ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
QISHLOQ XO’JALIGI KOOPERATIVINI TASHKIL ETISHNING BOZOR
IQTISODIYOTIDAGI AFZALLIKLARI.
Boymatov Xoliyor Qurbonovich
xoliyorboymatov@gmail.com.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti “Tarmoqlar
iqtisodiyoti” kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14864608
Annotatsiya.
Kooperativlar o'zaro yordam va demokratik boshqaruv
tamoyillariga asoslangan noyob tashkilot shaklidir. An'anaviy tijorat
korxonalaridan farqli o'laroq, kooperativlar o'z a'zolariga tegishli bo'lib, ular
tomonidan boshqariladi, umumiy maqsad – maksimal foyda olish emas, balki
qishloq joylarda bandlikni ta’minlash, ishtirokchilarning ehtiyojlarini qondirish,
qishloq xo’jaligida ishlab chiqarish va xizmat turlarini shakllantirishdan iborat.
Ushbu maqola qishloq xo’jaligi kooperativlarining bozor iqtisodiyotidagi
ahamiyatli jihatlarini o’z ichiga olgan.
Kalit so’zlar:
qishloq xo’jaligi kooperativi ,kooperativ a’zosi,kooperativ
ustavi, to’lanadigan pay.
Qishloq xo'jaligi iste'molchilarini rivojlantirishning muhim roli
kooperativlar,fermer va shaxsiy yordamchi xo 'jaliklar faoliyati samaradorligini
oshirish, qishloq hududlarining barqaror rivojlanishini ta' minlashda qishloq
xo’jaligi kooperativlarini qisqa ta'minot zanjirlariga kiritish, xom ashyo ishlab
chiqarishdan chakana savdoga qadar qo'shilgan qiymatni shakllantirishning
butun tsikli mahalliy darajada mahalliylashtirilib, qishloq hududlarini
rivojlantirishga yordam beradigan alohida ahamiyatga ega.
O’zbekistonda qishloq xo’jaligini isloh qilish va bu sohada bozor
mexanizmlarini joriy qilish borasida izchil chora tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Mamlakatimizninng iqtisodiy rivojida, aholi bandligini ta’minlashda, qishloq
xo’jaligida qo’shilgan qiymat zanjirini yaratishda qishloq xo’jaligi
kooperativlarning rolini rivojlantirib borishimiz zarur.
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI
Qishloq xoʻjaligi kooperativi qishloq xoʻjaligining tashkiliy-huquqiy
shakllaridan biridir. Kooperativ a'zolarining moddiy va boshqa ehtiyojlarini
qondirish maqsadida qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilari tomonidan
birgalikda ishlab chiqarish yoki boshqa xo'jalik faoliyati uchun ularning mulk
ulushi badallarini birlashtirish asosida tashkil etilgan tashkilot. Qishloq xoʻjaligi
kooperativlari qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash va
sotish boʻyicha birgalikdagi faoliyatni amalga oshirish maqsadida qishloq
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
xoʻjaligi mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi jismoniy yoki yuridik shaxslar
tomonidan tuziladi.
Qishloq xo‘jaligi kooperativi- qishloq xo‘jaligi faoliyatini amalga oshirish
uchun pay usuliga, jismoniy va (yoki) yuridik shaxslarning ixtiyoriy ravishda
birlashishiga asoslangan mustaqil tijorat tashkiloti ;
Qishloq xo‘jaligi kooperativi a’zosi- pay badali kiritgan, qishloq xo‘jaligi
kooperativiga ovoz berish huquqi bilan qabul qilingan va qishloq xo‘jaligi
kooperativining majburiyatlari bo‘yicha subsidiar javobgar bo‘lgan jismoniy yoki
yuridik shaxs :
Qishloq xo’jaligi kooperativni tashkil etish tartibi
Kooperativ huquqiy shaxs sifatida tashkil etiladi. Buning uchun davlat
xizmatlari markaziga qonunda belgilangan tartibda ariza bilan muroajat qilinadi.
Mazkur arizaga kooperativning tasdiqlangan ustavi, kooperativ
boshqaruvini, kooperativ boshqaruvi raisini va kooperativning kuzatuv
kengashini saylash to‘g‘risidagi hujjatlar, shuningdek kooperativ muassislari
ta’sis yig‘ilishining bayonnomasi ilova qilinadi.
Qishloq xo’jaligi kooperativi kamida etti nafar jismoniy shaxsdan iborat
bo’lganda tashkil etilishi mumkin. Shu jumladan huquqiy shaxslardan tashkil
topishi ham mumkin. Qo‘shma kooperativ tashkil etilganda kamida uchta
kooperativdan iborat tarkibda shakllantiriladi.
Kooperativ tashkil etish istagini bildirgan jismoniy va yuridik shaxslar
ta’sis qo‘mitasini tuzadi.
Ta’sis qo‘mitasining vazifalari jumlasiga quyidagilar kiradi:
kooperativ ustavining loyihasini tayyorlash;
tashkil etiladigan kooperativ muassislarining ta’sis yig‘ilishini tayyorlash va
o‘tkazish;
Kooperativ muassislarining ta’sis yig‘ilishi:
kooperativni tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qiladi;
kooperativ ustavini tasdiqlaydi;
kooperativ ustavi tasdiqlangan hujjatga o‘z ismi, familiyasi va manzillarini
ko‘rsatgan holda, yuridik shaxslarga nisbatan esa o‘z vakillarining vakolatlarini
tasdiqlaydigan hujjatni ko‘rsatgan holda imzo qo‘ygan ta’sis yig‘ilishi
ishtirokchilarini kooperativ a’zoligiga qabul qilish to‘g‘risida qaror qabul qiladi;
kooperativning boshqaruv organlarini, shu jumladan kooperativ
boshqaruvini, kooperativ boshqaruvi raisini va kooperativning kuzatuv kengashi
a’zolarini saylaydi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
Ustav-kooperativning
ta'sis
hujjati
hisoblanadi.O’zbekiston
respublikasining “Qishloq xo’jaligi kooperativi to’g’risidagi qonunnig 9-
moddasida hujjatda bo'lishi kerak bo'lgan ma'lumotlar keltirilgan:
• Tashkilot nomi.
• Faoliyatning predmeti, muddatlari va maqsadlari.
• ulushli badallar miqdori.
• bo'linmas badallarni shakllantirish shartlari.
• subsidiar javobgarlik shartlari.
• boshqaruv organining tarkibi.
• Ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari.
• Tugatish shartlari. Ustavga o'zgartirishlar kiritilishi mumkin. Biroq, bu
umumiy yig'ilishning tegishli qarorini talab qiladi.
Qishloq xo’jaligi kooperativlarning bozor iqtisodiyotidagi afzalliklari
quyidagilardan iborat:
- sa'y-harakatlarni birlashtirish, ulardan oqilona foydalanish uchun mehnat,
moddiy va moliyaviy resurslarni jamlash imkoniyati;
- bozorga yaxshiroq moslashish va o'zgaruvchan talabga moslashuvchan
javob berishga imkon beradi;
- xaridorga mahsulotning kafolatlangan hajmlarini taqdim etish orqali
maksimal narxni olish;
- hamkorlik sizga daromad va aniq amalga oshirish muddatlarini
rejalashtirish imkonini beradi;
- bu qishloq mehnatkashlari uchun iqtisodiy va ijtimoiy kafolatlardir.
Tadbirkorlikning kooperativ shakllari ko‘plab mamlakatlarda keng qo‘llanila
boshlandi va ko‘p yillik hamkorlik natijasida o‘zining samaradorligini isbotladi
Kooperativlar faoliyati quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
Ixtiyoriy ishtirok.
Qishloq xo’jaligi kooperativ ishtirokchilariga ustuvorlik beriladi.
kooperativ faoliyatidagi o‘zini o‘zi boshqarish va mustaqillik;
O'zaro yordam.
iqtisodiy foyda olish.
Foydani ishtirokchilarning faoliyatga qo'shgan hissalariga mutanosib
ravishda taqsimlash.
Subsidiar javobgarlik.
kooperativ to'g'risidagi ma'lumotlarning mavjudligi.
tijorat xatarlarini kamaytirish.
Barcha resurslardan oqilona foydalanish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
Ishtirokchilarning kuch va resurslarini birlashtirish.
kooperativ ustavida nazarda tutilgan tartibda uning ishi ustidan kooperativ
a’zolarining nazorat qilishi;
kooperativlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish;
kooperativni ijtimoiy jihatdan rivojlantirish.
Qishloq xo’jaligi kooperativlarning faoliyat turlari quyidagicha shakllanadi:
• Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini etishtirish.
• Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash.
• Sotish. Ishtirokchilar nafaqat tovarlarni sotishda, balki qadoqlash va
saqlashda ham ishtirok etadilar.
• Xizmat. Ishtirokchilar har qanday xizmatlarni taqdim etadilar: qayta
ishlash, ta'mirlash ishlari, yuridik maslahat va hk.
• Ta'minot. Kooperativlar xarid qilish maqsadida tuziladi. Ozuqa va
o'g'itlarni birgalikda sotib olish pulni tejashga yordam beradi.
Xulosa
Xulosa qilib shuni e’tirof etsak bo’ladiki,qishloq xo’jaligi kooperativi -
xodimlarning turmush darajasini oshirishni ta'minlaydi, ijtimoiy muammolarni
hal etishga hissa qo‘shadi, ishtirokchilarning mulkiy manfaatlarini himoya
qilishni ta’minlaydi , qo’shilgan qiymat zanjirini yaratishga xizmat qiladi, qishloq
joylarda eng muhim vazifalardan biri bo’lgan bandlikni ta’minlaydi. Uning
sanoat bilan integratsiyasi mamlakat eksport salohiyatini oshiradi,qishloq
xo’jaligi mahsulotlariga bo’lgan ichki va tashqi ehtiyojlar bozorini qoplashda
muhim o’rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.O‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASINING
QONUNI
“QISHLOQ
XO‘JALIGI
KOOPERATIVI TO‘G‘RISIDA” Toshkent sh., 2024-yil 8-noyabr,O‘RQ-995-son
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 14 –martdagi “Meva –
sabzavotchilik sohasida qishloq xo’jaligi kooperatsiyasini rivojlantirish chora –
tadbirlari to’g’risida “gi PQ4239- son qarori.
3. Boymatov X.Q “Agrar munosabatlarni rivojlantirishda kooperatsiyaning
o’rni.” Org/index.php/konferences/ article/view/141125 sentabr 2022 yil
4. Балалова Е. И., Рудакова Т.В., Жуков А.С. Предпринимательство
потребительских
кооперативов
в
инфраструктуре
региональной
экономики //
Фундаментальные и прикладные исследования кооперативного сектора
экономики. 2020. № 3. С. 35-44. DOI 10.37984/2076-9288-2020-3-35-44.
