ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
152
ERTEKLER HÁM ONIŃ ÁDEBIY JANR SIPATINDA ÚYRENILIWI.
Kamalova Nigora Baxadirovna
QMU 3- basqish doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14868618
Insan turmısınıń barlıq tarawlarında jedel rawajlanıw biziń dáwirimizge
tán. Bunda kóp nárseler óziniń áhmiyetin joǵaltadı, umitiladi hám kereksiz
na’rseler qatarina qosiladi. Biraq, kóplegen áwladlar ushın ózgermeytuǵın
qádiriyatlar bar. Olardin’ qatarinda kóp ásirlik tariyxına qaramastan, házirgi
dáwirde de óziniń áhmietin hám tárbiyalıq potencialın saqlap qalıwǵa erisken-
xaliq ertekleri bar. Folklorlıq shıǵarmalar janrlıq jaqtan úsh túrge bólinedi
[1,12]. Epikalıq, lirikalıq, dramalıq. Epikalıq dóretpelerge epos, tariyxıy qosıq,
ertek, ápsana, dástanlar, ráwiyatlar sıyaqlı janr túrleri kiredi. Lirikalıq janr
túrlerine naqıl-maqallar, salt-dástúr qosıqları, háyyiw, sıńsıw, joqlawlar kiredi.
Biz ilimiy jumısımızda epikalıq janr túrine kiretuǵın erteklerdi úyrenemiz.
Erteklerdiń izertleniwi lingvistika hám ádebiyattanıw, sonday-aq, tariyx,
sociologiya, psixologiyalıq pánler tiykarında alıp barıladı. Izertlewshilerdıń
pikirinshe, ertekler folklor janrı sıpatında jeterli dárejede úyrenilmegen.
«Ertek» atamasına anıq ilimiy anıqlama berilmegen, onıń birden-bir
klassifikaciyası kórsetilmegen. L.E.Vrezhevnanıń pikirinshe, «Ertek» ataması
«kópshilik tárepinen poeziyalıq ádebiyatqa kiretuǵın awızeki prozanıń túrleri»
degen mánisti bildiredi. [2, 10] Birinshi márte XVII ásirde qollanılǵan. Folklorda
ilimiy pán sıpatında erteklerdi izertlew tiykarında qáliplesken. Ertekler XIX-XX
ásirlerde hár túrli ilimiy kózqarastan úyrenilgen. V. Grimm hám Y. Grimm,
Benfey, I. Bolte, P. Sebillo, E. Kosken, J. Bedier, P. Sentiva (Franciya), A.N.
Afanasiev, A.N. Veselovskiy, Propp (Rossiya) sonday-aq basqa mámleketlerden
bir qatar izertlewshilerdiń ilimiy jumısların atap ótsek boladı. [3,993]
E.V.Pomeranseva tómendegishe anıqlama beredi: «Ertek - xalıq awızeki
poeziyasınıń tiykarǵı janrlarınıń biri. Bul dóretpe epikalıq, prozalıq,
fantastikalıq yamasa turmıslıq kórkem ádebiyatqa qurılǵan kórkem
shıǵarma»[5,880]. Bul anıqlamada V.Pomeransevanıń pikirinshe, qıyalıy
ertekler tiykarǵı ádebiyattıń bir janrı bolıp tabıladı. V.Ya.Propp ta erteklerdegi
belgilerdi ayrıqsha kórsetedi. Ol bılayınsha kórsetedi: «Ertek – insanlardıń
júregin biylep alatuǵın poetikalıq dóretpe bolıwı da tosınnan emes”.[6,47]
Ilimpazlar erteklerdi hártúrli kategoriyalarǵa ajıratadı. Propp V.Y. «Ertek folklor
janrı sıpatında» maqalasında erteklerdiń hárqıylı variantların klassifikaciyalaw
kerekligin aytıp ótken. Mısalı, E.A.Tudorovskayanıń klassifikaciyasında:
«Erteklerdiń tórt túri: arxaikalıq, bul jerde tiykarınan adamlardıń ertekler
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
153
menen baylanısı, tábiyat kórinisleri, qaharmanlıq isleri, qaharmannıń tuwrıdan-
tuwrı jawızlıq kúshlerine qarsı gúresi súwretlenedi. Turmisliq, klasslıq
kelispewshiliklerdiń erteklerde sáwleleniwi kórsetiledi.». [7,72]. Maqala avtorı
bunday klassifikaciyanıń tiykarsızlıǵın, sonday-aq, onıń ulıwma janr ushın emes,
tek ǵana erteklerge tiyisli ekenligin atap ótedi. «Ertek morfologiyası» kitabında
V.Ya. Propp, mashqalalı bolǵan erteklerdiń birden-bir klassifikaciyanıń joq
ekenligine tómendegi mısaldı keltiredi: «Eń tiykarǵısı – tereń mazmunǵa iye
ertekler -bul turmıslıq hám haywanlar haqqındaǵı ertekler. Haywanlar
haqqındaǵı erteklerde tiykarǵı orında obrazlar, haywanlar boladı»
[8,152].
Bunnan tısqarı,Vilgelm Vundt erteklerdiń tómendegi klassifikaciyasın usınadı:
1) Mifologiyalıq ertekler;
2) Zamanagóy ertekler;
3) Biologiyalıq ertekler;
4) Haywanlar haqqındaǵı zamanagóy ertekler;
5) «Jaratılıs haqqındaǵı» ertekler;
6) Oyın-zawıqlı ertekler;
7) Ádep-ikramlılıq ertekler
[9,694]
Erteklerdiń bul klassifikaciyası keńeytilgen, biraq V.Ya. Propp onıń
kemshilik táreplerin yag’niy terminlerdin’ aniq emesligin kórsetip ótedi.
(Mısalı «Tımsal», «Anektod ertek»). Erteklerdi úsh túrge: Qıyalıy, turmıslıq̦̦̦̦, hám
haywanlar haqqındaǵı ertek túrlerine ajıratıw- bul orınlı dep esaplaydı. Bunda
hárbir túrge tiyisli ertek túrleri ajıratılıp, eń tolıq hám eń anıq klassifikaciyasın
anıqlawǵa imkaniyat beredi. Qaraqalpaq tilinde bolsa D.N.Dawqaraev
erteklerdi: 1) Haywanatlar haqqinda ertekler. 2) Qiyaliy ertekler. 3)Turmisliq
ertekleri. 4)Legendalar (ańiz sózler) dep tórtke bólse, professor Q.Ayimbetov
erteklerdi: 1. Qiyalıy (fantastikaliq) hám realistlik xarakterdegi ertekler dep eki
toparǵa bóledi. Qiyalıy erteklerge siyqirli hám haywanlar haqqindaǵi ertekler
menen satiraliq erteklerdi kirgizedi. Sonin menen birge erteklerdiń ishinde
sheshenler, laqqilar sózi menen legendalar (ańiz sóz) qusaǵan túrleri de boladi'
- dep kórsetedi.
[10,175]
«Qaraqalpaq folklori» kóp tomlıǵında (67-76 tom) ertekler 10 túrge:
1)Qiyaliy ertekler, 2)Siyqirli ertekler 3)Batirliq ertekler 4)Turmisliq
ertekler5)Didaktikaliq ertekler 6. Balalar ertekleri 7. Haywanatlar haqqinda
ertekler 8. Yumor-satiraliq ertekler 9. Timsal ertekler 10. Jumbaq ertekler
bolip bólingen. Qaraqalpaq folkloristika iliminde erteklerdi ken’ hám arnawli
izertlew Q.Mámbetnazarov tárepinen (1981) alip barildi. Sonday-aq, belgili
qaraqalpaq ilimpazlar N.Dáwqaraev, Q.Ayimbetov, N.Japaqov, Q.Maqsetov, Á.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
154
Tájimuratov taǵi basqalar qaraqalpaq ertekleri tuwrali óz miynetlerinde izertlep
ótedi. Erteklerdi syujetlik qurilisina, tematikasina,mazmunina obrazlardiń hár
qiyliliǵina qaray shártli túrde bir neshe túrlerge bóliwge boladi. Olardan u’sh
túri folklorda keńirek tarqalǵan: 1. Qıyalıy ertekler. 2. Turmıs ertekleri.3.
Haywanlar haqqında ertekler
[11,169].Biz izertlew jumisimizda ingliz ha’m
qaraqalpaq tillerindegi erteklerinin’ atap korsetilgen u’sh tu’ri yag’niy 1. Qıyalıy
ertekler. 2. Turmıs ertekleri.3. Haywanlar haqqında ertekler ge ajiratilg’an
klassifikatsiyasi boyinsha analizlerimizdi o’tkeremiz.
Propptıń pikirinshe, ertek tiykarǵı ózine tán belgilerine tán bolıp, óziniń
arnawlı poetikasında barlıq basqa gúrrińlerden ajıralıp turadı. Solay etip, ertek
janrı «Xalıq ertekleri» sıpatında qaralıwı kerek. [13,283]. Xalıq erteginiń
ertekten ayırmashılıǵı haqqında ázelden tartıslar bolıp kelmekte. Basqa bir qatar
ilimpazlar tárepinen ertektiń tiykarǵı ózgesheliklerin tómendegishe bayan etiw
orınlı bolıp tabıldı. Onı ápsanalardan ajıratıp kórsetedi. Jeykob Grimm olardı
differenciyalaw ushın tómendegi ólshemdi usınıs etti. «Ertek- kóbirek
poeziyalıq, ápsana- kóbirek tariyxıy sıpatqa iye»
[14,167]. Folklorshılardıń
dawamshıları Grimmlerdiń baqlawı tiykarında olardı hár tárepleme anıqlap,
ertek hám ápsana arasındaǵı ayırmashılıqtı, olar arasındaǵı bir-birine uqsas
motiv hám epizodlardıń baylanıslı táreplerin, bir-birine qarama-qarsı belgilerin
anıqlap, sıpatlap kórsetedi.
[15,487] . Alımlar arasında anıq kelisim bolmasa da,
olardıń arasında ayırım tiykarǵı ayırmashılıqlar bar. Bir sóz benen aytqanda,
xalıq ertekleri awızdan awizg’a aytılıp, ótkerilip kiyatırǵan ertekler bolip
tabiladi.
Solay etip, ertekke xalıq awızeki kórkem óneriniń didaktikalıq, epikalıq,
poeziyalıq gúrriń sıpatında qarawımız kerek. Ol óziniń syujetinde jaqsılıq hám
jawızlıq arasındaǵı tartıslı gúres fonında kórsetiletuǵın, ayırım qıyaldaǵı
waqıyalar yamasa qaharmannıń sıyqırlı háreketleri sebepli óziniń utopiyalıq
baxıtlı juwmaǵına jetetuǵının kórsetip beredi. Ertektiń tiykarǵı funkciyası,
didaktikalıq funkciya ekenligi aytıp ótiledi. Sonıń menen birge, ertek tariyxıy,
estetikalıq wazıypalardı atqarıw qábiletine iye polifunkcional tábiyatqa iye
ekenligin atap ótiw múmkin. E.V. Tarasenkonin’ pikirinshe ertekler kognitiv,
moral, etikalıq, sociallıq, bilim beriwshilik, kewil asharlıq, [16,78] Zipestin’
bildiriwinshe ideologiyalıq, terapevtikalıq hám subliminal tásirge iye
[17,167].
Bul funkciyalardıń barlıǵı ertektiń tiykarǵı funkciyasın júzege shıǵarıwshı
subfunkciyalar dep esaplaymız.
Atap ótilgen pikirlerdi juwmaqlap aytqanda, lingvistikalıq koz qarastan
islep shıǵılǵan hám ámelde qolǵa kirgizilgen keń kólemli maǵlıwmatlar arasında
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
155
tiykarǵı teoriyalıq principler hám anıq emperikalıq faktler bar ekenligin, bul
bolsa inglis ertekleriniń syujetli rawajlanıwınıń ulıwmalastırılǵan algoritmlik-
strukturalıq úlgisin qáliplestiriw imkaniyatın beretuǵının atap ótiw múmkin.
Paydalanilg’an a’debiyatlar:
1.
Zueva, Русский фольклор:Словарь-справочник ,Prosveshchenie 2002
2.
Врежевна Л. Э. Лингвокульторологические и когнитивные
аспекты изучения языка волшебной сказки (на материале английского и
русского языков) / Кубанский государственный университет, 2007c.10
3.
Пропп В. Я. Фольклор и действительность. Избранные статьи. М.,
Структура волшебной
4.
сказки/отв.ред.С.Ю.Неклюдов.М.,2001[Электронныйресурс].URL:
http://www.ruthenia.ru/folklore/ctsf_books/strukturavolshebnoyskazki.pdf
c.36
5.
Kravtsov, Slavic folklore 1973, p. 81
6.
Pomeranceva, Skazka [The fairy tale] In A. A. Surkov (Ed.) Kratkaja
literaturnaja enciklopedija (Concise literary encyclopedia), (Vol. 6, pp. 880-882).
Moscow: Sovetskaja enciklopedija. 1971
7.
Пропп В. Я. Русская сказка (Собрание трудов В. Я. Проппа). М.,
2000.c.47
8.
Tudorovskaya E.A. About the structure of fairy tale. Russkaya narodnaya
proza. Russkiy folklore. Leningrad, Nauka Publ., 1972, vol. 13, pp72
9.
Пропп, В. Я. Морфология сказки. Л., Academia. 1928. 152C
10.
Wundt Wilhelm Max Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der
Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythos und Sitte. Leipzig, 2012. 694 S.
11.
Дәуқараев Н. Шығармаларының толық жыйнағы 2-том. Нөкис, 1977,
175-184-бетлер
12.
Қаракалпақ халқының көркем ауызеки дөретпелери, Нөкис, 1996,
169-бет
13.
Q.Q.Jarimbetov,J.Nizamatdinov,I.Allambergenova Qaraqalpaq folklori
Sano-standart baspasi Tashkent-2018
14.
Propp, Pojetika fol'klora. Sobranie trudov V.Ja. Proppa [Poetics of folklore.
Collected works by V. Propp]. Moscow: Labirint.1998, p. 283
15.
Grimm. The Complete Grimm's Fairy Tales, Pantheon Books Paper 1972:
p.167
16.
Haase, (Ed). The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales.
Westport, Connecticut, London: Greenwood Press. 2008p.487
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
156
17.
E. V. Tarasenko THE ROLE OF KNOWLEDGE PREDICATES IN CHILDREN’S
LINGUISTIC WORLD PICTURE Вестник Волгоградского государственного
университета. Серия 2: Языкознание2009 №2 p.77-86.
18.
Zipes,The Complete Fairy Tales of the Brothers Grimm (1987, updated
with additional tales in both 1992 and 2002) 2002, p. 167
