ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
ТРАНСПОРТ ВОСИТАСИНИ ОЛИБ ҚОЧИШ ЖИНОЯТИНИ
ЖИНОЯТ-ҲУҚУҚИЙ ТАСНИФЛАШ МУАММОЛАРИ
Муқимжонов Жасурбек Миқимжон ўғли
Фарғона шаҳар ИИО ФМБ 1-сон ИИВ профилактика
инспектори катта лейтенант
https://doi.org/10.5281/zenodo.14869531
Транспорт воситасини олиб қочиш тўғрисидаги жиноят-ҳуқуқий
норма ўзига хос хусусиятга эга. Бироқ шуни эсда тутиш лозимки, кейинги
нормада бошқа объект – жамоат хавфсизлиги ҳимоя остига олинган ва
қилмишга бошқа ижтимоий йўналиш берилган. Чамаси, қонун
чиқарувчининг автотранспорт ва бошқа транспорт воситаларига нисбатан
нуқтайи-назари жиноятнинг махсус предмети билан боғлиқ. Чунки
уларнинг бевосита вазифаси бошқа ҳар қандай мол-мулкка қараганда
ўғирлаш мақсадисиз ноқонуний эгаллашни кўпроқ рағбатлантиради.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 267-моддаси
транспорт воситасини қонунга хилоф равишда эгаллаш учун жиноий
жавобгарликни белгилашнинг нисбатан қисқа тарихи қарийб эллик йилга
яқин жиноий-ҳуқуқий босқични ўз ичига олади. Бундан ташқари, уни ҳам
етарлича муваффақиятли деб бўлмайди. Амалдаги жиноят кодексида
транспорт воситасини олиб қочиш жиноятини ўзга транспорт воситасини
ноқонуний эгаллаш мавжудлигини кўрсатиш қайд этиш зарур. Равшанки,
биринчидан, олиб қочиш учун қўлга киритиш камлик қилади, иккинчидан,
ўғирлаш мақсадисиз олиб қочиш бизнинг жиноят қонунчилигимизда
транспорт воситасини олиб қочиш учун жавобгарлик нормасининг ичида
турганлигини кўриш мумкин.
Хориж давлатлар жиноят қонунчилиги:
Қирғизистон Республикасида Жиноят кодексининг 211-моддасининг
номланиши “Автотранспорт воситасини олиб қочиш” , Қозоғистон
Республикасида Жиноят кодексининг 200-моддаси “Ўғирлик мақсадисиз
автомобил ёки бошқа транспорт воситасини эгаллаб олиш” , Тожикистон
Республикасида Жиноят кодексининг 252-моддаси “Автомобил ёки бошқа
транспорт воситаларини ўғирлаш мақсадини кўзламай олиб қочиш” ,
Россия Федерациясида Жиноят кодексининг 166-моддаси “Aвтомашинани
ёки бошқа транспорт воситасини ўғирлик мақсадини кўзламай олиб
қочиш” , Арманистон Республикасида Жиноят кодексининг 183-моддаси
“Aвтомашинани ёки бошқа транспорт воситасини ўғирлик мақсадини
кўзламай ҳуқуқбузарлик билан олиб қочиш” , Белорусия Республикасида
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
Жиноят кодексининг 214-моддаси “Транспорт воситасини ёки кичик
кемани олиб қочиш” деб номланган.
Юқорида қайд этилган Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ)
давлатларининг транспорт воситаларини олиб қочиш жиноятини учун
жавобгарликни белгиловчи нормаларнинг турлича номаланишини яққол
кўришимиз мумкин. Илмий нуқтайи-назардан таббий савол туғилади. Хўш
амалдаги Жиноят кодексимизда белгиланган транспорт воситасини олиб
қочиш жинояти учун жавобгарлик қиёсий таҳлил этилганда қанчалик
даражада бугунги кун талабига жавоб беради?
Бизга маълумки, транспорт воситасини олиб қочиш жинояти учун
жавобгарликнинг ривожланиш босқичини табиий равишда уч босқичга
бўлишимиз мумкин. Жумаладан:
биринчи босқич – бу октябрь инқилобигача бўлган давр, яъни I-II
асрдан XX асрнинг биринчи чорагигача (1917 йилгача) бўлган давр;
иккинчи босқич – бу октябрь инқилобидан кейинги 1917-1991 й.й.)
давр;
учинчи босқич – 1991-2025 й.й.гача бўлган даврларга бўлишимиз
мумкин.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликни қўлга киритгач, мамлакатда
иқтисодий етишмовчилик яққол сезилган бир вақтда ўзгалар мулкини
талон-торож қилиш билан боғлиқ жиноятлар ўсиши кузатилди. Шу
жумладан, транспорт воситасини олиб қочиш жинояти ошиб кетганлиги
боис қонун чиқарувчи томонидан мазкур жиноят учун жавобгарлик
санкцияси кескин кўтарилган. Мустақиллик йилларини ҳам ўзига хос
жиҳатдан жиноят қонунчилиги нуқтайи-назардан маълум босқичларга
бўлиб таҳлил қиладиган бўлсак, яъни 1991-2025 йилгача бўлган даврга
бўлсак, шу вақтгача бўлган даврда унинг санкцияси деярли
оғирлаштирувчи ҳолати сақланиб қолганлигини кўришимиз мумкин.
Жумладан, транспорт воситасини олиб қочиш жиноятининг 1-қисми
санциясида беш йилдан ўн йилгача, 2-қисми санциясида ўн йилдан ўн беш
йилгача ва 3-қисми санциясида ўн беш йилдан йигирма йилгача
озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ жазо назарда тутилган. Мисол
учун Наманган вилояти бўйича 2022 ва 2023 йилларда ЖКнинг 267-
моддаси барча қисмлари билан чиқарилган айблов хукмларининг
таҳлилига кўра, тайинланган озодликдан маҳрум қилишнинг энг кўп
муддати жиноят кодексида назарда тутилган энг кам муддати доирасида
ёки ундан ҳам енгил жазолар берилганлиги кўриш мумкин. Бу албатта,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
165
бугунги кунда Янги Ўзбекистоннинг учинчи ренесанс (уйғониш) даврига
ўтиш босқичида транспорт воситасини олиб қочиш жиноятини жиноят-
ҳуқуқи нуқтайи-назардан илмий таҳлил қилишни долзарблаштиради.
Бундан ташқари, транспорт воситасини олиб қочиш жинояти бўйича
Ўзбекисонда сўнги ўн-ўн беш йил ичида деярли салмоқли илмий,
танқидий ёки концептуал даражадаги илмий ишларни деярли
учратмаймиз.
Хориж тажрибаси:
транспорт воситасини олиб қочиш жинояти бўйича хорижий
давлатлар жиноят қонунчилигини такомиллаштириш борасида айрим
олимларнинг ишларини таъкидлаш мумкин. Жумладан, Т.С.Волчецкая,
А.В.Смирнов , И.Соловьев , В.Зеновина , П.А.Черсков ларнинг илмий
ишларини таъкидлаб ўтиш мумкин.
Сўнги йилларда мамлакатимиз жаҳон ҳамжамияти аренасида
иқтисодий ривожланиши, пировардида аҳоли даромадининг ўсиши, кенг
тадбиркорлик соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар натижасида
аҳолининг замонавий транспорт воситаларига бўлган эҳтиёжи
ошаётганлиги транспорт воситаларини олиб қочиш билан боғлиқ
жавобгарликни назарда тутувчи жиноят-ҳуқуқий нормаларни илмий
таҳлил қилишини даврнинг ўзи тақозо этмоқда.
Мазкур долзарбликни қуйидаги омилларда кўришимиз мумкин:
биринчидан, жиноят кодексида назарда тутилган транспорт
воситасини олиб қочиш жиноятини конструктив жиҳатдан таҳлил қилиш;
иккинчидан, транспорт воситасини олиб қочиш жиноятини субъектив
томонини жиноят-ҳуқуқий таҳлил қилиш;
учинчидан, транспорт воситасини олиб қочиш жиноятини вояга
етмаганлар томонидан содир этганлик учун жавобгарлик масаласини
жиноят-ҳуқуқий баҳо бериш;
ва тўртинчидан, транспорт воситасини олиб қочиш жинояти бўйича
амалдаги Олий суд Пленуми қарорини қайта ишлаб чиқишни зарур деб
ҳисоблаймиз.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш мумкин-ки, транспорт воситасини
олиб қочиш жинояти учун жавобгарликни назарда тутувчи нормани
қўшни ва бошқа ривожланган давлатлар жиноят қонунчилигини чуқур
таҳлил этган ҳолда илмий-назарий ва амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб
чиқиш бугунги куннинг кечиктириб бўлмас вазифалардандир.
