklda o‘rganishlari uchun katta imkoniyat yaratildi va natijadorligi
o‘quvchilarning faolligi orqali aniqlandi.
Tadqiqotimizda boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida o‘quvchilarga “Alisher
Navoiy rivoyatlarini o‘rgatish”da quyidagi bosqichlar samarali natija berdi:
1. Kirish
-mavzuni tanishtirish: alisher navoiy kim ekani, u bilan bog‘liq asosiy
ma’lumotlar va uning ahamiyati haqida qisqacha ma’lumot berish.
-savollar berish: "sizlar alisher navoiyni bilasizmi?" kabi savollar orqali
qiziqish uyg‘otish.
2. Alisher Navoiyning hayoti
-tarixiy kontekst: navoiyning tug‘ilishi, yashagan davri va ijodiy faoliyati
haqida ma’lumot berish.
-oilaviy hayoti: Uning oilasi, ta’lim olish davri.
3. Navoiyning asarlari
-asarlari haqida ma’lumot: "xamsa" (besh asar) va boshqa mashhur asarlari
haqida ma’lumot berish.
-mazmun va mavzular: Asarlarining asosiy mavzulari, xususan, muhabbat,
do‘stlik, adolat.
4. Rivoyatlar va hikoyalar
-rivoyatlarni tanlash: bolalar uchun qiziqarli va sodda rivoyatlarni tanlash.
-rivoyatlarni o‘qish: rivoyatlarni o‘qish yoki aytish, ularning mazmunini
tushuntirish.
5. Tashkiliy faoliyatlar
-gruppada muhokama: bolalarni kichik guruhlarga bo‘lib, rivoyatlar haqida
muhokama qilish.
-tasvirlash: Rivoyatlardan olingan manzaralarni tasvirlash uchun rasm
chizish yoki plakat tayyorlash.
6. Savol-javab sessiyasi
-Testlar yoki savollar: Rivoyatlar haqidagi bilimlarni tekshirish uchun
savollar berish.
7. Xulosalar
-Kursni yakunlash: Alisher Navoiyning rivoyatlaridan olingan asosiy
saboqlarni takrorlash.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
107
8. Refleksiya
-Bolalar fikrlari: Ularning Alisher Navoiy haqidagi fikrlari va rivoyatlardan
olingan saboqlari haqida so‘rash.
Bu bosqichlar orqali bolalar Alisher Navoiyning rivoyatlarini qiziqarli va
samarali shaklda o‘rganishlari mumkin.
Tarixiy matnni o‘rganish orqali rivojlantiriladigan savodxonlik ko‘nikmalari
quyidagilardan iborat:
1. Tushunish va tahlil qilish
Matnni to‘g‘ri tushunish: Tarixiy kontekstda matnning ma’nosini aniqlash.
Tahlil qilish: Matnning strukturasi, asosiy g‘oyalari va argumentatsiyasini
tahlil qilish.
2. Savol berish va javob topish
Savollar formalashtirish: Matnga oid savollar tuzish va ularga javob topish.
Tanqidiy fikrlash: Matnga nisbatan tanqidiy munosabat bildirish.
3. Ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish
Tarixiy shaxslardan saboq olish: Matndagi personajlar va ularning
qarorlaridan ma’naviy saboqlar olish.
Axloqiy baholash: Voqealarni axloqiy nuqtayi nazardan baholash.
4. Tarixiy kontekstni tushunish
Tarixiy fon: Matnning yaratilgan davri, ijodkori va ijodiy muhiti haqida
tushuncha olish.
Voqealarni bog‘lash: Matnni boshqa tarixiy voqealar bilan bog‘lash.
5. Terminologiyani o‘rganish
Maxsus terminlar: Tarixiy terminlarni aniqlash va ularni to‘g‘ri foydalanish.
Slovar tuzish: Yangi terminlardan slovar tayyorlash.
6. Ijodiy faoliyatlar
Rolli o‘yinlar: Matndan olingan personajlarning rollarini ijro etish.
Tasviriy faoliyatlar: Matndan manzaralarni tasvirlash yoki ijodiy ishlar
tayyorlash.
7. Muhokama va fikr almashish
Gruppada muhokama: Guruhlarda matn haqida fikr almashish.
Fikrlarni tinglash: Boshqalarning nuqtayi nazarini tinglash va baholash.
8. Refleksiya
O‘z fikrlarini bildirish: Matndan olingan ta’limotlar va his-tuyg‘ularni ifoda
etish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
108
Ushbu keltirilgan ko‘nikmalar o‘quvchilarda tarixiy matnlarni o‘rganish
orqali rivojlantiriladi va ularning umumiy savodxonligini oshirishga yordam
beradi.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Dilova N.G. Buyuk ajdodlarimizning ta’limotlarida mujassamlashgan o‘qituvchi
bilan o‘quvchilar hamkorligining pedagogik xususiyatlari // Zamonaviy ta’lim. –
Toshkent, 2018. – 3-son. – B. 63-68 (13.00.00)
2. Dilova N.G. Hamkorlikka asoslangan ta’lim jarayonida o‘quvchilarning o‘zaro
ijodiy o‘quv faoliyatini shakllantirishda shaxslararo munosabat // Pedagogika. –
Toshkent, 2018. – 4-son. – В. 54-60 (13.00.00; № 6)
3. Dilova N.G. Sharq mutafakkirlari merosi vositasida ta’lim jarayonidagi
shaxslararo munosabatlarni o‘rnatishning pedagogik xususiyatlari // Ta’lim va
innovatsion tadqiqotlar: Хalqaro jurnal. – Buxoro, 2022. – 2-son. – B. 356-363
(13.00.00)
4. Dilova N.G. Uzluksiz ta’lim jarayonida bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo
munosabatlarga kirishish ko‘nikmalarini shakllantirishning pedagogik shartlari
// Uzluksiz ta’lim. – Toshkent, 2023. – 1-son. – B. 35-40 (13.00.00; № 9)
5. Sanoyev G‘. Boshlang‘ich sinflarda ajdodlar merosidan foydalanishning
pedagogik imkoniyatlari //Pedagogik mahorat - Бухоро, 2023. №9. – Б.156-159.
(13 00 00 №23)
6. Sanoyev G‘. Uzluksiz ta’limda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari savodxonligini
oshirishda ajdodlar merosidan foydalanish imkoniyatlari //Узлуксиз таълим
журнали, 2023. № 12.-Б.09-12.(13 00 00 №2)
