ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
14
ERON VA MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI HAMKORLIK
ALOQALARINING BOSHLANISHI DAVLATLARARO
MUNOSABATLARNING RIVOJLANISHI.
O’lmasov Sardorbek Sadirali o’g’li
JIDU huzuridagi Diplomatik akademiya uslubchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14850093
Markaziy Osiyo mintaqasi Sharq va G’arbni bog’lovchi Buyuk Ipak yo’li
chorrahasida joylashgan geostrategik joylashuvi bilan alohida o’rin tutadi. Sovet
ittifoqi qulaganidan keyin Markaziy Osiyoda yangi respublikalarning vujudga
kelishi Eronning shimoli-sharqiy hududlari geosiyosatini o’zgartirdi. Shu tariqa,
taxminan besh asr davomida Eronning bevosita ta’siridan tashqarida bo’lgan
mintaqada Eronning rolini qayta tiklash imkoniyati qayta uyg’ondi. Eron va Iroq
o’rtasida 8 yillik urushning tugashi va Markaziy Osiyo davlatlarining
mustaqillikka erishgani Tehronning yangi imkoniyati sifatida ushbu
mintaqadagi respublikalarga e’tibor qaratishiga sabab bo’ldi.
Markaziy Osiyoning katta qismi qadimdan Eron yerlari va Katta Xuroson
mintaqasining bir qismi hisoblanib kelgan. Bu ko’p madaniyatli o’lka turli
xalqlar: fors - turk tillarining turli lahjalari hamda Eron va turli xil mahalliy
madaniyatlarning aralashmasini o’z ichiga olgan. Islom madaniyatining qabul
qilinishi va uning Eron sivilizatsiyasi bilan qo’shilib ketishi bu zaminda shunday
shonli tarix qoldirdiki, kommunistik davr tazyiqlariga qaramay, ushbu
hududlarda Eron-do’stlik va islomiylik hali ham saqlanib qolgan. Sovet
Ittifoqining qulashi va bu mintaqada yangi respublikalarning paydo bo’lishi
Tehronning rol o’ynashi uchun mos istiqbolni yaratdi. Eron Markaziy Osiyo
davlatlari uchun iqtisodiyoti o’sib borayotgan, ochiq suvlarga chiqish imkoniyati,
qulay transport yo’llari va madaniy yaqinligi bilan munosabatlarni rivojlantirish
uchun mos muqobil variant sifatida namoyon bo’ldi. Bu, o’z navbatida, Tehron
rasmiylarida 5 asrdan so’ng Markaziy Osiyoda o’z ishtirokini mustahkamlashga
katta umid uyg’otdi.
Eron AQSH tomonidan amalga oshirilgan sa’y-harakatlar va mintaqaviy
raqiblarning mavjudligiga qaramay, Markaziy Osiyo mintaqasiga nisbatan
o’zining izchil va uzoq muddatli yondashuviga ega bo’lmagan. Boshqacha qilib
aytganda, Eronning Markaziy Osiyodagi tashqi siyosati qandaydir tartibsizlik,
yondashuv va munozaralar chalkashligi bilan izohlanadi. Markaziy Osiyo
davlatlari va Eron Islom Respublikasi o’rtasidagi munosabatlarning shakllanishi
ularning rahbarlarining tashrifi bilan boshlandi. 1992-yil 16-17 fevral Tehronda
bo’lib o’tgan Iqtisodiy hamkorlik tashkilotining konferensiyasida ishtirok etish
uchun Eron poytaxtiga yangi mustaqil davlatlar rahbarlarining safari amalga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
15
oshirildi. Eron bilan aloqalar Markaziy Osiyo davlatlari uchun mintaqaning
janubiy chegaralarida yaxshi qo’shnichilik va hamkorlik aloqalarini
shakllantirishga qaratilgan kursining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. O’zaro
munosabatlarning mustahkamlanishi nafaqat yosh davlatlar, ayniqsa,
O’zbekiston rahbariyati Tehron bilan aloqalarni rivojlantirish masalasida o’z
ifodasini topdi. Bu Eronning mafkuraviy kengayish siyosatiga munosabat edi .
Shu bilan birga, Markaziy Osiyo mintaqasidagi davlatlarning Sovet Ittifoqi
qulashi ortidan o’z mustaqilligini qo’lga kiritgan vaqtga kelib, Tehron asosan
"Islomiy inqilob" ni qo’llab-quvvatlashga qaratilgan tashqi siyosat kursidan voz
kechib, mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlarni
boshlagan edi . Yosh davlatlar rahbariyatining Islom radikalizmining Eron orqali
ta’siri kuchayishi mumkinligi haqidagi tashvishlarini hisobga olgan holda, Eron
prezidenti Ali Akbar Xoshimiy Rafsanjoniyning 1993-yil oktabrda Qozog’istonga
tashrifi chog’ida, Eron Islom mafkurasini emas, agar diniy sohada so’rov mavjud
bo’lsa, yordam berishga tayyorligini aytib o’tgan. Biroq, bu sohadagi asosiy rol
Eronning oliy ruhoniysi o’ynar edi. U respublika aholisining ma’naviy hayotida
Islom qadriyatlarini qayta tiklashga harakat qildi. Sovet Ittifoqi qulaganidan
so’ng Eronilk yillarda "Islom inqilobi" g’oyalarini yangi mustaqil davlatlarga
efirga uzatish orqali keng targ’ib qilish amalga oshirildi, norasmiy yo’nalishda
Tojikiston muxolifati va mintaqadagi boshqa davlatlarning huquqiy-radikal
doiralari Islom shiorlari ostida yaqin aloqalar o’rnatildi. Tojikiston bilan bir
qatorda, xususan, O’zbekistonda va ayniqsa, Farg’ona vodiysida eng faol bo’lgan
bo’lsa-da, Markaziy Osiyoning boshqa respublikalari ham "e’tibor" dan chetda
qolmagan. Markaziy Osiyo respublikalariga nisbatan Eron diniy doiralarining
propaganda faoliyatining cho’qqisi 90-yillarning boshlariga to’g’ri keldi.
Markaziy Osiyo davlatlari va Eron o’rtasidagi aloqalarni o’rnatish
bosqichida tomonlarning manfaatlarini birlashtirgan sohalar ham aniqlandi. Bu,
birinchi navbatda, savdo-iqtisodiy hamkorlik. Ikkinchidan, Markaziy Osiyo
davlatlari mintaqada barqarorlikni ta’minlash masalalarida Eron bilan
hamkorlik qilishdan manfaatdor. O’tgan asrning 90-yillarning o’rtalarida Tehron
Tojikiston hukumati va muxolifat o’rtasidagi muzokaralar jarayoniga qo’shildi.
90-yillar davomida Eron Markaziy Osiyo Respublikasi hukumatlarining
Afg’onistondagi mojaroni hal qilish masalasi bo’yicha ham faol aloqalarni amalga
oshirdi. Xususan, Eron rasmiylari tomonidan Afg’onistondagi vaziyatni
muhokama qilish uchun Markaziy Osiyo davlatlariga tashriflar amalga
oshirilgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
16
Markaziy Osiyo va Eron respublikalari o’rtasidagi munosabatlar kuchli
tarixiy poydevorga asoslangan, bu asosan madaniy aloqalar bilan birga boshqa
sohalarni ham qamrab olgan. Etno-lingvistik omil Tojikiston va qisman
O’zbekiston o’rtasidagi
madaniyat
yo’nalishidagi aloqalarni
qisman
osonlashtirgan. Eron uchun Markaziy Osiyo davlatlaridan asosiy hamkorlardan
biri Turkmaniston edi. Ikki mamlakat o’rtasidagi munosabatlarni rivojlantirish
har ikki tomonidan ham qo’llab-quvvatlanadi, savdo-iqtisodiy aloqalarni
o’rnatish va kengaytirishga sezilarli darajada mos keladi. Bundan tashqari,
Markaziy Osiyoning boshqa davlatlariga Fors ko’rfaziga chiqishni ta’minlaydigan
turkman-eron tranzit koridori yaratildi. Geoiqtisodiy omil bilan bir qatorda
Turkmaniston va Eron o’rtasidagi yaxshi qo’shnichilik va hamkorlik
munosabatlari uchun boshqa shart-sharoitlar ham mavjud. Xususan: Eronning
Turkmaniston bilan chegaradosh hududida 1 million turkman yashaydi;
ikki mamlakatning chegara hududlari aholisi an’anaviy o’zaro savdo va
boshqa aloqalarni saqlab qolishdan manfaatdor;
Turkmaniston va Eron hukumati o’z siyosatida bu jihatni hisobga oladi.
Ashxobod Tehron bilan munosabatlarni mustahkamlash manfaatlari yo’lida bir
qator mintaqaviy muammolar bo’yicha ikki mamlakatning pozitsiyalari
o’rtasidagi tafovutga e’tibor bermaslikni afzal ko’radi.
Qozog’iston va Eron o’rtasidagi munosabatlarning ustuvor jihati savdo-
iqtisodiy aloqalardir, Qozog’iston tomoni esa neft qazib olish va tashish
masalalarida hamkorlik qilishga alohida ahamiyat beradi. Qozog’iston
rahbariyati Eron bilan aloqalar majmuasida iqtisodiy hamkorlikni imtiyozli
rivojlantirish bo’yicha N. Nazarboyevning 1992-yil oktyabr-noyabr oylari oxirida
Tehronga ilk tashrifi chog’ida o’z aksini topdi. Muzokaralar yakunida ikki davlat
rahbarlari Qozog’iston Respublikasi bilan Eron Islom Respublikasi o’rtasida
o’zaro anglashuv va hamkorlik to’g’risidagi deklaratsiyani imzoladilar,
shuningdek, savdo-iqtisodiy hamkorlik to’g’risidagi hukumatlararo bitimlar
hamda savdo-iqtisodiy, sanoat va ilmiy-texnikaviy hamkorlik bo’yicha qo’shma
komissiya tuzdilar
Qozog’iston-Eron munosabatlari, albatta, neft va gaz sohasidagi hamkorlik
bilan chegaralanmaydi. Eron Qozog’istonning yetakchi savdo hamkorlari (MDH
doirasidan tashqarida) doirasiga kiradi. Qozog’iston Eronga don, chorvachilik
mahsulotlari, yog’och, metall va boshqalarni yetkazib beradi. (Masalan, 2001-
yilda Eron 500 ming tonna Qozog’iston donini import qilish bo’yicha shartnoma
tuzdi.) Ikki mamlakat o’rtasidagi savdo temir yo’l orqali (O’zbekiston va
Turkmaniston hududlari orqali) va dengiz orqali amalga oshiriladi. Tomonlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash, jumladan, Afg’onistondagi mojaroni hal
qilish muammolari bo’yicha aloqalarni amalga oshirmoqda. Tehron N.
Nazarboyevning Osiyoda hamkorlik va ishonch choralari bo’yicha kengashni
bosqichma-bosqich tayyorlash bo’yicha tashabbusini qo’llab-quvvatladi.
1991-yilning kuzida Tojikistonda Islomiy uyg’onish partiyasini
legallashtirish Tehronda ijobiy javob berdi. 1992-yil may oyida Tojikistonda
demokratik partiya va Islom uyg’onish partiyasi rahbarlari qator muhim
lavozimlarga ega bo’lgan milliy yarashuv hukumati tashkil etilgani, Tehron va
Dushanbe o’rtasidagi aloqalarni faollashtirishga xizmat qildi. Milliy yarashuv
hukumati faoliyatining qisqa davrida Tojikiston va Eronning rasmiy va ijtimoiy-
siyosiy doiralarini ifodalovchi muntazam almashinuvlar bo’lib o’tdi. Eronga
Tojikiston hukumati delegatsiyasiga tashrifi chog’ida Eron tomoni Dushanbega
50 mln. Davlatlararo munosabatlarni tartibga soluvchi beshta hujjat imzolandi:
do’stlik va hamkorlik to’g’risidagi memorandum, iqtisodiy, madaniy, ilmiy-
texnikaviy aloqalar bo’yicha protokollar, diplomatik xizmatlar to’g’risidagi
bitimlar edi. 1992-yilning kuzida boshlangan Tojikistondagi fuqarolik urushi
Eron
bilan
munosabatlarni
rivojlantirishni
sekinlashtirdi.
O’zaro
munosabatlardagi o’zgarish ikki yil ichida paydo bo’ldi: 1994-yilga Eron o’zining
tashqi siyosatining Tojikiston yo’nalishi bo’yicha taktikasini o’zgartirdi, bu
Tojikistondagi kuchlarning haqiqiy joylashuvini va uning atrofidagi vaziyatni
hisobga olgan holda yanada moslashuvchan bo’ldi. Tehron "demo-Islomiy"
muxolifatni ochiq qo’llab-quvvatlashni va Islomiy turmush tarzini targ’ib qilishni
rad etdi, hukumat va muxolifat delegatsiyalari o’rtasida bir necha muzokaralar
uyushtirgan holda, o’zaro mojaroni hal qilish jarayoniga qo’shildi. 1994-yilning
iyun oyida tashqi Eron tashqi ishlar vaziri Tehronning tinchlikparvar
kuchlarining kontingentini Tojikistonga yuborishga tayyor ekanini aytdi. Shu
yilning sentyabr oyida Tehronda bo’lib o’tgan muzokaralarning navbatdagi
bosqichi yakunida ikki delegatsiyaning rahbarlari vaqtinchalik sulh tuzish va
mamlakatdagi vaziyatni murakkablashtiradigan boshqa harakatlar to’g’risida
bitim imzoladilar.
O’zbekiston bilan Eron o’rtasidagi munosabatlar yaxshi qo’shnichilik
yo’nalishida rivojlanmoqda. To’g’ri, bir vaqtlar Toshkent Islom radikalizmining
Eron orqali Markaziy Osiyoda ta’sirini kuchaytirishdan tashvishlangan. Bu
tashvish ko’p jihatdan Tojikiston muxolifatining Tehron tomonidan qo’llab-
quvvatlanishiga asoslangan edi. O’zbekiston Respublikasining birinchi
prezidenti I.Karimovning 1992-yil noyabr oyida Eronda davlatlararo
munosabatlar asoslari to’g’risidagi deklaratsiyani imzolash bilan yakunlangan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
muzokaralar bilan O’zbekiston-Eron muloqoti tomonlar o’rtasida o’zaro
anglashuv va hamkorlikni mustahkamlashga ko’maklashdi. 1993-yil oktyabr
oyida Eron prezident Ali Akbar Xoshimiy Rafsanjoniyning Toshkentga tashrifi
va oliy darajadagi keyingi uchrashuvlar davom ettirildi. O’tgan yillar davomida
O’zbekiston va Eron o’rtasidagi munosabatlarda bir-birining milliy manfaatlarini
tushunish va hurmat qilish tendentsiyasi mustahkamladi. O’zaro munosabatlarni
rivojlantirishda muhim omil bo’lib xizmat qildi. O’zbekiston Respublikasi bilan
Eron diplomatiyasining o’zaro hamkorligi Afg’on mojaronsini hal qilishdagi
ishtiroki bo’ldi. Toshkent va Tehron afg’on muammolari bo’yicha aloqalarni
qo’llab-quvvatlab, davom ettirmoqdalar. Hozirgi bosqichda tomonlar uchun
muhim bo’lgan jihatlar mavjud. Afg’onistondagi vaziyat bilan bevosita bog’liq
bo’lgan hamkorlik jihatlari. Jumladan, O’zbekiston va Eron o’rtasidagi
muzokaralar yakunida 2002-yil aprel oyida Toshkentda terrorizm, uyushgan
jinoyatchilik va giyohvand moddalar kontrabandasiga qarshi kurashda
hamkorlik to’g’risidagi bitim imzolandi.
Xulosa qilib aytganda, Eron bilan aloqalar Markaziy Osiyo davlatlari uchun
mintaqaning janubiy chegaralarida yaxshi qo’shnichilik va hamkorlik aloqalarini
shakllantirishga qaratilgan kursining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Markaziy Osiyo va Eron o’rtasidagi munosabatlar kuchli tarixiy poydevorga ega
bo’lib, uzoq tarixiy o’tmishga ega bo’lib, bir necha asrlik tarixga ega. Markaziy
Osiyo davlatlari va Eron o’rtasidagi aloqalarni o’rnatish bosqichida
tomonlarning manfaatlarini birlashtirgan sohalar ham aniqlangan. Bu, birinchi
navbatda, savdo-iqtisodiy hamkorlik. Ikkinchidan, Markaziy Osiyo davlatlari
mintaqada barqarorlikni ta’minlash masalalarida Eron bilan hamkorlik qilishdan
manfaatdor. Xususan, Eron rasmiylari tomonidan Afg’onistondagi vaziyatni
muhokama qilish uchun Markaziy Osiyo davlatlariga tashriflar amalga
oshirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. В.Я. Белокреницкий. Центральная Азия в евразийской перспективе.
Восток, N° 5, 1996,
2. Л. М. Кулагина. Новые тенденции во внешней политике ИРИ в 90-е годы.
— Иран: эволюция исламского правления. М., 1998, с. 60—66; В. А. Ушаков.
Внешняя политика Ирана и эволюция понятия «исламская революция» в
90- е годы
3.М.М. Махкамов.Внешнеполитические ориентиры Таджикистана и
таджикско-российские отношения. — Россия и страны ближнего
зарубежья. Внешнеполитические ориентиры. М., 1997,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
4. Yuldasheva G. Геополитические процессы в современной Центральной
Азии: Иран и США. – Ташкент: “NisoPoligraf”, 2018.
5. Boris Z. Rumer. “The Gathering Storm in Central Asia”. // Orbis, Vol. 37, No. 1,
1993.
