ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
MASOFAVIY TA'LIMNING SAMARADORLIGI: FOYDALARI VA
QIYINCHILIKLARI
Charos Raxmidinovna Choriyeva
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Tarjimonlik fakulteti 2401-guruh talabasi
Muslima Maxmudovna Bazarova
Ilmiy rahbar:
O‘zDJTU, O‘zbekiston tarixi kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14744307
Annotatsiya
Mazkur maqolada masofaviy ta'limning samaradorligi, uning ta'lim tizimida
o'rni va rivojlanishi tahlil qilinadi. Pandemiya davrida keng tarqalgan masofaviy
ta'limning foydalari va qiyinchiliklari yoritilgan. Masofaviy ta'limning asosiy
afzalliklari,
jumladan,
moslashuvchanlik,
resurslarga
oson
kirish,
shaxsiylashtirilgan ta'lim va xalqaro tajriba almashish imkoniyatlari ko'rib
chiqiladi. Shu bilan birga, texnik qiyinchiliklar, o'qituvchilarning tayyorligi va
talabalarning motivatsiyasi kabi muammolar hamda ularning yechimlari tahlil
etiladi. Maqolada masofaviy ta'limni yanada samarali qilish uchun tavsiyalar
keltirilgan bo'lib, bu tizimning kelajagi uchun zarur bo'lgan o'zgarishlar va
takliflar ko'rsatilgan.
Kalit so’zlar:
masofaviy ta’lim, onlayn kurslar, global ta’lim tizimlari, texnik
qiyinchiliklar, pandemiya va ta’lim.
Abstract
This article analyzes the effectiveness of distance education, its role, and
development in the educational system. It highlights the benefits and challenges
of distance education, particularly during the pandemic period. The main
advantages of distance learning, such as flexibility, easy access to resources,
personalized education, and opportunities for international experience
exchange, are discussed. Additionally, issues such as technical difficulties,
teacher preparedness, and student motivation are explored, along with potential
solutions. The article also provides recommendations to improve distance
education and suggests necessary changes and proposals for the future
development of the system.
Keywords
: distance education, online courses, global education systems,
technical difficulties, pandemic and education.
Аннотация
В данной статье анализируется эффективность дистанционного
образования, его место и развитие в образовательной системе.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
Рассматриваются
преимущества
и
трудности,
связанные
с
распространением дистанционного образования в период пандемии. В
статье подробно описаны основные преимущества дистанционного
образования, такие как гибкость, доступ к ресурсам, персонализированное
обучение и возможности обмена международным опытом. Также
рассматриваются проблемы, такие как
технические трудности, подготовленность преподавателей и
мотивация студентов, а также пути их решения. В статье представлены
рекомендации по улучшению дистанционного образования и предложены
необходимые изменения и меры для дальнейшего развития этой системы.
Ключевые слова
: дистанционное образование, онлайн-курсы,
глобальные образовательные системы, технические трудности, пандемия
и образование.
Dolzarbligi:
Zamonaviy ta'lim tizimining eng muhim o'zgarishlaridan biri
masofaviy ta'limning rivojlanishidir. Internet texnologiyalarining tez sur'atlarda
rivojlanishi va global raqamli infrastrukturani mustahkamlash masofaviy
ta'limni yanada samarali va keng qamrovli qilish imkoniyatlarini yaratdi.
Pandemiya davrida, dunyo bo'ylab ta'lim muassasalari an'anaviy darslardan
onlayn formatga o'tish kerakligini sezgan va bu o'zgarish ta'limning kelajagi
uchun yangi yondashuvlar yaratdi. Masofaviy ta'limning asosiy afzalliklaridan
biri uning moslashuvchanligidir: o'quvchilar o'z vaqtlarini moslashtirishi,
geografik cheklovlardan qat'iy nazar ta'lim olishlari mumkin. Buning ustiga, turli
xil raqamli platformalar va onlayn resurslar orqali ta'lim materiallariga oson
kirish imkoniyati ta'lim sifatini yaxshilashga yordam bermoqda. Shu bilan birga,
masofaviy ta'limning keng tarqalishi bir qator qiyinchiliklarni ham yuzaga
keltirdi. Texnik infratuzilma, internetga kirish imkoniyatlarining cheklanganligi,
o'qituvchilarning masofaviy ta'limga tayyorligi va talabalar motivatsiyasini
saqlash kabi masalalar ta'limning samaradorligini ta'minlashda asosiy
to'siqlarni tashkil etmoqda. Shu sababli, masofaviy ta'limning samarali bo'lishi
uchun nafaqat texnologik yangilanishlar, balki pedagogik yondashuvlar va
psixologik strategiyalar ham muhim ahamiyatga ega. Maqolada masofaviy
ta'limning foydalari va muammolari chuqur tahlil qilinadi, shu bilan birga,
tizimning samaradorligini oshirish uchun tavsiyalar va kelajakka oid istiqbollar
ko'rib chiqiladi.
Metodlar:
Maqola umum qabul qilingan tarixiy metodlar – tarixiylik,
ob’ektivlik, ilmiylik, ketma-ketlik, xolislik tamoyillari asosida yoritilgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
Muhokama va natijalar:
Onlayn ta’lim tizimi so’nggi yillarda keng
rivojlana boshladi, ammo hech kim onlayn talim bir necha asr avval ta’lim
sohasiga kiritilganligi haqida bexabar.
Masofaviy ta'lim atamasi birinchi marta
1728 yilda Kaleb Fillips tomonidan qo'llanilgan. U Boston gazetasiga xat
almashish orqali dars berish uchun stenogramma kursiga talabalarni ro'yxatga
olish to'g'risida e'lon joylashtirdi. Masofaviy ta'limning asoschisi 1840 yildan
beri o'quv materiallarini almashish va topshiriqlarni masofadan tekshirish
orqali stenografiyani o'qitishning innovatsion tamoyilini ilgari surgan Isaak
Pitman hisoblanadi. Biroq, masofaviy ta’lim rivoji 2019-yil ya’ni koronavirus
pandemiyasi tarqalgan yilga taqaladi. Pandemiya davri insoniyat uchun juda
og’ir damlar bo’ldi va davlat rahbarlari insonlarning ta’lim olishiga pandemiya
halaqit berishiga yo’l qoymadi. Shu sababli, masofaviy ta’lim uchun barcha shart-
sharoitlar yaratib berildi.
Yuqorida takidlanganidek, masofaviy ta’limning afzalliklari va noafzalliklari
bor. Keling, avvalo, uning afzalliklari haqida so’z yuritsak.
Masofaviy ta'limning
asosiy afzalliklaridan biri uning
moslashuvchanligi
dir. O'quvchilar va talabalar
darslarni istalgan joyda va istalgan vaqtda tinglashlari mumkin. Bu imkoniyat
ayniqsa ish bilan band bo'lgan yoki chekka hududlarda yashovchi talabalar
uchun juda qulaydir. Masofaviy ta'limda ta'lim jadvali, o'quv materiallari va
o'quvchilarning o'zlariga moslashtirilgan ritmiga qarab, ta'lim olish jarayoni
ko'proq shaxsiylashtiriladi. Bu esa o'z navbatida o'quvchilarning
samaradorligini oshiradi, chunki ular o'z ehtiyojlariga mos ravishda o'qish
imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Keng resurslarga kirish
masofaviy ta'limning yana
bir katta afzallikdir. Internet va raqamli platformalar yordamida o'quvchilar
turli xil o'quv materiallariga, video darslar, elektron kitoblar, maqolalar va
boshqa resurslarga osongina kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Bu, an'anaviy
ta'limga nisbatan, resurslarga tezkor va oson kirish imkoniyatini taqdim etadi.
Shu bilan birga, talabalar o'zlariga kerakli va qo'shimcha materiallarni o'rgatish
orqali o'z bilimlarini yanada chuqurlashtirish imkoniyatiga ega.
Global tajriba
almashish
ham masofaviy ta'limning ajralmas bir qismidir. Internet orqali
o'quvchilar nafaqat o'z mamlakatidagi o'qituvchilar va talabalar bilan muloqot
qilishadi, balki butun dunyo bo'ylab turli madaniyatlar va fikrlar bilan tanishish
imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu ta'lim jarayonini yanada boyitadi, o'quvchilarga
xalqaro miqyosda bilim olish va bilim almashish imkoniyatini yaratadi. Bundan
tashqari,
masofaviy ta'limning iqtisodiy samaradorligi
ham katta afzallikdir.
An'anaviy ta'limga nisbatan masofaviy ta'limda sayohat xarajatlari, joyni ijaraga
olish, o'quv materiallarini chop etish kabi xarajatlar kamayadi. Ta'lim tizimlari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
va o'quvchilar uchun ushbu iqtisodiy tejamkorlik tizimni yanada jozibador
qiladi. Masofaviy ta'limda o'quvchilarni
mustaqil o'qishga undash
va ularning
o'z-o'zini boshqarish ko'nikmalarini rivojlantirish ham muhim afzalliklardan
biridir. Ta'lim jarayonida o'quvchilar o'z vaqtlarini qanday boshqarishni, kerakli
ma'lumotlarni topishni va o'z bilimlarini mustahkamlashni o'rganadilar. Bu esa
ularning kelajakdagi professional faoliyatida katta yordam beradi. Masofaviy
ta'limning asosiy afzalliklaridan biri uning
moslashuvchanligi
dir. O'quvchilar
va talabalar darslarni istalgan joyda va istalgan vaqtda tinglashlari mumkin. Bu
imkoniyat ayniqsa ish bilan band bo'lgan yoki chekka hududlarda yashovchi
talabalar uchun juda qulaydir. Masofaviy ta'limda ta'lim jadvali, o'quv
materiallari va o'quvchilarning o'zlariga moslashtirilgan ritmiga qarab, ta'lim
olish jarayoni ko'proq shaxsiylashtiriladi. Bu esa o'z navbatida o'quvchilarning
samaradorligini oshiradi, chunki ular o'z ehtiyojlariga mos ravishda o'qish
imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Keng resurslarga kirish
masofaviy ta'limning yana
bir katta afzallikdir. Internet va raqamli platformalar yordamida o'quvchilar
turli xil o'quv materiallariga, video darslar, elektron kitoblar, maqolalar va
boshqa resurslarga osongina kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Bu, an'anaviy
ta'limga nisbatan, resurslarga tezkor va oson kirish imkoniyatini taqdim etadi.
Shu bilan birga, talabalar o'zlariga kerakli va qo'shimcha materiallarni o'rgatish
orqali o'z bilimlarini yanada chuqurlashtirish imkoniyatiga ega.
Global tajriba
almashish
ham masofaviy ta'limning ajralmas bir qismidir. Internet orqali
o'quvchilar nafaqat o'z mamlakatidagi o'qituvchilar va talabalar bilan muloqot
qilishadi, balki butun dunyo bo'ylab turli madaniyatlar va fikrlar bilan tanishish
imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu ta'lim jarayonini yanada boyitadi, o'quvchilarga
xalqaro miqyosda bilim olish va bilim almashish imkoniyatini yaratadi. Bundan
tashqari,
masofaviy ta'limning iqtisodiy samaradorligi
ham katta afzallikdir.
An'anaviy ta'limga nisbatan masofaviy ta'limda sayohat xarajatlari, joyni ijaraga
olish, o'quv materiallarini chop etish kabi xarajatlar kamayadi. Ta'lim tizimlari
va o'quvchilar uchun ushbu iqtisodiy tejamkorlik tizimni yanada jozibador
qiladi.
Masofaviy ta'limning afzalliklari bilan birga, uning bir qator jiddiy
kamchiliklari ham mavjud. Birinchi noafzallik sifatida,
o‘quvchilar uchun
texnik muammolar
ni ko‘rsatish mumkin. Masofaviy ta'limning samarali
ishlashi uchun mustahkam va barqaror internet aloqasi zarur. Afsuski, ko‘plab
o‘quvchilar uchun yuqori sifatli internetga kirish imkoni cheklangan. Chekka
hududlarda yashovchi yoki resurslar cheklangan oilalarda bo‘lgan talabalar
uchun bu jiddiy muammo bo‘lishi mumkin. Shuningdek, texnologik qurilmalar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
129
(kompyuter, planshet, smartfon)ning yetishmasligi yoki eskirganligi
o‘quvchilarning ta'lim jarayoniga to‘sqinlik qiladi. Texnologiyalarning noto‘g‘ri
ishlashi ham darslarning uzilishiga yoki samaradorligini kamayishiga olib keladi.
Motivatsiya va o‘zini boshqarish
masofaviy ta'limda o‘quvchilardan katta
mustaqillik talab qiladi. O‘quvchilar o‘z vaqtlarini to‘g‘ri taqsimlashlari, darslarni
belgilangan vaqtda o‘rganishlari va o‘z-o‘zini nazorat qilishlari kerak. Biroq, ba'zi
o‘quvchilar uchun bu juda qiyin bo‘lishi mumkin. Ular o‘zlarini yakkalanib,
yo‘qotilgan motivatsiya tufayli o‘qishga qiziqishlarini yo‘qotadilar. Masofaviy
ta'limda o‘qituvchi bilan bevosita aloqaning yo‘qligi, o‘quvchilarni o‘qish
jarayonida qo‘llab-quvvatlashni cheklaydi. Bu, ayniqsa, yangi o‘quvchilar va
o‘zini boshqarishda qiynalayotgan talabalar uchun salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy aloqalar va jismoniy faoliyatning pasayishi
ham masofaviy
ta'limning eng katta noafzalliklaridan biridir. O‘quvchilar o‘rtasida guruh
muhokamasi, jismoniy mashg‘ulotlar va ijtimoiy faoliyatning yo‘qligi ta'lim
jarayonini yanada isolatsiya qiladi. Ijtimoiy muloqotning yetishmasligi,
o‘quvchilarning emotsional holatiga va ruhiy salomatligiga salbiy ta'sir
ko‘rsatishi mumkin. Jismoniy mashg‘ulotlar va ijtimoiy faoliyatlar, ayniqsa, yosh
o‘quvchilar uchun ta'lim jarayonining muhim qismi bo‘lib, ularning
rivojlanishiga yordam beradi. Masofaviy ta'limda esa bu imkoniyatlar
cheklangan, bu esa o‘quvchilarni jismoniy va ruhiy jihatdan noto‘g‘ri
shakllantirishi mumkin.
Baholash va nazorat qilish
masalasi masofaviy ta'limda ba'zan
murakkablashadi. O‘quvchilarni onlayn testlar, imtihonlar yoki boshqa baholash
shakllari yordamida nazorat qilishda nohaqlik va soxtalashtirish xavfi mavjud.
Masofaviy ta'limda o‘quvchilarni baholash jarayonida an'anaviy metodlarga
qaraganda ishonchlilik va adolatni ta'minlash qiyinlashadi. O‘quvchilar internet
orqali o‘zlari yoki boshqalar yordamida testlarni soxtalashtirishi, bu esa
baholashning ob'ektivligi va ishonchliligini kamaytirishi mumkin. Bundan
tashqari,
o‘qituvchilarning tayyorligi
masalasi ham muhim noafzalliklardan
biridir. Masofaviy ta'limda o‘qituvchilar nafaqat pedagogik, balki texnologik
jihatdan ham tayyor bo‘lishlari kerak. Biroq, ba'zi o‘qituvchilar yangi
texnologiyalarni o‘zlashtirishda qiynalishi mumkin, bu esa ta'lim jarayonining
samaradorligini pasaytiradi. O‘qituvchilar masofaviy darslarni qanday samarali
tashkil etishni va talabalarning e'tiborini qanday saqlashni bilmasliklari
mumkin. Shu sababli, masofaviy ta'lim tizimini muvaffaqiyatli amalga oshirish
uchun o‘qituvchilarning raqamli pedagogika va texnologiyalar bo‘yicha doimiy
ravishda o‘qitilishi zarur.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
130
Psixologik yuk
ham masofaviy ta'limning bir noafzalligi sifatida ko‘rilishi
mumkin. Yakkalanish, jismoniy faoliyatning pasayishi va ijtimoiy aloqalarning
yo‘qligi o‘quvchilarda psixologik bosim yaratishi mumkin. Bu holat
o‘quvchilarning ruhiy holatini salbiy ta'sir qilishi, ularni charchatishi va ta'limga
bo‘lgan qiziqishlarini kamaytirishi mumkin. Ayniqsa, uzoq vaqt davomida
ekranlarga qarash, ko‘p vaqtni uydan o‘tkazish va o‘qishning izolyatsiyalashgan
muhitida o‘qish, ruhiy holatni zaiflashtirishi mumkin.
Xulosa:
Masofaviy ta'lim zamonaviy ta'lim tizimining ajralmas qismiga
aylangan bo‘lib, uning samaradorligi va rivojlanishi ta'lim jarayoniga yangi
imkoniyatlar yaratdi. Uning asosiy afzalliklari – moslashuvchanlik, keng
resurslarga kirish, xalqaro tajriba almashish va iqtisodiy tejamkorlik kabi
jihatlar, ta'limni yanada erkin va qulay qilishga yordam bermoqda. Biroq, texnik
qiyinchiliklar, o‘quvchilarning motivatsiyasini saqlashda yuzaga keladigan
muammolar, ijtimoiy aloqalar va baholashning noaniqligi kabi noafzalliklar ham
bu tizimni samarali amalga oshirishda to‘siq bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga,
masofaviy ta'limning imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish uchun nafaqat
texnologik infratuzilmani mustahkamlash, balki o‘qituvchilarni masofaviy
ta'limga tayyorlash, pedagogik yondashuvlarni rivojlantirish va talabalar uchun
psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratish zarur. Ta'lim tizimida masofaviy
ta'limning samaradorligini oshirish uchun doimiy yangilanishlar va innovatsion
yondashuvlarni joriy etish talab etiladi. Yaqin kelajakda masofaviy ta'limni
yanada samarali va barqaror qilish uchun zarur bo‘lgan o‘zgarishlar va takliflar
amalga oshirilgan holda, ta'lim tizimining global miqyosda rivojlanishiga
yordam berishi mumkin. Ta'limda texnologiyalarning to‘g‘ri va samarali
qo‘llanilishi, barcha ishtirokchilarning yangi tizimga tayyorligini ta'minlash
orqali, masofaviy ta'limning ijobiy ta'siri ko‘proq seziladi. Bunda, shuningdek,
o‘quvchilarning faolligini va ishtirokini oshirishga qaratilgan yangi metodikalar
ishlab chiqilishi muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.https://optimaschool.uz/uz/interesnye-fakty-o-distancionnom-obrazovanii
2.https://ahaslides.com/uz/blog/advantages-of-online-learning/
3."The Online Learning Idea Book: 95 Proven Ways to Enhance Technology-
Based and Blended Learning" Michael Allen
4.https://uz.wikipedia.org/wiki/Elektron_ta%27lim
5."Teaching Online: A Practical Guide" Susan Ko, Steve Rossen
6."The Theory and Practice of Online Learning" Terry Anderson
