ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
XALÍQ DÁSTANLARÍNDA JÁMIYETLIK SIYASIY SÓZLERDIŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Saparmatov Omar Shamurat ogli
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Túrkiy tiller fakulteti qaraqalpaq
tili hám ádebiyatı tálim baǵdarı 1-kurs talabası
A.Abdiev
Ilimiy basshı: filologiya ilimleriniń kandidatı, docent
https://doi.org/10.5281/zenodo.14928342
Annotaciya:
Bul teziste xalıq dástanları tilinde ónimli qollanılǵan jámiyetlik
siyasiy sózlerdiń qollanılıw órisi úyrenip shıǵılǵan bolıp, bunday sózlerdiń
búgingi kúndegi áhmiyeti analizlendi.
Tayanısh sózler
: lingvofolkloristika, leksikologiya, leksema, sema,
jámiyetlik siyasiy sózler.
«Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám «Sayatxan-Hámira» dástanlarında basqada
xalıq dástanlarındaǵı sıyaqlı jámiyetlik siyasiy sózler toparı bar. Bul dástanlardıń
tiykarǵı ideyalıq mazmunına da baylanıslı. Máselen, «Góruǵlı» dástanınıń
ideyalıq baǵıtı tuwralı ilimpazlar tómendegishe pikir júritedi.
«Góruǵlı» dástanındaǵı eń bahalı nárse adamlardıń jeke hám jámiyetlik
ómirindegi erkinligin qorǵaw bolıp esapadı. «Góruǵlı-mazmun hám forma
jaǵınan tereń xalıqlıq kórkem dástanlardıń birewi» [4.61]. Al, «Góruǵlı», «Ǵárip-
Ashıq» hám «Sayatxan-Hámira» dástanları da túrkiy tilles xalıqlarǵa keń
taralǵan liro-eposlar ekenligi málim. Demek, bul dástanlarda jámiyetlik siyasiy
sózlerdiń qollanılıwı tabiiy qubılıs bolıp, olar arasında oǵuz tili elementleri de
bar.
Eń birinshi gezekde jámiyetlik siyasiy sózler el basqarıw islerine baylanıslı
bolıp keledi. Bunday sózler xalıqtıń jámiyetlik turmısın belgileydi. Sonlıqtan da,
dástanlarda keń qollanıladı. Jámiyetlik siyasiy sózler XVIII-XIX ásirlerge tiyisli
jazba esteliklerde bar [3.252].
Shax, sultan sózleri negizinen alǵanda arab tiline tán sózler bolıp, házirgi
oǵuz tillerinde shax, sultan túrinde jiyi qollanıladı. Bunday sózler oǵuz tilleri
toparındaǵı tillerde kóplep ushırasadı hám olardıń sózlik quramına aralasıp
ketken. Olar elege shekem ádebiy tilerinde qollanıladı. Bunday sózler dástanlar
tilinde ushırawı, bul dástanlardıń qaraqalpaq xalıqlarına oǵuz toparındaǵı
xalıqlardan aralǵanı menen belgilenedi. Al, qıpshaq toparındaǵı tillerde derlik
qollanılmaydı.
Tóletip alarman Shahnıń aldında («G», 41-bet)
Yaqıp ulı ol sultan shahı zat («G», 184-bet).
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
Ǵánim sózi dástanlar tilinde júdá siyrek qollanılıp, dushpan, raxil sózlerine
sinonim retinde qolanıladı:
Gánimlerdiń júrek bawrın testińiz («G», 17-bet)
Sonıda aytıp ótiwimiz tiyis dástanlar tilinde ushırasatuǵın el basqarıw
islerine baylanıslı máhrem, xoja, mırza, bek usıǵan sózler arab tilinen ózlesken
sózler. Bunday sózler toparı kóbinese ázerbayjan, túrkmen xalıqlarınan taralǵan
dástanlar tilinde qollanıladı. Sonday-aq, miskin, ǵárip, músápir usaǵan sózler
tuwralı da usını aytıwǵa boladı.
Dástanlarda diniy túsiniklerge baylanıslı sózler toparı júdá kóp. Bul jaǵday
xalıqtıń jámiyetlik turmısına baylanıslı ekeni belgili. Bunday sózler arasında
arab tilinen ózlesken sózler menen birge oǵuz tili elementleri de ushırasadı.
Máselen, máwlim, rahbar t.b.
Máwlim qanat berip ushtım da keldim («Ǵ-A», 165-bet)
Máwlim-xoja, iyem, Alla mánisindegi sóz bolıp tabıladı.
Oǵuz tilleri elementleri qatarındaǵı diyar, oba kánt, sháhár, walayat
sózleri sol dáwirdiń jámiyetlik turmısın kórsetedi.
Bul obalar Áxmed sardar eli edi («G», 83-bet)
Bul mısaldaǵı «oba» sózi qaraqalpaq tilinde «awıl» sózi menen qatar
sinonim retinde qollanıladı.
Íqtiyar et basqa diyardı («Ǵ-A», 56-bet)
Diyarbekir atlı sháhár bar edi («Ǵ-A», 17-bet)
Bul mısaldaǵı diyar, sháhár sózleri qaraqalpaq tilinde jurt, watan, qala
sózleri menen sinonim retinde qollanıladı.
Bir kántli elattı kordi («S-H», 196-bet).
«Kánt» sózi ázerbayjan tiline tán sóz bolıp, qaraqalpaq tilinde «awıl» sózi
arqalı ańlatıladı.
Házirgi dáwirde basqa tillerden kirgen sózler sonday-aq hár qıylı
xalıqlardıń turmısın, úrp-ádetlerin, til ózgesheliklerin kórsetetugın ekzotikalıq
leksikada keń qollanıladı [2.33]. Máselen, shayır I.Yusupovtıń «Gilemshi hayal
haqqında haqıyqatlıq» poemasında túrkmen tiline tán qardashlıq, oba usaǵan
sózlerdi ushıratamız:
Qorlıq penen ótti hayaldıń kúnleri,
Kóre almadı óz obasın, sheshesin. (I.Yusupov «G.h.h.h.»)
Dástanlardıń leksikasında dádilxna, shikar, naxarxana, shılım, sazende-
góyende, gernay-sırnay, saz sózleri keń qolanılǵan:
Shámbildiń naxarxanasna shıǵıp, gernay-sırnay shaldırıp edi. («G», 83-bet)
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
Bázirgen, qıraj sózleri házirgi dáwirde oǵuz toparındaǵı tillerde
ushırasadı.
Sóyle sen bázirgen qaydan kelersen («Ǵ-A», 144-bet).
Bul dástanlarda «ashıq» sóziniń qollanılıwı haqqında ayrıqsha toqtap
ótiwimiz tiyis. Óytkeni usı sózdiń qollanılıuı dástanlardıń oǵuz toparındaǵı
xalıqlardan taralǵanlıǵın kórsetedi.
Qaraqalpaq xalqınıń liro-eposlarınıń kópshiligi ázerbayjan túrkmen
xalıqlarınan taralǵan. Máselen, «Ashıq-Nájep» dástanı qaraqalpaqlar arasında
túrkmen baqsıları arqalı taralǵan, soń qaraqalpaqsha milliy versiyası payda
boldı.
«Ashıq» sózi Kavkaz xalıqlarında «ashuǵ» túrinde qollanladı.
«Ashug (arabtıń ashıq degen sózi) – Kavkaz xalıqlarınıń ádebiyatında jiyi
ushırasadı. Bizińshe «jırshı», «qosıqshı» degenge tuwra keledi. Bular izlerdegi
shayır, qazaqlardaǵı «aqın» degen túsinikler menen teń. Ashuglar óz
shıǵarmaların tarlı saz quralları járdemi menen atqaradı» [1.10-11].
Ashıq sózin biz dástanlarda usı mánisinde ushıratamız. Sonıń menen birge
ashıq bolıw, jaqsı kóriw mánisinde de qollanıladı.
Ashıq Axmet baba bir tóbeniń basına shıgıp, kóz taslap qaradı. («S-X», 196-
bet)
Ǵárip ashıq der atını («Ǵ-A», 14-bet).
Ashıq Qambar aytar baǵıńa kirsem («G», 165-bet).
Juwmaqlap aytqanda dástanlarda jámiyetlik siyasiy leksikalıq birliklerdi
qollanıw arqalı sol dáwirdegi siyasiy jaǵıday óemem birge jámiyetlik turmıs
tárizin anıq dál túrde túsindirip bergenin kóriwimizge boladı. Aytayıq
qaraqalpaq xalıq dástanları ertedegi xalıqtıń turmıs tárizin, milliy
ózgesheliklerin kórsetip beriwde áhmiyetliligi menen ajıralıp turadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Ахметов С., Бахадырова С. Фольклорлық терминлердиң қысқаша
сөзлиги. Нөкис, 1992.
2.
Бекбергенов А. Карақалпақ тилиниң стилистикасы. Нөкис, 1990.
3.
Мақсетов Қ., Тәжимуратов А. Қарақалпақ фольклоры. Нөкис.
Қарақалпақстан. 1979.
4.
Насыров Д.С., Доспанов О,, Бекбергенов А., Сайтов Д. Қарақалпақ
әдебияты классиклери шығармаларының тили. –Нөкис. Билим, 1995.
5.
Sarsenbayev, K. (2024). THE IMPORTANCE OF T. QAYPBERGENOV'S
STORIES IN THE RESEARCH AND DEVELOPMENT OF THE KARAKALPAK
PROSE. Models and methods in modern science, 3(6), 88-93.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
6.
Sarsenbayev, K. (2024). DESCRIPTION OF HUMAN DESTINY IN THE
SHORT STORIES OF T. QAYIPBERGENOV (" SLEEPLESS NIGHTS"," SECRETS
KNOWN TO YOU ALONE"). Solution of social problems in management and
economy, 3(4), 154-155.
