ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
QARDOSH TILLARIDAGI ANTROPONIMLARNING SEMANTIK
JIHATLARI
Pulatova Umida Baxramjanovna
O’zDJTU o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14748297
Annotatsiya
Ushbu maqolad qozoq va o’zbek tillaridagi antroponimlarning semantic
guruhlanishi, o’xshash tomolari va farqli tmonlari onimlar misolida bayon
etilgan. Har ikkala tilda antroponomlar millatning tarixiy, milliy, madaniy va
fonetik jihatlarini o‘z ichiga oladi. ikki til turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib,
umumiy tarixiy ildizlari sababli ko‘plab oʻxshashliklarni namoyon etadi.
Kalit so’zlar:
semantic, o’xshash, tarixiy, ma’naviy, diniy omillar, fonetik ,
antroponim
Аннотация
В данной статье описывается семантическая группировка, сходства и
различия антропонимов в казахском и узбекском языках на примере
онимов. В обоих языках антропонимы охватывают исторические,
национальные, культурные и фонетические аспекты нации. Оба языка
принадлежат к тюркской языковой семье и имеют много общего из-за
общих исторических корней.
Ключевые слова:
семантический, схожий, исторический, духовный,
религиозные факторы, фонетический, антропоним
Abstract
This article describes the semantic grouping, similarities and differences of
anthroponyms in the Kazakh and Uzbek languages using the example of
anthroponyms. In both languages, anthroponyms include historical, national,
cultural and phonetic aspects of the nation. The two languages belong to the
Turkic language family and, due to their common historical roots, show many
similarities.
Keywords:
semantic, similarity, historical, spiritual, religious factors,
phonetic, anthroponym
Qozoq va oʻzbek tillaridagi antroponimlarning (inson nomlari) semantik
xususiyatlari va oʻxshashliklari xalqlarning madaniy, tarixiy, diniy, va ijtimoiy
hayoti bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu ikki til turkiy tillar oilasiga mansub
bo‘lib, umumiy tarixiy ildizlari sababli ko‘plab oʻxshashliklarni namoyon etadi.
Quyida ular haqida batafsil ma’lumot keltiramiz. Qozoq va oʻzbek
antroponimlarining semantik xususiyatlari: 1. Diniy omillar:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
Islom dini taʼsiri: Qozoq va oʻzbek xalqlari islomni qabul qilgandan keyin
arabcha va forscha antroponimlar keng tarqalgan. Masalan, Muhammad, Ali,
Hasan, Husayn, Zaynab kabi ismlar qozoq va oʻzbek tillarida ham
uchraydi.Qur’ondagi shaxslarning ismlari diniy qadriyatlarni aks ettiradi. Ushbu
ismlar odatda bola uchun ezgu tilaklarni bildiradi.
2. Tabiat va hayvonot bilan bog‘liq ismlar:
Qozoq va oʻzbek ismlarida tabiat elementlari, hayvonlarning nomlari yoki
ularga oid belgilarga asoslangan ismlar ko‘p. Masalan, qozoq tilida Búrkit
(burgut) yoki Qóshqar (qo‘chqor), oʻzbek tilida esa Burgut, Qo‘chqor kabilar
uchraydi.
3. Xalqning tarixiy va etnik xususiyatlari:Qozoq tilida Baqtiyar, Jaqsylyq
(yaxshi tilak maʼnosida), oʻzbek tilida esa Baxtiyor, Yaxshilik kabi ismlar
xalqning ezgu orzu-umidlarini ifodalaydi.
4. Yosh va holat bilan bog‘liq ismlar: Qozoq va oʻzbek tillarida yangi
tug‘ilgan bolaning oila uchun ahamiyatini ifodalovchi ismlar uchraydi. Masalan,
Toleqon (baxtli bola), Sarvinoz (go‘zallik belgisi), Tole (tengdosh), Baxti (baxtli)
kabi ismlar ikki tilda ham mavjud.
5. Madaniy va ijtimoiy ahamiyat:
Turkiy ismlarning aksariyati jasorat, kuch-quvvat va go‘zallikni ifodalaydi.
Qozoqlarda Batir, Qayrat, oʻzbeklarda Botir, Qayrat kabilar bunga misol
bo‘ladi.Qozoq va oʻzbek antroponimlarining oʻxshash tomonlari ham mavjud
bo‘lib quidagi qatlamlar najijasida paydo bo‘lgan.
1. Turkiy ildizlardan kelib chiqqan ismlar:Qozoq va oʻzbek tillarida ko‘plab
ismlar turkiy ildizlarga ega. Masalan:Qozoqcha: Aibek, Nurjan.O‘zbekcha: Oybek,
Nurjon.
2. Qarindoshlik munosabatlarida ishlatiladigan ismlar:Ismlarning koʻpincha
qarindoshlikni ifodalaydigan shakllari mavjud. Masalan:Qozoqcha: Erjan,
Aqmaral.O‘zbekcha: Erjon, Oqmaral.Aydin-Oydin,Ayjamal-Oy;amol kabi.
3. Arabcha va forscha o‘zlashmalar:Qozoq va oʻzbek tillarida islomiy
madaniyatning taʼsiri tufayli bir xil arabcha va forscha ismlar mavjud. Masalan,
Abdulloh, Omon, Sharif, Zaynab, Ozod.
4. Go‘zallik va jasoratni ifodalovchi ismlar:Ikkala tilda ham go‘zallik, kuch,
va jasoratni ifodalovchi ismlar keng tarqalgan. Masalan: Qozoqcha: Asel (asal),
Batir (qahramon).O‘zbekcha: Asal, Botir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
5. Fonetik oʻxshashliklar:Ko‘plab ismlar fonetik jihatdan oʻxshash, faqat
talaffuzda ozgina farqlar bo‘lishi mumkin. Masalan: Qozoqcha: Joldas (do‘st),
Nurly (yorug‘lik). O‘zbekcha: Do‘st, Nurli.
Farqli jihatlarri ko‘rib chiqamiz: 1. Talaffuzdagi farqlar:Qozoq tilida
yumshoq tovushlar ko‘proq, oʻzbek tilida esa qattiqroq talaffuz seziladi.
Qozoqcha: Qosqar,O‘zbekcha: Qo‘chqor.
2. Mahalliy xususiyatlar:Qozoq tilida yaylov va dasht hayotini aks ettiruvchi
ismlar keng tarqalgan, oʻzbek tilida esa dehqonchilik va shahar madaniyatini aks
ettiruvchi ismlar ko‘p uchraydi. Qozoq va oʻzbek antroponimlari o‘z milliy
tarixini, qadriyatlarini va til xususiyatlarini o‘zida aks ettiradi. Shu sababli,
ularning oʻxshashliklari va farqlari xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalar va urf-
odatlar ta’sirini ko‘rsatadi.Musulmon ismlari haqida alohida tushuncha mavjud
boʻlmasa-da, paygʻambarlar (yoki Muhammad paygʻambar zikr qilgan ismlar),
Alloh taoloning ismlari, tarixiy ismlar, sahobalar va undan keyin yashab oʻtgan
taniqli ,islomiy insonlar ismlarini qoʻllash odat tusiga kiradi. Ya'ni musulmon
ismlari arabcha nomlar emas. Bu har qanday tilda talaffuz qilinadigan ismlar.
Eslatma: “Bolaga Allohning go‘zal ismini qo‘ymaslik kerak. Buning uchun
ism oldiga "Abdu" qo‘shimchasini (prefiks) qo‘yish kerak. "Abdu" "qul" degan
ma'noni anglatadi. Masalan, Abdulkarim Saxiyning quli, Abdurahmon
Rahmonning quli va hokazo.Abira tojik tilidan Abera — chevara,Agila arabcha va
eroncha agilya soʻzlaridan olingan boʻlib, aqlli, aqlli degan maʼnoni
bildiradi.Aglia - yunoncha - go‘zallik, san'at, hashamat.Adliya - tojik tilidan
olingan adl - adolat, haqiqat + iya qo`shimchasi.ajar - chiroyli, ko‘rkam,
nurli;Ajargul - go‘zal, guldek go‘zal.Aza tojik tilidan azza - aziz, suyukli,
sevimli.Aida - arab tilidan - foyda, sovg'a.Aibala - oydek go‘zal va go‘zal bo‘lishni
xohlamasdan berilgan ism.Aybarsha — qozoq tilidagi «oy» va «hamma»
soʻzlaridan olingan jamoaviy shaxs ism. Aybike -ikki soʻzdan tuzilgan ism boʻlib,
tegishli velosiped soʻzi arabchada ayol degan maʼnoni bildiradi. Ya'ni, Ayday
go‘zal, go‘zal degan ma'noni anglatadi.Ayibibi — qozoqcha soʻz boʻlib, tojik
tilidagi ay + bibi soʻzidan olingan boʻlib, ayol, malika maʼnosini bildiradi. Bu ism
qiz bola go‘zal va chiroyli bo‘lsin degan tilak bilan berilgan. Turlari — Bubish,
Bubixon, Aybubi, Bubi.aygul - qozoqcha ay - tojikcha gul. Gul so‘zi tojikcha
atirgul degan ma'noni anglatadi. Bu ism qiz bola oydek go‘zal, guldek go‘zal
bo‘lsin degan tilak bilan berilgan. Maqolamizda qozoqch kishiar nomini
semantic jihatlarini ko‘ric chiqishni lozim deb topdik/ Aygansha — qozoq
tilidagi oy va hancha soʻzlaridan olingan shaxs ism. Ayadi go‘zal degan ma'noni
anglatadi.Ayg'iz - oydek go‘zal qiz.Ayday go‘zal (oydek go‘zal).AydinaIDANA —
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
qozoqcha soʻz boʻlib, ay + tojikcha dan — mutaxassis, donishmand, olim soʻzidan
olingan.Aydariya - qozoqcha oy + eroncha dariya - dengiz, katta daryo.Ayjamol
— goʻzal, goʻzal, oydek goʻzal maʼnolarini anglatuvchi ism boʻlib, qozoqcha arab
tilidan olingan ay + jamol soʻzidan olingan.Ayjon — qozoqcha soʻz boʻlib, eroniy
tilidagi oy+jon soʻzidan olingan. Oy go‘zal, go‘zal.Aizada — qozoqcha ay + zada
— eroniy tilidan olingan — bola ma’nosida ishlatiladi.Ayzere - qozoq tilidan oy +
eroniy tilidan zere zer - tilla. Oltinay ismining sinonimi.Ayziba - qozoqcha oy +
eron tilidan olingan ziba - go‘zal, go‘zal. Oydek go‘zal. Aygansha — qozoq tilidagi
oy va hancha soʻzlaridan olingan shaxs ism. Ayadi go‘zal degan ma'noni
anglatadi.Ay’iz - oydek go‘zal qiz.
Aidana — qozoqcha soʻz boʻlib, ay + tojikcha dan — mutaxassis,
donishmand, olim soʻzidan olingan.Aydarya - qozoqcha oy + eroncha dariya -
dengiz, katta daryo.Aijamol — goʻzal, goʻzal, oydek goʻzal maʼnolarini
anglatuvchi ism boʻlib, qozoqcha arab tilidan olingan ay + jamol soʻzidan
olingan.Ayziba - qozoqcha oy + eron tilidan olingan ziba - go‘zal, go‘zal. Oydek
go‘zal.Ayziya — qozoqcha oy + ziya — arab tilidan olingan zina — nur, nur, nur,
yaʼni oy nurlari bilan goʻzal.Ayman — qozoq tilidan — taniqli, mashhur,
ulugʻvor; arabchadan — chumoli, sertifikat ma’nolarini anglatadi. Umumiy
shaxs ismlari — Aymanay, Aymangul. Aymira — ruscha mir — tinchlik,
osoyishtalik — Ay+ning birinchi ismi. Tinchlik va osoyishtalik tilab berilgan
ism.Ayna - arabcha ain - ko‘z, ko‘z teshigi, oyna, oyna so‘zidan olingan.Aynagul
— tojikcha soʻz boʻlib, oyna, qalin shisha buyum. Bu begunohlik, poklik va
halollik timsoli sifatida asosan qizlarga berilgan ism. Shu ismga moslashtirib
Ainajan, Ainanur, Ainaziy kabi ismlar ham qo‘yiladi.
Xulosa qilib aytganda qozoq va o‘zbek tillarida antroponimlarning
semantik xususiyatlari ularning semantik guruhlanishining o‘ziga xos o‘xshsh va
farqli tomonlari mavjud, Har ikkala tilda antroponomlar millatning tarixiy,
milliy, madaniy va fonetik jihatlarini o‘z ichiga oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Maxpirov V. Imena dalyokix predkov. – Almatы: In-t vostokovedeniya. MN-AN
RK, 1997. – 171 s. (Makhpirov V.U. The names of distant ancestors. - Almaty:
Institute of Oriental Studies. MN-AN RK, 1997. – 171 p)
2. Begmatov E. Antroponimika uzbekskogo yazыka. AKD. – T., 1965;
3. Husanov N. XV asr o‘zbek adabiy yodgorliklaridagi antroponimlarning leksik-
semantik va uslubiy xususiyatlari. Filol. fan. dok-ri diss..– T.: Fan, 2000. – B. 243.
4. Juraeva I. A. "Oʻzbek antroponimlari millatlararo muloqot aspektida": Ushbu
maqolada oʻzbek antroponimlarining millatlararo muloqotdagi oʻrni tahlil
qilingan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
5. Dospanova D. U. "XX asr oxiri — XXI asr boshlarida oʻzbek va qoraqalpoq
tillaridagi antroponimlar tizimidagi oʻzgarishlar":
6. Xudoyberganov R. Yu. "Qoʻsh otlar, koʻphadlar va onomastik oʻzgarishlar":
Ushbu maqolada oʻzbek tilidagi qoʻsh otlar va onomastik oʻzgarishlar haqida soʻz
yuritilgan.
7. Allabergenov B. K. "Hozirgi oʻzbek tilida otlarning hol kategoriyasi haqida":
