ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
187
ЖИНОЯТЧИЛИК ТАБИАТИНИ ТУШУНИШДА БИОЛОГИК ВА
ИЖТИМОИЙ ОМИЛЛАРНИНГ ЎЗАРО НИСБАТИ: НАЗАРИЙ-
МЕТОДОЛОГИК ТАҲЛИЛ
Турсунов Хамидулло Ҳабибулло ўғли
Миллий Гвардия Тошкент шаҳар бўйича бошқармаси
Болалар билан ишлаш бўлими (ББИБ) Шайхонтоҳур
тумани инспектор-психологи, лейтенант
https://doi.org/10.5281/zenodo.14942390
Аннотация
Мақолада жиноятчилик табиатини тушунишга оид турли назарий
ёндашувлар таҳлил қилинган. Ломброзо назариясидан бошлаб то
замонавий криминологик қарашларгача бўлган илмий концепциялар
ўрганилган. Биологик ва ижтимоий омилларнинг жиноий хулқ-атвор
шаклланишидаги ўрни ва аҳамияти очиб берилган. Жиноятчиликка қарши
курашда комплекс ёндашувнинг зарурлиги асосланган.
Калит сўзлар:
вояга етмаганлар, иноятчилик назарияси, биологик
омиллар, ижтимоий омиллар, криминал субмаданият, жиноий хулқ-атвор,
криминология, девиант хулқ-атвор, жиноятчилик профилактикаси,
ижтимоий муҳит, шахс хусусиятлари
Аннотация
В статье анализируются различные теоретические подходы к
пониманию природы преступности. Исследуются научные концепции от
теории Ломброзо до современных криминологических воззрений.
Раскрывается роль и значение биологических и социальных факторов в
формировании преступного поведения. Обосновывается необходимость
комплексного подхода в борьбе с преступностью.
Ключевые слова:
несовершеннолетние, теория преступности,
биологические
факторы,
социальные
факторы,
криминальная
субкультура,
преступное
поведение,
криминология,
девиантное
поведение, профилактика преступности, социальная среда, личностные
характеристики
Abstract
The article analyzes various theoretical approaches to understanding the
nature of crime. Scientific concepts from Lombroso's theory to modern
criminological views are examined. The role and significance of biological and
social factors in the formation of criminal behavior are revealed. The necessity of
an integrated approach in combating crime is substantiated.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
188
Keywords:
crime theory, biological factors, social factors, criminal
subculture, criminal behavior, criminology, deviant behavior, crime prevention,
social environment, personality characteristics
Жиноятчиларни
илмий
жиҳатдан
ўрганишнинг
дастлабки
уринишлари XIX асрнинг 20-йилларига тўғри келади. Бу давр илм-фанда
катта ўзгаришлар даври бўлиб, олимлар инсон табиати ва хулқ-атворини
чуқур ўрганишга киришган эдилар. Бу даврда олимлар инсоннинг жиноий
хулқ-атворини тушунтиришга ҳаракат қилганлар ва бу борада турли
назарияларни
илгари
сурганлар.
Уларнинг
асосий
мақсади
жиноятчиликнинг илдизларини топиш ва унинг сабабларини илмий
асосда тушунтириш эди.
Адабиётлар таҳлили ва методлар
Бу йўналишдаги тадқиқотлар италиялик шифокор Ломброзо
таълимотида ўзининг энг юқори чўққисига етди. У “махсус жиноятчи тип”
мавжудлигини таъкидлаган ва бу ғояни кўп йиллик кузатишлар асосида
ривожлантирган. Унинг фикрича, бу типга мансуб шахсларнинг катта
қисми руҳий касалликларга чалинган бўлиб, улар орасида тутқаноқ
касаллиги ва ақлий заифлик кўп учрайди. Ломброзо ўз назариясини
исботлаш учун минглаб жиноятчиларни ўрганиб чиққан ва уларнинг
умумий хусусиятларини аниқлашга ҳаракат қилган.
Ломброзо жиноятчиларни уч турга ажратган: қотиллар, ўғрилар ва
жинсий жиноятчилар. Бу таснифлаш тизими ўз даврида жуда машҳур
бўлган ва криминологияда янги йўналиш очган. Унинг таъкидлашича,
ўғриларнинг ташқи кўриниши ўзига хос бўлиб, уларнинг боши кичик ва
номутаносиб, кўзлари чуқур жойлашган, юзи чўзинчоқ, қулоқлари катта
бўлади. Жинсий жиноятчилар эса чиройли юз, ҳаракатчан кўзлар,
хириллаган овоз ва аёлларга хос нозик ҳаракатлар билан ажралиб туради.
Ҳар бир тур учун у батафсил тавсифлар ишлаб чиққан ва уларнинг ўзига
хос хусусиятларини таҳлил қилган.
Ломброзонинг таъкидлашича, “жиноятчиларнинг миясида ўнг ярим
шар чап ярим шарга нисбатан фаолроқ ишлайди” . Бу хулосага у кўплаб
анатомик текширувлар натижасида келган. Уларда сезги органлари суст
ривожланган бўлиб, ахлоқий туйғулар деярли мавжуд эмас. Ломброзо
мактабининг ғоялари Америка ва Европа криминологиясига кучли таъсир
кўрсатган ва бу соҳанинг ривожланишида муҳим рол ўйнаган. Унинг
издошлари бу ғояларни янада ривожлантириб, криминологияда янги
йўналишларни очганлар.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
189
Инглиз тадқиқотчилари гуруҳи 3000 киши устида антропологик
тадқиқот ўтказди. Тадқиқот иштирокчилари орасида ҳам жиноятчилар,
ҳам оддий фуқаролар бор эди. Статистик таҳлиллар шуни кўрсатдики,
жиноятчилар ва оддий одамлар ўртасида ҳеч қандай жисмоний фарқ йўқ
экан. Натижада тадқиқотчилар “жисмоний жиноятчи тип” деган ҳодиса
мавжуд эмас, деган хулосага келишди .
Америкалик антрополог Эрнст Хутон эса бутунлай бошқача хулосага
келди. Унинг фикрича, жиноятчилар биологик ривожланишнинг паст
босқичида турган инсоний организмлар ҳисобланади. Шу сабабли,
жиноятчиликни йўқ қилиш фақат ақлий ва ахлоқий жиҳатдан орқада
қолган шахсларни жисмоний йўқ қилиш орқали мумкин, деб ҳисоблаган.
Немис психиатри Эрнст Кречмер ва америкалик Уильям Шелдон
“конституцион психология” концепциясини илгари сурдилар. Шелдон
инсон танасининг уч турини ажратиб кўрсатди: эндоморф, мезоморф ва
эктоморф. У Элеонора Глюк билан биргаликда вояга етмаган
ҳуқуқбузарлар устида тадқиқот ўтказиб, уларнинг аксарияти мезоморф
тана тузилишига (мускулли тана, динамик ва агрессив темперамент) эга
эканлигини аниқлади.
Бу натижаларни таҳлил қилган социолог Т.Гиббенс эса бу ҳолатни
қуйидагича тушунтиради: “Жуда семиз ёки ҳаддан ташқари озғин ва
касалманд йигитлар жиноий гуруҳлар аъзолари олиб борадиган оғир ҳаёт
учун номуносиб номзодлар бўлади, шунинг учун уларни бу гуруҳларга
қўшишмайди. Агар шундай экан, бу биологик эмас, балки ижтимоий
жараёндир” .
Бу тадқиқотлар шуни кўрсатадики, жиноятчиликни фақат биологик
омиллар билан боғлаш нотўғри. Бу ерда ижтимоий муҳит, тарбия ва бошқа
кўплаб омиллар муҳим рол ўйнайди. Жиноятчиликнинг сабабларини
фақат инсоннинг ташқи кўриниши ёки тана тузилиши билан боғлаш
илмий жиҳатдан асоссиздир. Бу масалага комплекс ёндашув зарур бўлиб,
унда ҳам биологик, ҳам ижтимоий-психологик омилларни ҳисобга олиш
керак.
Фрейд назариясига кўра, замонавий маданий инсон табиатан
жиноятчи ҳисобланади. Бу назария инсон табиатининг туб моҳиятини
очиб беришга ҳаракат қилади. Унинг фикрича, “инсоннинг вайронкор
майллари кўпинча яширин ҳолатдан чиқиб, урушлар ва инквизиция каби
ҳодисаларнинг асосини ташкил этади” . Фрейд таъкидлашича, бу майллар
инсоннинг онгсиз қатламларида яширинган бўлиб, маълум шароитларда
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
190
юзага чиқиши мумкин. Бу эса инсон табиатининг мураккаб ва зиддиятли
эканлигидан далолат беради.
Бунга қарама-қарши бўлган иккинчи йўналиш вакиллари -
К.Раковский, Г.Тард, Колапанни ва бошқа социологик мактаб олимлари
шахс хусусиятларининг ирсийлигини бутунлай инкор этадилар. Улар
инсон хулқ-атворини фақат тарбия ва ҳаёт шароитлари билан
боғлайдилар. Бу олимларнинг фикрича, инсон шахси ва унинг хулқ-атвори
асосан ижтимоий муҳит таъсирида шаклланади. Улар инсоннинг ҳар
қандай хатти-ҳаракати, шу жумладан жиноий хулқ-атвор ҳам, жамият ва
тарбия таъсирининг натижаси деб ҳисоблайдилар.
Бу икки қарама-қарши қараш жиноятчилик табиатини тушунишда
муҳим аҳамият касб этади. Фрейднинг қарашлари инсон табиатининг
мураккаб томонларини очиб берса, социологик мактаб вакиллари
ижтимоий муҳитнинг ролини биринчи ўринга қўядилар. Ҳар икки
ёндашув ҳам ўз даврида катта илмий қизиқиш уйғотган ва кўплаб
тадқиқотларга асос бўлган. Бу назариялар орқали олимлар инсон хулқ-
атворининг турли жиҳатларини ўрганиш имконига эга бўлганлар.
Замонавий криминология эса бу икки ёндашувни бирлаштиришга
ҳаракат қилади, чунки жиноий хулқ-атворнинг шаклланишида ҳам
биологик, ҳам ижтимоий омиллар муҳим рол ўйнайди. Бу соҳадаги
замонавий тадқиқотлар кўрсатишича, инсон хулқ-атворини тўлиқ
тушуниш учун унинг биологик табиати ва ижтимоий муҳит таъсирини
биргаликда ўрганиш зарур. Бу икки омил бир-бирини тўлдиради ва бир-
бирига таъсир кўрсатади.
Бу назарияларнинг ҳар бири ўзига хос илмий асосга эга бўлса-да,
бугунги кунда жиноятчиликни фақат биологик ёки фақат ижтимоий
омиллар билан тушунтириш етарли эмаслиги аён бўлмоқда. Ҳар бир
назария ўз соҳасида муҳим ҳақиқатларни очиб берган бўлса-да, улар
алоҳида-алоҳида олинганда тўлиқ манзарани бера олмайди. Жиноий хулқ-
атворнинг шаклланиши жуда мураккаб жараён бўлиб, унда кўплаб
омиллар иштирок этади.
Француз олими Лакасан жиноятларни содир этишда шахснинг
индивидуал хусусиятларининг ҳал қилувчи ролини тан олади. У ўз
тадқиқотларида шахс хусусиятларининг жиноий хулқ-атворга таъсирини
чуқур ўрганди ва бу борада муҳим хулосаларга келди. Бироқ,
антропологик мактаб вакилларидан фарқли равишда, бу хусусиятларни
ижтимоий муҳитнинг маҳсули сифатида қарайди. Лакасан инсон
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
191
шахсининг шаклланишида ижтимоий муҳитнинг ролини алоҳида
таъкидлайди. Унинг фикрича, “ҳар бир жамият ўзи лойиқ бўлган
жиноятчиларга эга. Бу фикр жамиятнинг ўз аъзолари характери ва хулқ-
атворини шакллантиришдаги масъулиятини кўрсатади” . Лакасан шахсни
микробга қиёслайди ва таъкидлайдики, инсон фақат муносиб ижтимоий
шароитлар мавжуд бўлганда жиноятчига айланади. Бу қиёслаш орқали у
жиноятчиликнинг ривожланиши учун “қулай муҳит” зарурлигини
тушунтиради.
Бу йўналиш вакилларининг фикрича, ҳар бир жиноятда икки асосий
томон мавжуд: биринчиси жиноятчининг шахсий хусусиятлари ва тана
тузилиши билан боғлиқ бўлса, иккинчиси шахсни жиноий йўлга итарувчи
ташқи омиллар билан боғлиқдир. Улар бу икки омилнинг ўзаро таъсирини
чуқур ўрганиб, уларнинг бир-бирини тўлдиришини аниқладилар. Лист
жиноятчиликни жамият учун табиий ҳодиса деб ҳисоблайди. Унинг
фикрича, жиноятчилик инсон цивилизациясининг зарур қисми бўлиб,
одам учун касалликлар ва ҳаёт қандай зарур бўлса, жамият учун шунчалик
зарурдир.
Бу назария жиноятчиликка қаралишни тубдан ўзгартирди. У
жиноятчиликни янгича тушунишга йўл очди ва унга қарши курашнинг
янги усулларини ишлаб чиқишга туртки берди. Агар аввал жиноятчилик
фақат жазолаш ва олдини олиш нуқтаи назаридан қаралган бўлса, энди у
комплекс ижтимоий-биологик ҳодиса сифатида тушунила бошланди.
Лакасан ва Лист каби олимлар жиноятчиликнинг сабабларини фақат бир
томонлама эмас, балки кўп қиррали тушунишга чақириш қилдилар.
Уларнинг ишлари криминология фанининг ривожланишига катта ҳисса
қўшди.
Бу ёндашув жиноятчиликка нисбатан янги, инсонийроқ муносабат
ҳосил қилишга олиб келди. Бу муносабат жиноятчиларга нисбатан
инсонпарварлик нуқтаи назаридан ёндашишни тақозо этади. Энди
жиноятчиларни фақат жазолаш эмас, балки уларнинг шаклланиш
омилларини тушуниш, ижтимоий реабилитация қилиш муҳимлиги
тушунила бошланди. Бу жиноятчиларни жамиятга қайта интеграция
қилиш имкониятларини кенгайтирди.
Бу эса ўз навбатида, жамиятнинг ижтимоий-психологик муҳитини
яхшилашга, профилактика ишларини такомиллаштиришга олиб келди.
Жамият жиноятчиликка қарши курашда фақат жазолаш билан чекланиб
қолмасдан, унинг илдизларини қидириш ва уларни бартараф этишга
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
192
эътибор қарата бошлади. Профилактика ишлари янада самарали ва
мақсадли олиб борила бошланди.
Америка социологи Альберт Коэн “Delinguent boys” китобида
жиноятчиликнинг сабабларини структур-функционал назария нуқтаи
назаридан таҳлил қилади. 1938 йилда Мертон бундай назарий
ёндашувнинг зарурлигини кўрсатган бўлса-да, америка криминал
социологлари унга етарли эътибор бермаганди. Коэн ўз тадқиқотида
АҚШдаги ўсмирлар жиноятчилигининг муҳим жиҳатларини очиб беради.
У таъкидлайдики, кўпчилик ҳолларда жиноятлар фақат шахсий
манфаатдан содир этилмайди. Жиноий гуруҳларнинг ўзига хос маданияти,
хулқ-атвор меъёрлари мавжуд бўлиб, улар фақат моддий бойликлар
эгаллашгина эмас, балки агрессия, бузғунчилик ва таҳқирлашга ҳам
интиладилар.
Коэннинг
асосий
гипотезаси
шундан
иборатки,
АҚШдаги
жиноятчиликнинг асосий сабаби жамиятнинг синфий тузилмасидир. У
ижтимоий мақом учун кураш механизмларини чуқур таҳлил қилади.
Унинг фикрича, турли ижтимоий қатламлар вакиллари бу курашда бир
хил имкониятларга эга эмас. Қуйи қатламдаги болалар ижтимоий статус
олишда катта қийинчиликларга дуч келадилар. Ўрта синф болаларидан
фарқли
равишда,
улар
мактабда
сабр-тоқат
кўникмаларини
ривожлантиришга эга бўлмайдилар. Уларга дархол натижа керак,
кечиктириб қолиш имконияти йўқ. Шу сабабли улар қисқа вақт ичида
статус олишнинг янада осон йўлларини излайдилар.
Коэн ушбу назарияси билан жиноятчиликнинг фақат индивидуал
хусусиятлар асосида эмас, балки кенг ижтимоий контекст ва синфий
муносабатлар асосида шаклланишини кўрсатиб берди. У жиноятчиликни
фақат ахлоқий нуқтаи назардан эмас, балки ижтимоий тизимнинг бир
қисми сифатида тушунишга чақириш қилди. Коэннинг назарияси
криминологияда янги сафарбарлик бўлиб, жиноятчиликни фақат жазолаш
призмасидан эмас, балки унинг ижтимоий илдизларини тушуниш нуқтаи
назаридан ёндашишга чақирди. У жиноятчиликнинг сабабларини
тушунишда синфий муносабатлар, ижтимоий статус учун кураш каби
омилларнинг ролини очиб берди.
Кловард ва Олин ўз тадқиқотларида криминал субмаданиятнинг
пайдо бўлиши ва ўзгариши динамикасига алоҳида эътибор қаратдилар.
Уларнинг фикрича, жиноятчилик зиддиятларга тўла жамиятга
мослашишнинг рационал уриниши ҳисобланади. Олимлар барча турдаги
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
193
жиноятчилик учун универсал бўлган “структуравий имкониятлар
назарияси”ни яратдилар .
Улар субмаданий хулқ-атворнинг уч асосий турини ажратиб
кўрсатадилар. Биринчиси – “криминал субмаданият” бўлиб, унда
жиноятчилик даромад олишнинг муҳим йўли ҳисобланади. Бу
субмаданият вакиллари учун жиноий фаолият нафақат моддий фойда
келтиради, балки ўзига хос ҳаёт тарзи сифатида қабул қилинади.
Иккинчи тур – “низоли субмаданият” бўлиб, унда зўравонлик орқали
мақомга эришиш асосий мақсад қилиб қўйилади. Бу субмаданиятда
жасурлик, ҳалоллик ва агрессив мардлик каби қадриятлар устувор
аҳамият касб этади. Гуруҳ аъзолари учун банда иерархиясида ўз ўрнини
топиш муҳим бўлиб, бу мақсадга жанжал ва муштлашувлар орқали
эришилади.
Учинчи тур – “четлашиш субмаданияти” бўлиб, унинг асосий белгиси
гиёҳванд моддалар истеъмол қилишдир. Кловард ва Олин бу турдаги
субмаданиятга ҳам рационал мақсад хос эканлигини таъкидлайдилар.
Четлашганлар
ҳаётни
интенсив
ҳис
қилишга,
ғайритабиий
кўнгилхушликка интиладилар.
Бу субмаданиятларнинг ҳар бири жамият тузилмасининг турли
соҳаларида пайдо бўлади ва ўз аъзоларига турли қарашлар, қадриятлар ва
ҳаракат мақсадларини сингдиради. Аммо уларнинг умумий жиҳати
шундаки, уларнинг хулқ-атворини тартибга солувчи меъёрлар кенг
жамият меъёрларига зид келади. Субмаданият учун жиноий хулқ-атвор
тасодифий ҳодиса эмас, балки уни шакллантирувчи ва бирлаштирувчи
омил ҳисобланади. Муаллифларнинг фикрича, жиноятчилар ўз хатти-
ҳаракатларини қонуний деб ҳисоблайдилар. Улар субмаданиятнинг янги
шаклланган меъёрларига бўйсуниб, моддий мақсадларга йўналтирилган
бўладилар.
Тильман Мозер "Ўсмирлар жиноятчилиги ва жамият тузилиши"
номли кенг қамровли асарида жиноятчиликка оид асосий социологик ва
психоаналитик назарияларни чуқур таҳлил қилади. Унинг тадқиқоти
жиноятчиликнинг турли жиҳатларини қамраб олган бўлиб, ҳар бир
назарияни батафсил ўрганади. У америка социологик назариясини
баҳолар экан, жиноятчиликнинг жамиятнинг иерархик қатламлари билан
боғлиқлигини алоҳида таъкидлаб кўрсатади ва бу боғлиқликнинг турли
жиҳатларини очиб беради .
ХУЛОСАЛАР
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
194
Жиноятчиликни фақат биологик ёки фақат ижтимоий омиллар билан
тушунтириш етарли эмас, чунки бу мураккаб ҳодисани бир томонлама
тушуниш нотўғри хулосаларга олиб келиши мумкин. Замонавий
криминология бу икки ёндашувни бирлаштиришга ҳаракат қилади, чунки
жиноий хулқ-атворнинг шаклланишида ҳар иккала омил ҳам муҳим рол
ўйнайди. Тадқиқотлар кўрсатишича, инсон хулқ-атворини тўлиқ тушуниш
учун унинг биологик табиати ва ижтимоий муҳит таъсирини биргаликда
ўрганиш зарур, чунки бу икки омил бир-бирини тўлдиради ва доимий
ўзаро таъсирда бўлади.
Криминал субмаданият уч асосий турга бўлинади: криминал, низоли
ва четлашиш субмаданиятлари. Ҳар бир тур ўзига хос хусусиятларга,
қадриятларга ва мақсадларга эга бўлиб, улар жамият меъёрларига зид
келади. Криминал субмаданият вакиллари учун жиноий фаолият нафақат
моддий фойда манбаи, балки ўзига хос ҳаёт тарзи сифатида қабул
қилинади. Низоли субмаданиятда зўравонлик орқали мақомга эришиш
асосий мақсад бўлса, четлашиш субмаданияти вакиллари ғайритабиий
кўнгилхушликка интиладилар. Бу субмаданиятларнинг барчаси жамият
тузилмасининг турли соҳаларида шаклланиб, ўз аъзоларига махсус хулқ-
атвор қоидаларини сингдиради.
Жиноятчиликнинг сабаблари жамиятнинг синфий тузилмаси билан
чамбарчас боғлиқ. Ижтимоий мақом учун курашда турли қатлам
вакиллари тенг имкониятларга эга эмас, бу эса қуйи қатлам вакилларини
жиноий йўлга итариши мумкин. Қуйи қатламдаги болалар ижтимоий
статус олишда катта қийинчиликларга дуч келадилар ва кўпинча тез
натижа берадиган, аммо ноқонуний йўлларни танлайдилар. Бу ҳолат
жамиятдаги тенгсизлик ва адолатсизликнинг оқибати сифатида намоён
бўлади.
Жиноятчиликка қарши курашда фақат жазолаш билан чекланиб
қолмасдан, унинг илдизларини қидириш ва уларни бартараф этишга
эътибор қаратиш лозим. Профилактика ишлари янада самарали ва
мақсадли олиб борилиши керак. Бу жараёнда жамиятнинг барча
қатламлари иштирок этиши, ижтимоий адолатни таъминлаш, таълим ва
тарбия тизимини такомиллаштириш, иш билан таъминлаш каби
масалаларга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Профилактика ишларини
олиб боришда ҳар бир ҳудуднинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш
муҳим.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
195
Жиноятчиларга нисбатан инсонпарварлик нуқтаи назаридан
ёндашиш, уларни жамиятга қайта интеграция қилиш имкониятларини
кенгайтириш зарур. Бу эса жамиятнинг ижтимоий-психологик муҳитини
яхшилашга олиб келади. Жиноятчиларни фақат жазолаш эмас, балки
уларнинг шаклланиш омилларини тушуниш, ижтимоий реабилитация
қилиш
муҳимлиги
тобора
ортиб
бормоқда.
Бундай
ёндашув
жиноятчиларни жамиятга қайта интеграция қилиш имкониятларини
кенгайтиради, уларнинг ижтимоий мослашувини осонлаштиради ва
жамиятнинг умумий психологик муҳитини соғломлаштиради. Бу эса ўз
навбатида жиноятчиликнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади.
References:
1.
Ломброзо Ч. Гениальность и помешательство. -М:. Neoclassic. 2023.
С.46
2.
Psychology Today: An Introduction Subsequent Edition by Richard R.
Bootzin , Gordon H. Bower , Jennifer Crocker , Elizabeth Hall. McGraw-Hill
College. 1991. Р.254
3.
Gibbens, T. C. N & World Health Organization. (1961). Trends in juvenile
delinquency / T. C. N. Gibbens. World Health Organization.
4.
Райгородский Д.Я. Психология и психоанализ характера.
Хрестоматия. -Самара. Бахрах. 2007. С.118
5.
Сарелайнен А.И Журнал «Les Archives d'anthropologie criminelle»:
исследования личности преступника во Франции как истоки современной
криминальной
психологии.//
Северо-Кавказский
психологический
вестник. № 8/2, 2010 г. С.45-46
6.
Комлев Ю. Теории девиантного поведения. от классических
построений к модернистско-постмодернистскому синтезу.// Вестник
Казанского юридического института МВД России № 4 (6), 2011. С. 3-12
7.
Moser T. Jugendkriminalität : Delinquenz verstehen, pädagogisch
antworten. Jahrbuch für Psychoanalytische Pädagogik. Erscheinungsdatum:
2021.
https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=i
dn%3D1241742243
