ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
SURKOV MOYLARINING EKSPLUATATSION XOSSALARINI
YAXSHILAYDIGAN QO‘NDIRMALAR
Shukurov A.Sh.
Hamidov B.N.
O‘zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti, mustaqil izlanuvchi
O‘zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti, t.f.d., professor
https://doi.org/10.5281/zenodo.13284163
Annatatsiya.
Ushbu tezisda surkov moylarining ekspluatatsion
xossalarini yaxshilaydigan qo‘ndirmalar, mashina va mexanizmlarda ishqalanish
agregatlarining chidamliligini oshirish uchun moylashning xususiyatlari haqida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar.
moylar, mashina, mineral moylar, ishqalanish, yoqilg‘i
energiyasi.
Turli xil mashina va mexanizmlarda ishqalanish agregatlarining
chidamliligini oshirishning eng tejamli usullaridan biri moylash materiallari
sifatini, birinchi navbatda, ularning moylash xususiyatlarini yaxshilash bo‘lib,
ularga asosan eskirishga, katta bosimga va ishqalanishga qarshi qo‘shimchalarni
kiritish orqali erishiladi.
Bunday holda, ikkita asosiy texnik talablar qondiriladi:
-mashina va mexanizmlarning xizmat qilish muddatini (ishonchliligini)
oshirish;
-yoqilg‘i energiyasini tejash, chunki dunyoning sanoati rivojlangan
mamlakatlarida ishlab chiqarilgan energiyaning taxminan 30% ishqalanishga
sarflanadi.
Mineral moylarning moylash xususiyatlariga qo‘yiladigan talablarga
asoslanib, qo‘shimchalar keng qo‘llaniladi:
eskirishga qarshi - ditiofosforik kislotalarga asoslangan - kul va kulsiz;
shikastlanishga qarshi - turli tuzilmalarning o‘z ichiga olgan oltingugurt
tarkibli uglevodorodlar.
ishqalanishga qarshi - faol polyar guruhlarni o‘z ichiga olgan kulsiz
birikmalar, yomon eriydigan molibden va borni o‘z ichiga olgan mahsulotlar,
shuningdek, molibden, grafit, bor va boshqalarni o‘z ichiga olgan noorganik
dispersiyalar.
Mahalliy amaliyotda DF-11, DBP, A-22 va VNIINP-354 qo‘shimchalari
(ya'ni antioksidant qo‘shimchalar) motor moylarida eskirishga qarshi
qo‘shimchalar sifatida ishlatiladi. Ba'zi boshqa qo‘ndirmalar:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
EFO. Arilditiofosfonik kislota izobutil efirining ruxbariy tuzi. Traktor
transmissiya moylarida eskirishga qarshi qo‘shimcha sifatida ishlatiladi. Bundan
tashqari, antioksidant ta'sirga ega. Yog‘larning 5-6%massa konsentratsiyasida
qo‘llaniladi.
BMA-5 - kulsiz eskirishga qarshi qo‘ndirma-tioefirdialkilditiofosfor
kislotasi. Motor moylarida ishlatiladi.
ADTF - amin tuzi va dialkilditiofosforik kislota amid aralashmasining
moydagi 50% li eritmasi. Transmissiya va sanoat moylarining eskirishga qarshi
va ishqalanishga qarshi xususiyatlarini yaxshilaydi.
Avtopreparat Ecomin-S. Dialkilditiofosfor kislotasining yog‘da eriydigan
molibdenli hosilasi. U motor va transmissiya moylarida dvigatel va transmissiya
qismlarining xizmat qilish muddatini uzaytirish va surkov moylarning moylash
(eskirish va ishqalanishga qarshi) xususiyatlarini yaxshilash orqali yoqilg‘i
sarfini kamaytirish uchun ishlatiladi.
HP-14M. Oltingugurt-azotli birikma dialkilditiokarbamatning hosilasidir.
Transmissiya moylarining shikastlanishga qarshi xususiyatlarini yaxshilaydi.
Karbamatlar R-N(R1)-COO-M formulali karbonat kislota hosilalaridir.
TOS - dialkil sulfid. Propilenni elementar oltingugurt bilan oltingugurtlash
yo‘li bilan olinadi. Transmissiya va sanoat moylarining eskirishga qarshi
xususiyatlarini oshiradi.
VIGOS yuqori oltingugurtli mahsulot bo‘lib, izobutilenni vodorod sulfidi va
oltingugurt bilan yuqori bosimda reaksiyaga kiritish natijasida olinadi.
Transmissiya va sanoat moylarida qo‘llaniladi.
MKF-18 (17-jadval) - mis o‘z ichiga olgan qo‘shimchaning konsentrati, neft
moyidagi Cu o‘z ichiga olgan mahsulotning 50% eritmasi, maishiy xizmat
ko‘rsatish korxonalari va maishiy mashinalarning texnologik uskunalarida
ishqalanish yo‘qotishlarini kamaytirish va eskirishni kamaytirish uchun
mo‘ljallangan.
MKF-18X - freonlarda ishlaydigan maishiy sovutish mashinalari
kompressorlarining ishqalanish agregatlarini ishga tushirish va eskirishni
kamaytirish uchun mo‘ljallangan neft moyidagi Cu o‘z ichiga olgan mahsulotning
50% eritmasi.
LKF-85. Neft moyidagi yuqori molekulyar og‘irlikdagi poliizobutilen
eritmasi.
Surkov moylarining yo‘naltirilgan sirpanish reduktor va perforatorlarda
yopishqoqligini, tumanga qarshi xususiyatlarini yaxshilash uchun ishlatiladi.
Qo‘shimchalarning samaradorligi ularning kimyoviy xossalari bilan belgilanadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
Qo‘shimchalar moylash materiallarida yaxshi eriydi, past uchuvchanlikka ega
bo‘lishi va saqlash va keng harorat oralig‘ida foydalanish paytida ulardan
bug‘lanib ketmasligi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Тузов Л. В. Идеальный термодинамический цикл ДВС с изохорным и
изотермическим способами подвода теплоты / Л. В. Тузов, Н. Б. Ганин, А. С.
Пряхин // Двигателестроение. 2015. № 1. С. 3–6.
2. Ерофеев В. Л. Пределы повышения энергетической эффективности
топливоиспользования поршневого ДВС / В. Л. Ерофеев, Н. Б. Ганин, А. С.
Пряхин // Двигателестроение. 2015. № 2. С. 33–38.
3. Гаврилов В. В. Теоретические основы и методика анализа процесса
горения в судовом ДВС по индикаторным диаграммам / В. В. Гаврилов, В.
Ю. Мащенко // Вестн. Гос. ун-та морского и речного флота им. адм. С. О.
Макарова. 2016. № 1 (35). С. 154–164.
4. Безюков О. К. Современная концепция регулирования охлаждения
судовых дизелей / О. К. Безюков, В. А. Жуков, В. Н. Тимофеев // Вестн. Гос.
ун-та морского и речного флота им. адм. С. О. Макарова. 2015. № 3 (31). С.
93–103. 5. Жуков В. А. Перспективы
