ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
BIOLOGIYA FANLARINI O‘QITISHDA TALABALARNING
KASBIY-METODIK KOMPETENSIYALARINI
SHAKALLANTIRISH
Salimova Sarvinoz Farxodovna
Buxoro davlat pedagogika instituti, “Biologiya” kafedrasi dotsenti
E-mal: sarvinoz8915@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104438
Annotatsiya:
Ushbu maqolada biologiya fanlarini o‘qitish jarayonida
talabalar kasbiy-metodik kompetensiyalarini shakllantirish masalasi ilmiy-
nazariy va empirik tadqiqotlar asosida tahlil qilinadi. Kasbiy-metodik
kompetensiyaning tarkibiy tuzilishi, pedagogik faoliyatdagi ahamiyati va
zamonaviy ta’limda qo‘llanilishi ilmiy yondashuvlar asosida ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot davomida interfaol metodlar, amaliy mashg‘ulotlar va zamonaviy
pedagogik texnologiyalarning talabalar tayyorgarligiga ta’siri o‘rganildi. Olingan
natijalar
kasbiy
tayyorgarlik
samaradorligini
oshirish,
innovatsion
yondashuvlarni ta’lim jarayoniga tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
biologiya ta’limi, kasbiy kompetensiya, metodik
kompetensiya, pedagogik texnologiyalar, interfaol usullar, amaliy mashg‘ulotlar,
ta’lim sifati, innovatsion metodlar, eksperimental pedagogika.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim tizimida kasbiy-metodik kompetensiyalarni shakllantirish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki kelajakdagi o‘qituvchilarning
faqatgina nazariy bilimlarga ega bo‘lishi yetarli emas, balki ular ushbu bilimlarni
amaliyotga tatbiq qila olish, ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalanish va
ta’lim jarayonini samarali tashkil etish qobiliyatiga ham ega bo‘lishi kerak.
Ayniqsa, tabiiy fanlardan biri bo‘lgan biologiya fani o‘zining eksperimental
xarakteri, kuzatuv va tahlil qilish ko‘nikmalarini talab qilishi bilan ajralib turadi.
Shu sababli, biologiya fanlarini o‘qitish jarayonida talabalar kasbiy-metodik
kompetensiyalarini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kasbiy kompetensiya deganda, o‘qituvchining o‘z mutaxassisligi bo‘yicha
chuqur bilimga ega bo‘lishi, o‘quv jarayonini to‘g‘ri rejalashtirishi va samarali
boshqarishi tushuniladi (Xutorskoy, 2002). Metodik kompetensiya esa ta’lim
jarayonini ilmiy asosda tashkil etish, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
interfaol metodlardan foydalanish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi (Bespalko,
2008). Shu sababli, biologiya fani o‘qituvchisi nafaqat o‘z fanini mukammal
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
bilishi, balki uni o‘quvchilarga tushunarli va qiziqarli tarzda yetkazib bera olishi
ham muhimdir.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida kompetensiyaviy
yondashuv tamoyillari asosida pedagoglarni tayyorlashga katta e’tibor
qaratilmoqda. Prezidentning 2019-yil 29-apreldagi "Ilm, ta’lim va raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-4297-sonli qarori
ham ta’lim sifatini oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish
va o‘qituvchilarning kasbiy malakasini oshirishga qaratilgan
1
. Shu nuqtayi
nazardan, biologiya fanini o‘qitishda kasbiy-metodik kompetensiyalarni
shakllantirish masalasi o‘ta dolzarbdir.
Xalqaro tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ilg‘or davlatlarda (Finlyandiya,
Kanada, Yaponiya) o‘qituvchilarni tayyorlash tizimida kasbiy va metodik
kompetensiyalarni shakllantirishga alohida e’tibor beriladi. OECD (2019)
hisobotiga ko‘ra, ta’lim jarayonida zamonaviy metodlarni qo‘llagan o‘qituvchilar
o‘quvchilarning
30-35%
yuqori natijalarga erishishiga yordam beradi. Biologiya
fanini o‘qitishda esa bu yondashuv yanada muhim, chunki bu fan ko‘p hollarda
eksperiment, kuzatuv va laboratoriya ishlarini talab qiladi.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – biologiya fanlarini o‘qitish jarayonida
talabalar kasbiy-metodik kompetensiyalarini shakllantirish yo‘llarini ilmiy
asosda tahlil qilish va samarali metodlarni taklif etishdir. Bu maqsadga erishish
uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
1.
Biologiya fanini o‘qitishda kasbiy-metodik kompetensiyaning
mohiyatini aniqlash.
2.
Talabalar kompetensiyalarini shakllantirishga ta’sir qiluvchi
omillarni tahlil qilish.
3.
Interfaol metodlar, amaliy mashg‘ulotlar va innovatsion pedagogik
texnologiyalarning biologiya ta’limiga ta’sirini o‘rganish.
4.
Tajriba-sinov natijalari asosida samarali metodlarni ishlab chiqish
va baholash.
Ilmiy yangiligi
Talabalar uchun biologiya fanida kasbiy-metodik kompetensiyalarni
shakllantirish bo‘yicha yangi innovatsion yondashuvlar taklif etiladi.
Biologiya ta’limida interfaol metodlarning samaradorligi ilmiy tahlil
qilinadi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti.
Ilm, ta’lim va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida
[On Measures for the Development of Science, Education, and the Digital
Economy]. PQ-4297, 29 Apr. 2019, Lex.uz,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
Eksperiment va empirik tadqiqotlar asosida biologiya o‘qitish
jarayonining samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Tadqiqot
natijalari
biologiya
fanini
o‘qitishda
kasbiy-metodik
kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Xususan, quyidagi sohalarda
qo‘llanilishi mumkin:
Oliy pedagogik ta’lim muassasalarida biologiya o‘qituvchilarini
tayyorlashda.
O‘qituvchilar malakasini oshirish dasturlarida.
Zamonaviy ta’lim texnologiyalarini biologiya fanini o‘qitish
jarayoniga joriy etishda.
Biologiya ta’limida kasbiy-metodik kompetensiyalarni shakllantirish
nafaqat o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish, balki kelajakdagi
o‘qituvchilarning mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lishini ham ta’minlaydi.
Shu sababli, biologiya fanlarini o‘qitishda innovatsion metodlarni joriy etish va
kasbiy-metodik kompetensiyalarni rivojlantirish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
Biologiya
fanlarini
o‘qitishda
kasbiy-metodik
kompetensiyalarni
shakllantirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar xalqaro va mahalliy miqyosda keng
o‘rganilgan. Ushbu bo‘limda biologiya ta’limi, pedagogik kompetensiyalar va
innovatsion metodlar bo‘yicha yetakchi olimlarning tadqiqotlari tahlil qilinadi.
Kasbiy kompetensiyaning nazariy asoslari ko‘plab tadqiqotchilar
tomonidan o‘rganilgan. Xutorskoy A.V. (2002) ta’limda kompetensiyaviy
yondashuvni chuqur o‘rganib, kasbiy kompetensiyani mutaxassisning nazariy
bilimlari va amaliy ko‘nikmalarining uyg‘unligi sifatida ta’riflagan [1]. Uning
fikriga ko‘ra, kasbiy kompetensiyani shakllantirish o‘qituvchilarning dars
jarayonini boshqarish, o‘quvchilarni mustaqil izlanishga yo‘naltirish va
innovatsion texnologiyalarni qo‘llash qobiliyatiga bog‘liq.
Bespalko V.P. (2008) esa metodik kompetensiyani o‘qituvchining ta’lim
jarayonini ilmiy asosda tashkil etish, samarali o‘qitish metodlarini qo‘llash va
ta’lim resurslaridan foydalanish qobiliyati sifatida tavsiflagan [2]. Bu yondashuv
biologiya o‘qituvchilari uchun ayniqsa muhim bo‘lib, chunki bu fan
eksperimental va amaliy mashg‘ulotlarga asoslangan.
O‘zbekistonlik olimlardan Xoldorova Sh.A. (2015) kasbiy-metodik
kompetensiyalarni shakllantirishda ta’limning amaliy jihatlariga e’tibor qaratib,
laboratoriya va eksperimentlar orqali o‘qitishning samaradorligini ta’kidlagan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
38
[3]. Uning tadqiqotlarida biologiya fanida innovatsion texnologiyalarni joriy
etish orqali ta’lim sifatini oshirish mumkinligi ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan.
Zamonaviy ta’limda interfaol usullar o‘quvchilarning mustaqil fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish va bilimlarni chuqur o‘zlashtirishga yordam beradi.
Bruner J. (2010) interfaol ta’limning ahamiyatini o‘rganib, o‘quvchilarning
faol ishtiroki va muhokamalar orqali bilimlarni mustahkamlash usulini ilgari
surgan [4]. Uning tadqiqotlariga ko‘ra, interfaol metodlardan foydalangan holda
o‘qitish natijasida o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi 30-40% ga oshgan
.
Karimov M.B. (2017) O‘zbekistonda biologiya ta’limida interfaol
metodlarning qo‘llanilishi bo‘yicha tadqiqot olib borib, guruhli ishlash, rolli
o‘yinlar va muammoli ta’lim usullarining samaradorligini ilmiy asosda
isbotlagan [5]. Unga ko‘ra, bunday metodlar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini
25% ga rivojlantiradi
.
Xalqaro darajada OECD (2019) ta’lim hisobotida interfaol ta’lim
texnologiyalarining samaradorligi ta’kidlangan bo‘lib, biologiya fanida bu usullar
o‘quvchilarni ilmiy izlanishga yo‘naltirish va nazariy bilimlarni amaliyotda
qo‘llash imkoniyatini kengaytirishi ko‘rsatib o‘tilgan
2
.
Biologiya fanini samarali o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlar muhim o‘rin
tutadi. UNESCO (2019) hisoboti ga ko‘ra, tajriba va laboratoriya ishlari asosida
ta’lim olgan talabalar bilimlarni eslab qolish darajasi 40% yuqoriroq bo‘lgan [6].
Devis P. (2015) o‘z tadqiqotida laboratoriya mashg‘ulotlari o‘quvchilarning
kuzatuvchanligi va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qilishini
ta’kidlaydi [7]. Unga ko‘ra, tabiiy fanlarni laboratoriya asosida o‘qitish orqali
o‘quvchilar o‘rganilgan bilimlarni hayotiy vaziyatlarga moslashtirishni
o‘rganadilar.
Sattarov A.K. (2020) biologiya fanida laboratoriya ishlarining rolini
o‘rganib, amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning fanga qiziqishini 60%
gacha oshirish mumkinligini aniqlagan [8]. Shu bilan birga, laboratoriya ishlari
talabalarning ijodiy fikrlash qobiliyatini ham rivojlantirishi qayd etilgan.
So‘nggi yillarda ta’limda innovatsion texnologiyalar jadal rivojlanmoqda.
Xususan, raqamli texnologiyalar va virtual laboratoriyalar orqali biologiya fanini
o‘qitishning samaradorligi oshib bormoqda.
Kozma R. (2021) raqamli ta’lim vositalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni
bo‘yicha tadqiqot olib borib, biologiya fanida virtual laboratoriyalarning
qo‘llanilishi o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini oshirishda katta samara
2
OECD.
Education at a Glance 2019: OECD Indicators
. OECD Publishing, 2019,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
39
berishini ta’kidlagan [9]. Uning tadqiqotlariga ko‘ra, virtual laboratoriyalar
orqali o‘qitilgan guruhlarda amaliy natijalar 12% yuqori bo‘lgan.
Karimova N. (2019) O‘zbekistonda biologiya ta’limida elektron
platformalarning samaradorligi bo‘yicha tadqiqot olib borgan va Moodle, Zoom,
Google Classroom kabi platformalardan foydalanish talabalarning mustaqil
ta’lim olish qobiliyatini 20% oshirganini
ko‘rsatgan [10].
UNESCO (2020) hisobotida esa onlayn ta’lim va masofaviy ta’lim
texnologiyalarining ahamiyati ko‘rsatilib, ayniqsa pandemiya sharoitida virtual
ta’lim resurslaridan foydalanish biologiya fanining amaliy jihatlarini
tushuntirishda muhim rol o‘ynagani qayd etilgan
3
.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu tadqiqot biologiya fanlarini o‘qitish jarayonida talabalar kasbiy-
metodik kompetensiyalarini shakllantirishga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash,
samarali metodlarni baholash va innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy
etishning natijalarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot metodologiyasi quyidagi
asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Mazkur tadqiqotda
kompetensiyaviy yondashuv
,
pedagogik eksperiment
va
taqqoslash-tahlil metodlari
asos qilib olindi. Ushbu usullar biologiya ta’limida
kasbiy-metodik kompetensiyalarni shakllantirish jarayonini chuqur o‘rganish va
ilmiy asosda baholash imkonini beradi.
Kompetensiyaviy yondashuv
–
ta’lim jarayonida talabalarning nafaqat
nazariy bilimlarni egallashi, balki o‘z mutaxassisligi doirasida amaliy
ko‘nikmalarga ega bo‘lishini ta’minlaydi (Xutorskoy, 2002).
Pedagogik eksperiment
–
biologiya o‘qitish jarayonida interfaol metodlar,
amaliy mashg‘ulotlar va innovatsion texnologiyalarning samaradorligini
tekshirish uchun qo‘llandi.
Taqqoslash va tahlil metodlari
–
an’anaviy va innovatsion o‘qitish
usullarining samaradorligini o‘rganish, ularning o‘zaro farqlarini aniqlash
hamda talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini baholash uchun
foydalanildi.
Ushbu tadqiqot metodologiyasi biologiya fanlarini o‘qitishda kasbiy-
metodik kompetensiyalarni shakllantirishning samarali usullarini aniqlashga
qaratilgan bo‘lib, nazariy va empirik usullar uyg‘unligiga asoslanadi. Olingan
natijalar asosida biologiya ta’limi jarayonini yanada takomillashtirish bo‘yicha
aniq tavsiyalar ishlab chiqiladi.
3
UNESCO. COVID-19 Response: The Role of Online and Distance Learning in Education. UNESCO Publishing, 2020,
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000374562.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
Tahlil va natijalar
Ushbu tadqiqot biologiya fanlarini o‘qitishda talabalar kasbiy-metodik
kompetensiyalarini shakllantirishga ta’sir etuvchi usullar va innovatsion
texnologiyalar samaradorligini aniqlashga qaratildi. Eksperiment davomida
an’anaviy va innovatsion usullar taqqoslandi, talabalarning bilim va amaliy
ko‘nikmalaridagi o‘zgarishlar baholandi.
1. Boshlang‘ich holatni tahlil qilish
Tadqiqot boshlanishida talabalar kasbiy-metodik kompetensiyalarining
dastlabki darajasini aniqlash uchun diagnostik testlar va so‘rovnomalar
o‘tkazildi.
150 nafar talaba (75 nafar eksperimental guruh va 75 nafar nazorat
guruhi) ishtirok etdi.
Dastlabki natijalar shuni ko‘rsatdiki, nazorat va eksperimental
guruhlar o‘rtasida sezilarli tafovut yo‘q edi.
O‘quvchilarning 60% nazariy bilimlarni yaxshi egallagan, ammo
amaliy ko‘nikmalar va metodik yondashuvlar bo‘yicha faollik darajasi past bo‘ldi.
30% talaba interfaol metodlarni o‘zlashtirishga tayyorligini
bildirgan, biroq ko‘pchilik uchun an’anaviy yondashuv odatiy bo‘lib qolgan edi.
2. Interfaol metodlarning samaradorligi
Eksperimental guruhda
muammoli ta’lim, rolli o‘yinlar, jamoaviy ish kabi
interfaol usullar qo‘llanildi, nazorat guruhida esa an’anaviy ma’ruza va
darsliklarga asoslangan yondashuv davom ettirildi.
Eksperiment natijalari
Eksperimental guruh
talabalari biologik tushunchalarni amaliy qo‘llash,
tajriba o‘tkazish va mustaqil tahlil qilish bo‘yicha yuqori natijalarga erishdi.
Nazorat guruhi
talabalari nazariy bilimlarni yaxshi egallagan bo‘lsa-da,
amaliy ko‘nikmalari nisbatan past darajada bo‘lib qoldi.
Interfaol metodlar qo‘llangan guruhda talabalar o‘rtasidagi muloqot 40% ga
oshdi.
Muammoli ta’lim orqali talabalar mustaqil izlanishga undaldi, natijada
o‘zlashtirish darajasi 15% ga yuqori bo‘ldi.
Nazorat guruhida darslar odatiy o‘qitish metodlari bilan olib borildi va
natijalarda sezilarli o‘zgarish kuzatilmadi.
Interfaol metodlar qo‘llangan guruh va an’anaviy guruh natijalari quyidagi
jadvalda ko‘rsatilgan:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
Ko‘rsatkichlar
Eksperimental guruh
(%)
Nazorat guruhi (%)
Nazariy bilimlarni o‘zlashtirish
darajasi
85
78
Amaliy mashg‘ulotlarda faollik
75
50
Talabalarning mustaqil ishlash
qobiliyati
65
45
Jamoaviy ishlash qobiliyati
70
40
1-jadval.
Biologiya fanini o‘qitishda kompetensiyaviy yondashuv
samaradorligi bo‘yicha taqqoslash natijalari.
Ushbu jadvalda biologiya fanini kompetensiyaviy yondashuv asosida
o‘qitish natijalari
eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasida taqqoslangan.
Eksperimental guruhda innovatsion metodlar, interfaol o‘qitish usullari va
amaliy mashg‘ulotlarga katta e’tibor qaratilgan, natijada nazariy bilimlarni
o‘zlashtirish darajasi, amaliy mashg‘ulotlarda faollik, mustaqil ishlash va
jamoaviy ishlash ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘lgan. Bu esa kompetensiyaviy
yondashuvning samaradorligini isbotlaydi.
3. Laboratoriya va tajriba asosida o‘qitish natijalari
Eksperimental guruhda biologiya laboratoriyalarida tajriba asosida o‘qitish
joriy etildi.
Natijalar: Talabalar o‘rtasida ilmiy izlanish qobiliyati 35% ga oshdi
.
Ko‘nikmalar: Mikroskop bilan ishlash, namunalarga diagnostika qo‘yish
kabi amaliy bilimlar sezilarli darajada yaxshilandi.
Nazorat guruhi bilan taqqoslaganda
,
laboratoriya ishlari asosida ta’lim
olgan talabalar biologik hodisalarni aniq tushunish va tahlil qilishga 30%
yaxshiroq tayyor bo‘ldi.
4. Rаqаmli texnоlоgiyаlаr vа onlаyn resurslаrdаn foydalаnish
Eksperimental guruhda Moodle, Google Classroom va virtual
laboratoriyalar joriy qilindi.
Natijalar: Mustaqil ta’lim olishga tayyorgarlik
20% ga oshdi
.
Virtual laboratoriyalar orqali eksperimentlarni takrorlash imkoniyati
natijalarni tushunish va mustahkamlash jarayonini tezlashtirdi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, biologiya fanlarini o‘qitishda kasbiy-metodik
kompetensiyalarni shakllantirish uchun quyidagi jihatlar muhim ahamiyatga
ega:
Interfaol o‘qitish metodlaridan foydalanish – talabalar faolligi
oshadi, o‘zlashtirish darajasi 15-20% yuqori bo‘ladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
Amaliy mashg‘ulotlarni kuchaytirish – laboratoriya ishlari orqali
talabalar real ilmiy izlanishlarni o‘zlashtiradi, tahlil qilish va muammoli
vaziyatlarga yechim topish qobiliyatlari 30-40% ga oshadi
.
Innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish – raqamli
texnologiyalar, onlayn resurslar va virtual laboratoriyalar orqali talabalar bilim
olish jarayonini tezlashtirish mumkin.
Jamoaviy ishlash va muammoli ta’limni keng joriy etish – mustaqil
izlanish va fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, biologiya fanlarini o‘qitishda interfaol
va amaliy metodlarni qo‘llash orqali talabalarning kasbiy-metodik
kompetensiyalarini shakllantirish mumkin. An’anaviy ta’lim metodlariga
nisbatan innovatsion usullar talabalarning mustaqil izlanish, jamoaviy ishlash va
real muammolarni hal qilish qobiliyatini sezilarli darajada oshirishga yordam
beradi. Olingan natijalar biologiya fanlari o‘qituvchilarining kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirish hamda ta’lim jarayonini takomillashtirish
uchun amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa va takliflar
Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, biologiya fanlarini o‘qitishda
kasbiy-metodik kompetensiyalarni shakllantirish zamonaviy pedagogik
texnologiyalar va innovatsion yondashuvlarni joriy etish bilan uzviy bog‘liqdir
.
Olingan ilmiy natijalarga asoslanib, quyidagi xulosalar chiqarildi:
1.
Biologiya fanlari o‘qitish jarayonida interfaol va amaliy
yondashuvlar talabalarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda muhim
rol o‘ynaydi.
Muammoli ta’lim, loyihaviy yondashuv va jamoaviy ish kabi
metodlar talabalar tomonidan yangi bilimlarni tezroq o‘zlashtirishga yordam
beradi.
An’anaviy ta’lim metodlariga qaraganda, interfaol va eksperiment
asosidagi o‘qitish 15-25% yuqori o‘zlashtirish natijalarini ta’minlaydi
.
2. Innovatsion texnologiyalar va raqamli ta’lim resurslaridan foydalanish
biologiya fanlarini o‘qitish samaradorligini oshiradi.
Virtual laboratoriyalar, interaktiv o‘quv materiallari va masofaviy
ta’lim platformalaridan foydalanish talabalarning mustaqil ta’lim olish
qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Moodle, Google Classroom va VR/AR texnologiyalari orqali o‘qitish
biologik jarayonlarni vizualizatsiya qilish imkonini yaratib, nazariy bilimlarni
mustahkamlashda 30-40% ga samaraliroq natija ko‘rsatdi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
3. Biologiya ta’limida laboratoriya mashg‘ulotlari va eksperimental o‘qitish
usullarining ulushini oshirish zarur.
Talabalar tajribalar o‘tkazish orqali ilmiy tahlil qilish, xulosalar
chiqarish va kasbiy muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, eksperiment asosida o‘qitilgan
talabalar nazariy bilimlarni o‘rganganlarga nisbatan 35% yuqori natija ko‘rsatdi
.
4.
Kasbiy-metodik
kompetensiyalarni
shakllantirishda
integrativ
yondashuv muhim ahamiyatga ega.
Biologiya fanlarini ekologiya, farmakologiya, biotexnologiya va
informatika kabi boshqa fanlar bilan bog‘liq holda o‘qitish talabalar bilimining
amaliyotga yo‘naltirilganligini oshiradi.
O‘quv jarayonini kasbiy faoliyatga yaqinlashtirish maqsadida
tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va atrof-muhit muhofazasi sohalari bilan hamkorlik
qilish lozim.
5.Biologiya o‘qituvchilarining kasbiy malakasini oshirish tizimini
modernizatsiya qilish talab etiladi.
Innovatsion pedagogik texnologiyalar bo‘yicha o‘qituvchilarning bilim va
ko‘nikmalarini muntazam ravishda yangilash talabalar ta’lim sifatini oshirishga
xizmat qiladi.
O‘qituvchilarning ilmiy tadqiqot faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va pedagogik
innovatsiyalarni amaliyotga joriy etish zarur.
Ushbu tadqiqot natijalari asosida quyidagi ilmiy takliflar ilgari suriladi:
Talabalarning tahlil qilish, mantiqiy fikrlash va mustaqil ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun muammoli ta’lim, klaster metodi, loyihaviy
yondashuv va diskussiya usullaridan tizimli foydalanish.
An’anaviy yondashuvlarni interfaol metodlar bilan uyg‘unlashtirib, o‘quv
jarayonining talabalarga yo‘naltirilganligi darajasini oshirish
.
Talabalarga real ilmiy tajriba o‘tkazish imkoniyatini yaratish maqsadida
zamonaviy laboratoriyalar tashkil qilish va ularni ilg‘or jihozlar bilan ta’minlash
.
Biologiya fanlarini amaliyot bilan bog‘lab o‘qitish uchun ilmiy
laboratoriyalar, tibbiyot markazlari va agrokomplekslar bilan hamkorlik
o‘rnatish
.
Virtual laboratoriyalar, AR/VR texnologiyalar va sun’iy intellekt asosida
o‘qitish imkoniyatlarini yaratish.
Biologiya o‘qitishda masofaviy va gibrid ta’lim modellarini keng joriy etish
orqali ta’lim jarayonining moslashuvchanligini oshirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
Biologiya ta’limini ekologiya, tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va texnologiya bilan
bog‘liq holda o‘qitish orqali fanlararo integratsiyani kuchaytirish.
Biologiya ta’limida ilmiy izlanishlar va startap loyihalarni rivojlantirishga
yo‘naltirilgan maxsus dasturlar ishlab chiqish.
Biologiya o‘qituvchilari uchun doimiy ravishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil qilish
.
O‘qituvchilarni ilmiy tadqiqot faoliyatiga jalb qilish va ularning metodik
innovatsiyalarini qo‘llab-quvvatlash uchun grant dasturlarini joriy etish.
Oliy ta’lim muassasalarida biologiya fanini
zamonaviy o‘qitish standartlari
asosida yangilash
va
kompetensiyaviy yondashuvni ta’lim dasturlariga
integratsiya qilish
.
Biologiya fanlarini STEAM-ta’lim tizimi bilan bog‘lab o‘qitish orqali o‘quv
jarayonini innovatsion va amaliy yondashuvlar bilan boyitish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xutorskoy, A. V. Klyuchevyye kompetentsii kak komponent
lichnostno-oriyentirovannoy paradigmy obrazovaniya [Key Competencies as a
Component of a Personality-Oriented Education Paradigm]. Research Institute of
Education Quality, 2002.
2.
Bespalko, V. P. Obrazovaniye i obucheniye s uchyotom
individual’nykh osobennostey uchashchikhsya [Education and Training
Considering Individual Characteristics of Students]. Pedagogical Science Press,
2008.
3.
Xoldorova,
Sh.
A.
Biologiya
ta’limida
kasbiy-metodik
kompetensiyalarni shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari [Theoretical
and Practical Foundations for Developing Professional-Methodological
Competencies in Biology Education]. Fan va Texnologiya Nashriyoti, 2015.
4.
Bruner, J. The Process of Education. Harvard University Press, 2010.
5.
Karimov, M. B. O‘zbekistonda biologiya ta’limida interfaol
metodlarning qo‘llanilishi [Application of Interactive Methods in Biology
Education in Uzbekistan]. Fan va Ta’lim Nashriyoti, 2017.
6.
UNESCO. Science Education Indicators: Laboratory Learning and
Retention
Rates.
UNESCO
Publishing,
2019,
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000371487.
7.
Devis, P. The Role of Laboratory Work in Science Education:
Enhancing Observational and Analytical Skills. Cambridge University Press,
2015.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
8.
Sattarov, A. K. Biologiya ta’limida laboratoriya ishlarining ahamiyati
va samaradorligi [The Importance and Effectiveness of Laboratory Work in
Biology Education]. Fan va Ta’lim Nashriyoti, 2020.
9.
Kozma, R. Digital Learning Tools and Their Impact on Science
Education: A Study on Virtual Laboratories in Biology. Springer, 2021.
10.
Karimova, N. Elektron platformalar va ularning biologiya ta’limidagi
o‘rni [Electronic Platforms and Their Role in Biology Education]. Fan va Ta’lim
Nashriyoti, 2019.
