ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
90
NEYROKOMPYUTERLARNING AMALIYOTDA QO‘LLANILISHI.
Onarkulov Maksadjon Karimberdiyevich
Farg’ona Davlat Unversiteti amaliy matematika va
infarmatika kafedirasi dotsenti
maxmaqsad@gmail.com
Asqaraliyeva Gulzodaxon Murodjon qizi
Farg’ona davlat universiteti 3-kurs 22.11-gruh talabasi.
asqaraliyevagulzoda01@gmail.com.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14445535
Annotatsiya:
Ushbu tesizda neyrokompyuterlarning amaliyotdagi
qo‘llanilishi o‘rganiladi va bu texnologiyaning turli sohalarda qanday yangiliklar
kiritishi tahlil qilinadi. Neyrokompyuterlar, inson miya faoliyatini simulyatsiya
qilishga asoslangan tizimlar bo‘lib, ular sun'iy intellekt va mashina o‘rganish
sohalarida katta rol o‘ynaydi. Neyrokompyuterlar tibbiyot, avtomobil sanoati,
moliya va robototexnika kabi sohalarda muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Ushbu
texnologiyaning afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, kelajakdagi rivojlanish
istiqbollari ko‘rsatiladi.
Kalit sozlar:
Neyrokompyuterlar, sun'iy intellekt, mashina o‘rganish,
chuqur o‘rganish, tibbiyot, avtomobil sanoati, moliya, robototexnika, sun'iy
neyron tarmoqlari, o‘z-o‘zini boshqaradigan avtomobillar, tibbiy tasvirlarni
tahlil qilish.
Abstract:
This thesis examines the practical application of
neurocomputers and analyzes how this technology introduces innovations in
various fields. Neurocomputers are systems based on the simulation of human
brain activity, which play a major role in the fields of artificial intelligence and
machine learning. Neurocomputers are successfully used in fields such as
medicine, automotive industry, finance and robotics. Advantages and
disadvantages of this technology, as well as future development prospects are
shown.
Keywords:
Neurocomputing, artificial intelligence, machine learning,
deep learning, medicine, automotive, finance, robotics, artificial neural
networks, self-driving cars, medical image analysis.
Aннотация:
В этой диссертации рассматривается практическое
применение нейрокомпьютеров и анализируется, как эта технология
привносит инновации в различные области. Нейрокомпьютеры — это
системы, основанные на моделировании активности человеческого мозга,
которые играют важную роль в области искусственного интеллекта и
машинного обучения. Нейрокомпьютеры успешно используются в таких
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
91
областях, как медицина, автомобилестроение, финансы и робототехника.
Показаны преимущества и недостатки данной технологии, а также
перспективы дальнейшего развития
.
Ключевые слова:
Нейрокомпьютеры, искусственный интеллект,
машинное обучение, глубокое обучение, медицина, автомобилестроение,
финансы, робототехника, искусственные нейронные сети, беспилотные
автомобили, анализ медицинских изображений.
Neyrokompyuterlar sun'iy intellekt va mashina o‘rganish sohalaridagi eng
rivojlangan texnologiyalardan biridir. Ushbu texnologiya inson miyasi faoliyatini
o‘rganish va unga o‘xshash tizimlar yaratish orqali ma'lumotlarni qayta
ishlashda yangi imkoniyatlar yaratadi. Neyrokompyuterlar sun'iy neyron
tarmoqlariga asoslanadi va ular katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilishda,
qarorlar qabul qilishda va murakkab vazifalarni bajarishda samarali ishlaydi.
Neyrokompyuterlarning amaliyotdagi qo‘llanilishi, o‘zgaruvchan va yuqori
texnologiyalarni talab qiluvchi sohalarda real va tezkor yechimlar taqdim
etmoqda.
Neyrokompyuterlarning amaliyotdagi qo‘llanilishi:
1. Tibbiyotda qo‘llanilishi: Neyrokompyuterlar tibbiyot sohasida o‘zining
muvaffaqiyatli qo‘llanilishi bilan tanilgan. Tibbiy tasvirlarni tahlil qilish, ayniqsa,
rentgen, MRI, KT va ultratovush tasvirlaridan foydalangan holda kasalliklarni
aniqlashda bu texnologiyalar katta yordam beradi. Misol uchun, 2016 yilda
Google kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan DeepMind algoritmi, tibbiy
tasvirlar yordamida ko‘z kasalliklarini aniqlashda yuqori samaradorlikni
ko‘rsatdi. Ushbu tizim, odamning ko‘zidagi kasalliklarni birinchi bosqichda
aniqlashda shifokorlardan ancha tezroq va aniqroq ishlaydi.
Shuningdek, neyrokompyuterlar saraton kabi og‘ir kasalliklarni erta
bosqichda aniqlashda samarali ishlaydi. IBM Watson for Oncology kabi sun'iy
intellekt tizimlari, onkologik bemorlarning davolash rejalarini yaratishda va
kerakli dori-darmonlarni tanlashda o‘zining aniq va tezkor tahlil qilish qobiliyati
bilan ajralib turadi. Ushbu tizimlar bemorning tarixini o‘rganib, ilgarigi davolash
usullarini tahlil qilib, eng samarali davolash metodini tavsiya qiladi.
2. Avtomobil sanoatida qo‘llanilishi: Avtomobil sanoatida neyrokompyuterlar
o‘z-o‘zini
boshqaradigan
avtomobillarni
yaratish
uchun
asosiy
texnologiyalardan biri hisoblanadi. Tesla, Waymo va Uber kabi kompaniyalar,
neyron tarmoqlari yordamida avtomobillarning o‘z-o‘zini boshqarish tizimlarini
ishlab chiqishmoqda. Bu texnologiya yordamida avtomobillar atrof-muhitni,
yo‘lni, harakatlarni va boshqa foydalanuvchilarni kuzatib, qarorlar qabul qiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
Misol uchun, Tesla avtomobillari sun'iy intellekt yordamida harakatlanish,
to‘qnashuvlarni oldini olish va tezlikni moslashtirishni amalga oshiradi.
Bundan tashqari, neyrokompyuterlar yordamida avtomobillarning
xavfsizlik tizimlari yanada takomillashdi. Masalan, o‘z-o‘zini boshqaradigan
tizimlar atrof-muhitni tahlil qilib, to‘qnashuvlarni oldini olish, tezlikni
boshqarish, yo‘l belgilarini tanish va boshqa xavfsizlik xususiyatlarini amalga
oshirishda samarali ishlaydi. Bu, shuningdek, yo‘l harakati xavfsizligini
oshirishga xizmat qiladi.
3. Moliyaviy sohada qo‘llanilishi: Moliyaviy sohada neyrokompyuterlar keng
qo‘llaniladi, ayniqsa bozorlarni tahlil qilish va investitsiya qarorlarini qabul
qilishda. Mashina o‘rganish va chuqur o‘rganish usullari yordamida moliyaviy
kompaniyalar bozorlar o‘zgarishini prognoz qilishda, firibgarliklarni aniqlashda
va kredit tarixi tahlilida samarali foydalanmoqda. Masalan, JP Morgan Chase va
Goldman Sachs kabi kompaniyalar, neyrokompyuterlar yordamida savdo
algoritmlarini ishlab chiqib, investitsiya jarayonlarini tezlashtirishmoqda.
Shuningdek, neyron tarmoqlari kredit ballarni hisoblash va individual
qarz olish imkoniyatlarini tahlil qilishda keng qo‘llaniladi. Bu texnologiyalar
yordamida moliyaviy tizimlar o‘z mijozlariga to‘g‘ri va samarali xizmat
ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
4. Robototexnikada qo‘llanilishi: Robototexnikada neyrokompyuterlar asosida
ishlovchi robotlar ishlab chiqilmoqda. Bu robotlar murakkab vazifalarni
bajarish, masalan, atrof-muhitni sezish, muhandislik ishlarini avtomatlashtirish,
va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishda qo‘llaniladi. Boston
Dynamics kompaniyasining Spot robotining misolida ko‘rishimiz mumkin, u
neyrokompyuterlar yordamida o‘z atrofidagi ob'ektlarni aniqlaydi va
harakatlarni moslashtiradi.Robotlar ishlab chiqarish va boshqa sanoat
sohalarida ham qo‘llanilmoqda. Misol uchun, avtomobil ishlab chiqarish
fabrikalarida neyron tarmoqlari yordamida robotlar qismlarni to‘g‘ri
joylashtirish, montaj qilish va sifatni tekshirishni amalga oshiradi. Bu esa ishlab
chiqarish jarayonlarini ancha tezlashtiradi va samaradorligini oshiradi.
Neyrokompyuterlarning afzalliklari va kamchiliklari:
Afzalliklari:Tez
va aniq qarorlar qabul qilish: Neyrokompyuterlar katta hajmdagi ma'lumotlarni
tez va samarali tahlil qilib, aniq va to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Adaptivlik: Neyrokompyuterlar o‘z-o‘zini o‘rgatish va yangi sharoitlarga
moslashish qobiliyatiga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
Keng qo‘llanilish sohasi: Neyrokompyuterlar tibbiyot, avtomobil sanoati,
moliya,robototexnika kabi sohalarda keng qo‘llaniladi va ularning amaliyotdagi
samaradorligini oshiradi.
Kamchiliklari:Hisoblash resurslari talab qilishi: Neyrokompyuterlar katta
hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlash uchun yuqori hisoblash quvvatini talab
qiladi.
Murakkablik va tushunarsizlik: Neyron tarmoqlari ko‘pincha "qora quti"
sifatidaishlaydi, bu esa ularning qanday ishlashini tushunishni qiyinlashtiradi.
Keng ma'lumotlar bazasi zarurati: Samarali o‘rganish uchun katta hajmdagi
ma'lumotlar kerak bo‘lishi, bu esa texnologiyaning joriy etilishiga ba'zi
cheklovlar kiritadi.
Natija:
Neyro kompyuterlar hayotning ko‘plab sohalarida inqilobiy
yangiliklarni taqdim etmoqda. Ular quyidagi muhim natijalarga erishishga
yordam beradi:
1. Tibbiyotda rivojlanish: Kasalliklarni erta bosqichda aniqlash imkoniyati oshdi,
bu esa davolash jarayonining muvaffaqiyatini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Masalan, neyro kompyuterlar saratonni aniqlashda inson mutaxassislariga
qaraganda tezroq va aniqroq ishlashi mumkin.
2. Biznes va moliyaviy samaradorlik: Moliyaviy xatarlarni prognozlash, foyda
olish
strategiyalarini
ishlab
chiqish
va
operatsion
jarayonlarni
optimallashtirishda yuqori natijalarga erishilmoqda.
3. Avtomatlashtirish va xavfsizlik: Avtonom transport vositalari va sunʼiy
intellekt asosida ishlab chiqilgan boshqaruv tizimlari yordamida inson omili
tufayli yuzaga keladigan xatolar kamaydi. Bu yoʻl harakati xavfsizligini
taʼminlashda sezilarli ahamiyat kasb etadi.
4. Kundalik hayotni qulaylashtirish: Sunʼiy intellektning ovozli yordamchilar,
tarjima dasturlari va shaxsiylashtirilgan tavsiyalar kabi funksiyalari inson
hayotini osonlashtirmoqda.
5. Innovatsiyalar: Neyro tarmoqlar asosida yaratilgan tizimlar yangi ilmiy
kashfiyotlar va texnologiyalarni rivojlantirishga turtki bo‘lmoqda.
Xulosa
Neyro kompyuterlarning jadal rivojlanishi global iqtisodiyot va ijtimoiy
hayotga ijobiy taʼsir ko‘rsatmoqda. Ularning amaliyotda qo‘llanilishi nafaqat
samaradorlikni oshiradi, balki inson hayotini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Shuningdek, ushbu texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq muhim masalalar
mavjud:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
Maʼlumotlar xavfsizligi va maxfiyligi: Neyro kompyuterlar uchun
ishlatiladigan katta hajmdagi maʼlumotlarni himoya qilish zarur.
Ijtimoiy taʼsir: Avtomatlashtirish natijasida baʼzi kasblarning yo‘qolib ketishi
mumkinligi sababli yangi kasblar yaratishga qaratilgan dasturlar ishlab chiqish
muhimdir.
Etik meʼyorlar: Neyro kompyuterlar qabul qiladigan qarorlarning odil va
xolis bo‘lishini taʼminlash lozim.
Kelajakda neyro kompyuterlarning yanada rivojlanishi ularning qo‘llanilish
doirasini kengaytiradi va yangi imkoniyatlarni yuzaga keltiradi. Ushbu
jarayonda ularni inson farovonligini oshirish uchun masʼuliyat bilan qo‘llash
dolzarb vazifa bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov, A., Xakimov, A. Sun'iy intellekt asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2020.
2. Raximov, M. Axborot texnologiyalari va sun'iy intellekt. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti, 2021.
3. Yoqubov, S. R. Kompyuter tizimlari va tarmoqlari. Toshkent: Oliy ta'lim
nashriyoti, 2018.
4. Xolmatov, B. A. Sun'iy intellekt texnologiyalari: amaliy dasturlar. Toshkent:
Innovatsiya markazi nashriyoti, 2019.
5. Nabiev, I. N., Abdullayev, Z. U. Axborot tizimlari va ularning amaliyotda
qoʻllanilishi. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2022.
6. Sharipov, T. H. Sun'iy neyron tarmoqlar va ularning modellari. Toshkent:
O‘zbekiston texnika universiteti nashriyoti, 2020.
