БАҲОУДДИН НАҚШБАНД РУБОИЙЛАРИДА РИЗҚ МАСАЛАСИ

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

90

БАҲОУДДИН НАҚШБАНД РУБОИЙЛАРИДА РИЗҚ МАСАЛАСИ

Наврўзова Гулчеҳра Нигматовна

Бухоро муҳандислик-технология институти “Ижтимоий фанлар”

кафедраси профессори, фалсафа фанлари доктори

Тел: +998914117707 email: premium.progress@mail.ru

https://doi.org/10.5281/zenodo.13309124

Аннотация:

Мақолада Баҳоуддин Нақшбанд рубоийларида ризқ

тушунчасининг мазмун-моҳияти манбалар асосида таҳлил этилган.

Калит сўзлар:

Баҳоуддин Нақшанд, рубоий, Оллоҳ, Раззоқ, ризқ,

таваккал.

Аннотация:

В статье на основе источников анализируется

содержание и сущность понятия жизнеобеспечения в рубоиях Бахауддина
Накшбанда.

Ключевые слова:

Бахауддин Накшанд, рубой, Аллах, Раззак, ризк,

таваккал.

Abstract:

The article analyzes the content and essence of the concept of life

support in rubles by Bahauddin Naqshband on the basis of sources.

Keywords:

Bahauddin Naqshband, ruboy, Allah, Razzaq, rizq, tawakkal.

Ҳозирги кунда инсоният маънавиятини юксалтириш долзарб

масаладир. Маънавий меросимизда инсониятни гўзал хулқ билан
тарбиялашга оид жуда кўп ҳикматли сўзлар мавжуд. Ҳикмат
хазиналарининг қимматбаҳо дурдоналари тасаввуфий рубоийлардир.
Нақшбандия таълимотининг асосчиси Баҳоуддин Нақшбанднинг
халқимизни руҳиятини юксалтиришга хизмат қиладиган рубоийларини
ўрганишни аҳамияти катта. Айниқса ризқ-рўзи масаласини ёритувчи
рубоийларнинг мазмун-моҳиятини тасаввуфий-фалсафий таҳлил этиш
долзарб масаладир.

АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ ВА МЕТОДОЛОГИЯ

Баҳоуддин Нақшбанд таълимотига оид манбалар[2,4,27,24-26],

монография[7,8,10,11,21] ва тадқиқотларда[5,9,12-20] у кишининг
рубоийлари ҳақида қисқа маълумотлар берилган. Тадқиқотларимиз
давомида Баҳоуддин Нақшбанднинг 137 рубоийси жамланган асарни
топдик[1]. Бу рубоийларни араб графикасидадан кириллчага ўгириб нашр
этдик[3]. Рубоийларнинг мазмун-моҳияти асосида таснифлаб, фалсафий
таҳлил билан мақолалар нашр этдик[16-20]. Баҳоуддин Нақшбанднинг
ризқ масаласи ёритилган рубоийларини аниқлаб, герменевтик ёндашув
асосида тадқиқ этдик.

МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

91

Тадқиқотларимиз

асосида

аниқланган

Баҳоуддин

Нақшбанд

рубоийлари жамланган асар “Рубоиёти Хожа Нақшбанд”дир. Асардаги 5-
рақам билан белгиланган рубоийда ризқ масаласи қуйидаги мазмунда
ёритилган:

تسپ ام رمع تخرد وت بر ای

نکم

نکم تسم ام یتسه بارش ز ارام

ار نادرمناوج هلمج تمرک رب بر ای

نکم تسد یهت و ناشیرپ و گنت لد

Ё Раб, Ту дарахти умри мо паст макун,
Моро зи шароби ҳастии мо маст макун.
Ё Раб, бар карамат ҷумла ҷавонмардонро,
Дилтангу парешону тиҳидаст макун[1:44].
Мазмуни:
Роббим, Сен умримиз дарахтини паст этмагин,
Бизни борлиғимиз шаробидан маст этмагин.
Роббим, караминг ила барча жавонмардларни,
Кўнгли тор, паришон ва қўли калта-бўш килмагин.
Баҳоуддин Нақшбанд бу рубоийлари билан Оллоҳга муножот этиб,

инсонлар умрини дарахтга қиёс қилади ва уни узун, баланд қилишни
сўрайди. Инсонларга берилган ақлу идрок, фаҳму заковат, молу мулк ва
мансабдан кибру ҳавога берилиб маст бўлишдан асрашни талаб этмоқда.
Барча ёш, кучу қувватли инсонларни қалби тор, паришон, қўли калта
бўлишдан асрашни тиламоқда. Рубоий мазмунидан маълум бўладики,
Баҳоуддин Нақшбанд барча неъматалрни инсонларга Оллоҳ Раззоқ
бўлганлиги учун ризқ қилиб берган. Шунинг учун ризқни кенгайтиришни
Оллоҳдан сўраш керак.

Баҳоуддин Нақшбанднинг рубоийлари тўпланган асаридаги 15-

рақамли рубоий ҳам ризқ масаласини ёритади. Бу рубоий қуйидаги
мазмундадир:

موشن ناشیرپ هک نک نانچ وت بر ای

موشن ناشیوخ و ناردارب جاتحم

هد یزور ارم قولخم تنم یب

موشن ناشیا رد رب وت رد زا ات

Ё Раб, Ту чунон кун, ки парешон нашавам,
Мўҳтожи бародарону хешон нашавам.
Бе миннати махлуқ маро рӯзӣ деҳ,
То аз дари Ту бар дари эшон нашавам.[1:55]
Мазмуни:

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

92

Роббим, шундай қилгинки, паришон бўлмайлик,
Биродар ва қариндошларга мухтож бўлмайлик,
Махлуқнинг миннатисиз бизга ризқ-рўзи бер,
Токим Сенинг эшигингдан ўзгалар эшигига бормайлик.
Рубоий мазмунидан маълум бўладики, Оллоҳ ризқ қилиб берган

неъматлар миннатсиздир.

29-рақамли Баҳоуддин Нақшбанд рубоийси Оллоҳнинг бутун

борлиққа ризқ беришини қуйидагича тавсифлаган:

زار مرحم سک ره هنیس رد وت رس یا

پ

زاب همه رب وت تمحر رد هتسوی

زاینب دیآ وت هاگردب سک ره

زاب ددرگ یک وت هاگرد ز مورحم

Эй сири Ту дар синаи ҳар касе маҳраме роз,
Пайваста дари раҳмати Ту бар ҳама боз.
Ҳар кас ба даргоҳи Ту ояд ба ниёз,
Маҳрум зи даргоҳи Ту, кай гардад боз.[1:70]
Мазмуни:
Эй Сенинг сиринг ҳар кимнинг кўнглида роз маҳрамидир,
Сенинг раҳмат эшигинг ҳаммага мудом очиқдир.
Ким Сенинг даргоҳингга келса ниёз ила,
Сенинг даргоҳингдан маҳрум бўлмагайдир.
Бу рубоийдан маълум бўладики, Оллоҳнинг раҳмат эшиклари ҳамма

учун ҳамиша очиқдир. Ким камтарлик ва ниёз ила Унга мурожаат қилса,
албатта муродига етади.

41-рақамли Баҳоуддин Нақшбанднинг ушбу манбадаги рубоийси

Оллоҳнинг Раззоқ эканлигини жуда гўзал равишда қуйидагича
тавсифлаган:

گنر و تهکن لگب هداد وت هک نآ یا

رد ناکب هزوریف

گنسب لعل فدصب

گنرف و اسرت و ربگ تست روخ یزور

گنرد تسیچ ام قزر رد یئوت قازر

Эй он, ки Ту дода ба гул нагҳату ранг,
Фируза ба кон, дур ба садаф, лаъл ба санг.
Рўзихўри Туст габру тарсову фаранг,
Раззоқ Туе, дар ризқи мо чист даранг. [1:82]
Мазмуни:
Эй Сенким гулга бергайсан ифору ранг,
Кондаги фируза, садафда дур, тошдаги лаъл.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

93

Сенинг ризқингни ейди габро, тарсо ва фаранг,
Раззоқ сенсан, ризқимизга йўқ ҳеч бир чанг.
Рубоийдан маълум бўладики, Баҳоуддин Нақшбанд Оллоҳни бутун

табиатдаги ўсимликлар, тоғу тошлар, барча миллату эллатларга бир хил
ризқ берадиган Раззоқ эканлигини таъкидланмоқда. Шунинг учун
унгагина таваккал қилишимиз ва “Дил ба Ёру даст ба кор” шиори асосида
ҳалолу пок меҳнат қилишимиз лозим.

ХУЛОСА

Юқоридаги Баҳоуддин Нақшбанднинг рубоийларининг таҳлили

асосида қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:

1.

Оллоҳ Раззоқдир ва барча борлиққа-табиат, жамият,

инсониятга тенг, меъёрида ризқни беради.

2.

Оллоҳга таваккал қилиб, ҳалолу пок меҳнат ҳилган киши

белгиланган ризқини териб олади.
Оллоҳ берган Ризқ ва неъматларни шукрини адо этиш, камтарин бўлиш ва
кибру ҳавога берилмаслик лозим.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:

1.

دنبشقن هجاوخ تایعابر

زنشیکیلیپ ةینیدلا روهلا رازابودرا یروصق دمحم حراش و بترم

۱۹۹۸ ۱۸۴

هفیحص

2.

Абул Муҳсин Муҳаммад Боқир ибн Муҳаммад Али. Мақомоти Хожа

Баҳоуддин Нақшбанд / Форсийдан таржимон, сўз боши, изоҳ ва луғат
муаллифи Маҳмуд Ҳасаний. – Тошкент: Ўзбекистон, 2019. – 335 б.
3.

Баҳоуддин Нақшбанд. Рубоийлар. Бухоро: “Дурдона” нашриёти,

2023 – 84 б.
4.

Баҳоуддин Нақшбанд. (Манбалар таҳлили). Тўплаб нашрга

тайёрловчи, мақола, изоҳ ва шарҳлар муаллифи. Г. Н. Наврўзова. Т.: “Sano
standart” нашриёти, 2019. 256 б.
5.

Баҳоуддин Нақшбанд. Ҳикматли сўзлар. Bahouddin Nakshband.

Words of wisdom. Ҳикматли сўзларни тўпловчи ва мақолалар муаллифи. Г.
Н. Наврўзова, Ҳикматли сўзларни инглиз тилига таржима этувчи З.
Расулов. “Sadriddin Salim Buxoriy”. “Durdona” nashriyoti. 2020. 52 б.
6.

Донишмандлар туҳфаси. Рубоийлар. Тошкент: “O’zbekiston“,

2009.277-278
7.

Наврўзова Г.Н. Нақшбандия тасаввуфий таълимоти ва баркамол

инсон тарбияси. – Тошкент: Фан, 2005. – 233 б.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

94

8.

Наврўзова Г.Н. Нақшбандия – камолот йўли. – Тошкент: Фан, 2007.

– 189 б.
9.

Наврўзова Г.Н. Баҳоуддин Нақшбанд. (Рисола). Т.: “ABU MATBUOT-

KONSALT” нашриёти, 2011. 24 б.
10.

Наврўзова Г.Н. Абдулхолиқ Ғиждувоний. Самарқанд: “Имом

Бухорий халқаро маркази” нашриёти, 2020.108 б
11.

Наврўзова Г.Н. Хожа Баҳоуддин Нақшбанд ҳаёти ва маънавий

мероси. – Т.: Фан, 2021. – 244 б.
12.

Navruzova G.N. Bahauddin Naqshband – the seventh pir of Bukharai

Sharif (Noble Bukhara). Islom tafakkuri (Maxsus son), 2020. 5-8-б.
13.

Наврўзова Г.Н. Шукроналик – инсон камолотининг асоси. //Imom

Buxoriy saboqlari. 2023. №3. 121-123-бетлар.
14.

Наврўзова Г.Н. Нақшбандия таълимотида ризо тушунчаси. //Islom

tafakkuri. 2022. 2-сон. 39-46-бетлар.
15.

Наврўзова Г.Н. Бухорои шарифнинг етти пири ҳалол тушунчаси

хусусида. // Imom Buxoriy saboqlari. 2022. 4-сон 51-52-б
16.

Наврўзова Г.Н. Баҳоуддин Нақшбанд рубоийларида инсонни

руҳий мувозанати масаласи. Interpretation and researches. Volume 1 issue 22.
30.12.2023. p.171-176.
17.

Наврўзова Г.Н. Баҳоуддин Нақшбанд таълимотида суҳбат

тушунчаси. Interpretation and researches. Volume 2 issue 1(23). 30.01.2024.
p.19-22.
18.

Наврўзова Г.Н. Нақшбандия: Нақшдан бенақш сари йўл.

Interpretation and researches. Volume 2 issue 8(30). 10.05.2024. p.219-225.
19.

Наврўзова Г.Н. Баҳоуддин Нақшбанд маънавий меросининг янги

қирраси. //Islom tafakkuri. 2024. 1-сон. 3-7 бетлар.
20.

Наврўзова Г.Н. Баҳоуддин Нақшбанд рубоийларидаги инсон

тушунчасининг фалсафий таҳлили. // Islom tafakkuri. 2024. 2-махсус сон
49-53-б
21.

Наврўзова Г.Н. Нақшбандия – ҳушёрлик йўли. Т.: Фан, 2024. 184 б.

22.

Рисолаҳои пирон ва пайравони тариқати Нақшбандия. Душанбе:

2017. 456 б.
23.

Тасаввуф истилоҳлари шарҳи / Шайх Нажмиддин Кубро.

Тасаввуфий ҳаёт Т.: “Мовароуннаҳр “, 2004.208-261.
24.

Сайфиддин Сайфуллоҳ. Ҳазрати Нақшбанд рубоийлари. Тошкент:

“Тошкент ислом университети” – нашриёт-матбаа бирлашмаси. 2009. 20 б.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

95

25.

Салоҳиддин ибн Муборак ал-Бухорий.(1410) Анис ат-толибин ва

уддат ас-соликин. Бухоро музейи 27772/11 қўлёзма 168 в.
26.

Фахруддин Али Сафий. Рашаҳоту айнил-ҳаёт («Обиҳаёт томчилари»):

тарихий-маърифий асар / Табдил қилувчилар, нашрга тайёрловчилар:
М.Ҳасаний, Б.Умрзоқ. Масъул муҳаррир: Б.Умрзоқ (ЎзРФА Абу Райҳон
Беруний номидаги Шарқшунослик институти). – Т.: Абу Али Ибн Сино
номидаги тиббиёт нашриёти, 2004. – 536 б.