ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA MUSIQIY RITMIK
HARAKATLARNI TASHKIL ETISH
Karimov Saxob Baxromovich
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti
Musiqa ta’limi kafedrasi o’qituvchisi
E-mail address: karimovsaxob1@gmail.com.
Tel: +998990834259 +998888356007
Tursunboyeva Marjona Toxir qizi
Musiqiy ta'lim yoʻnalishi 1-kurs talabasi
Tel: +998942634649
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104220
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
musiqiy-ritmik harakatlarning ta’lim va tarbiya jarayonidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Maqolada musiqiy-ritmik harakatlarni tashkil etish metodlari, pedagogik
yondashuvlar va samarali mashg‘ulot o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit (tayanch) so‘zlar:
maktabgacha ta’lim, musiqiy-ritmik harakatlar,
bolalar rivojlanishi, harakat koordinatsiyasi, ritm, jismoniy tarbiya, estetik
tarbiya, pedagogik metodlar, ijodiy tafakkur.
Maktabgacha yoshdagi bolalar faol harakat qilish orqali dunyoni
o‘rganadilar. Musiqiy-ritmik harakatlar bolaning nafaqat jismoniy rivojlanishiga,
balki hissiy va intellektual o‘sishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Musiqaning
ta’siri ostida harakat qilish bolalarning his-tuyg‘ularini ifodalash, ijtimoiy
moslashuvini yaxshilash va ijodiy tafakkurini rivojlantirishga yordam beradi.
Shu sababli, musiqiy-ritmik harakatlarni bolalar ta’lim-tarbiyasiga samarali joriy
etish muhim pedagogik vazifalardan biridir.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida musiqiy-ritmik harakatlarning
maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’sirini aniqlash uchun quyidagi tadqiqot
metodlaridan foydalanildi:
Nazariy tahlil – ilmiy adabiyotlar va ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish.
Empirik tadqiqot – maktabgacha ta’lim tashkilotlarida musiqiy
mashg‘ulotlarni kuzatish.
Eksperimental usul – musiqiy-ritmik mashg‘ulotlarda bolalarning
rivojlanish dinamikasini baholash.
Musiqiy mashg‘ulotlar orqali bolalarda harakat koordinatsiyasi, ritm
tuyg‘usi va ijodiy tafakkur shakllanadi. Pedagoglar uchun innovatsion
yondashuvlar, jumladan, o‘yin texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyat
kasb etadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida musiqiy ritmik harakatlarni bajarish
har bir guruhda ularning yosh hususiyati, psixologiyasi, fiziologiyasidan kelib
chiqqan holda quyidagicha amalga oshiriladi.
Kichik yosh guruhlarida (3-4-yosh) musiqiy-ritmik harakatlarni
bajarish:
To’p bo’lib yengil yurish va yugurishdan sekinasta har tarafga,
to’g’riga, erkin-sochma, doira bo’ylab yengil yurish va yugurishga o’rgatish.
Bolalarni 3-4 sodda va oddiy harakatlardan iborat raqslarni to’p bo’lib raqs
tushishdan juftlikda, sochma tarzda, shundan so’ng doiradagi raqslar ijro etishga
o’rgatish. Raqs harakatlaridan «Koptokni yuqoriga ot», «arqonni tort», «tokcha»,
«ko’zguga qara», «xo’rozcha», «maysani sila» bilan tanishtirish va ularni
musiqaga mos bajarish
O’rta yosh guruhlarida (4-5-yosh)
musiqiy-ritmik harakatlarni
bajarish:
Musiqa asarlarining qismlar o’zgarishiga mos harakatlarni
o’zgartirish, marsh, qo’shiq, raqs kuylariga mos harakatlarni mustaqil bajarish,
boshlovchining ketidan musiqaga mos yurish, yugurish va sakrash. Raqs
haraktlarini mustaqil ravishda aniq bajarish, qo’l harakatlarini erkin va mayin
bajarishga o’rgatish. Guruh bo’lib, kichik guruhlarga bo’linib, yakka holda
harakatlanishga o’rgatish, xonaning bir qismidan ikkinchi qismiga (markazdan
burchakka, o’ngdan chapga va h.k.) o’tishda o’z harakatlarini boshqara olish,
raqs harakatlarining nomlarini bilish va aniq bajarish.
Katta yosh guruhlarida (5-6-yosh)
musiqiy-ritmik harakatlarni
bajarish:
Musiqaning tempi, ritmi, harakteriga mos ifodali harakatlanish. Kuy
qismlari almashishiga qarab harakatlarni o’zgartira olish.
Yengil, prujinasimon yurish, yugurish, sakrash, olding va orqaga, yonga
qadam tashlash, oldinga hakkalash, raqs harakatlarini sifatli bajarishga o’rgatish.
Musiqa ostida qatorlarga saflanish va mashqlar bajarish, qatorlardan doiraga
shakliga o’tish, katta va kichik doiralar hosil qilish, bir nechta kichik
doirachalarga bo’linishga o’rgatish. Bolalarga o’zbekcha raqslar bilan bir qatorda
turli xalqlar raqslarini o’rgatish. Bolalarda raqsga oid ijodkorlikka undash va
uning namoyon bo’lishini rag’batlantirish va qo’llab quvvatlash.
Maktabga tayyorlov yosh guruhlarida (6-7-yosh)
musiqiy-ritmik
harakatlarni bajarish:
Raqs harakatlarini aniq va musiqaga mos bajarish.
Raqslardagi bezak elementlari bilan tanishtirish va ularni bajarishga o’rgatish:
yurish, yugurish, sakrash, oldinga va yonga hakkalash kabi harakatlarga oyoq
to’pillatish, chapak chalish kabi bezak elementlarini qo’shib bajarishga o’rgatish.
Musiqa ostida qatorlarga saflanish, bir qator bo’lib yurish va yugurish, katta va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
kichik doira qurish kabi harakatlarni mustaqil bajarish. Davra qo’shiqlarining
matniga mos harakatlarni musiqaga holda mustaqil bajarish va faol bo’lish.
Tadqiqot va natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki:
Musiqiy-ritmik harakatlar bolalarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi: harakat muvozanati, chaqqonlik va reflekslar yaxshilanadi.
Bolalar emosional jihatdan yanada faol va o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashga
moyil bo‘lib boradi.
Ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanadi: bolalar guruhiy harakatlarga oson
moslashadi, jamoa bo‘lib ishlashni o‘rganadi.
Ritm sezgisi va koordinatsiya yaxshilanib, musiqaga mos harakat qilish
qobiliyati ortadi.
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, musiqiy-ritmik harakatlar bolalarning
har tomonlama rivojlanishi uchun muhim omildir. Zamonaviy pedagogik
texnologiyalar, jumladan, o‘yin shaklida tashkil etilgan musiqiy mashg‘ulotlar
bolalarning qiziqishini oshiradi va ularni faol ishtirok etishga undaydi. Shu
sababli, musiqiy-ritmik mashg‘ulotlar maktabgacha ta’lim dasturlarida alohida
o‘rin tutishi lozim.
Maktabgacha ta’lim tizimida musiqiy ritmik harakatlar mavzusi bolalar
rivojlanishida muhim o‘rin egallaydi. Bu faoliyatlar nafaqat musiqiy iste’dodlarni
rivojlantirishga, balki motor faoliyatini yaxshilash, koordinatsiya va ijtimoiy
ko‘nikmalarni oshirishga ham yordam beradi.
Musiqiy ritmik harakatlarning asosiy maqsadlari:
1. Motor Ko‘nikmalarni Rivojlantirish: Musiqiy ritmik harakatlar
bolalarning motor faoliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Ular qo‘l, oyoq va
butun tana harakatlarini muvofiqlashtirishga, balansni saqlashga va harakatlarni
takrorlashga o‘rgatadi.
2. Musiqiy e’tibor va esda saqlash: Musiqiy ritmik harakatlar orqali bolalar
musiqani eslab qolish va uni takrorlash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bu
musiqiy tuyg‘u va ritmni anglashlariga yordam beradi.
3. Ijodkorlikni rivojlantirish: Bolalar musiqiy ritmik harakatlar orqali ijodiy
fikrlash va yangi harakatlarni yaratishga undaladi.
4. Ijtimoiy ko‘nikmalarni Oshirish: Guruhlarda birgalikda harakat qilish
bolalar o‘rtasida hamkorlik va jamoa ishini rivojlantiradi.
Musiqiy ritmik harakatlar ko‘rinishlari:
1. Raqs: Turli davomiylik va ritmlar bo‘yicha raqs qilish, bolalar uchun
qiziqarli va foydali faoliyat.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
2. Musiqiy O‘yinlar: Turli musiqa asboblari (masalan, tambur, marakas)
bilan o‘ynashni o‘rgatish orqali bolalar musiqiy ritmni anglashadi.
3. Harakatli O‘yinlar: Musiqa va ritmga mos keluvchi o‘yinlar, masalan,
“Qo‘shni bilan raqsga tushish” o‘yinlari.
4. Musiqiy Akscentlar: Musiqa davomida muayyan harakatlarni amalga
oshirish, masalan, musiqa o‘ynalayotganda qo‘l chalish yoki oyoq tepish.
Metodologiya:
Maktabgacha ta’lim muassasalarida musiqiy ritmik harakatlar mavzusida
darslar ochiq va qiziqarli bo‘lishi kerak. Darslar quyidagi usullar orqali tashkil
etilishi mumkin:
- Interaktiv Darslar: Bolalarni faol ishtirok etishga chaqiradigan o‘yinlar va
musiqiy mashqlar.
- Musiqiy Va Kichik Raqs Zallari: Bolalar musiqiy ijodkorlikni namoyon
etishlari uchun joylar.
- Mashg‘ulotlar Va Musiqiy Festival: Bolalar o‘z ijodlarini namoyish etishlari
uchun maydon yaratish.
Musiqiy ritmik harakatlar nafaqat qiziqarli faoliyat, balki bolalar uchun
zarur
ko‘nikmalarni rivojlantirish imkonini beradigan muhim jarayon
hisoblanadi.
Xulosa
Musiqiy-ritmik harakatlar bolalarning jismoniy, emotsional va intellektual
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ular bolalarda harakat muvozanati va
moslashuvchanligini oshirib, ijtimoiy muloqot va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Musiqiy mashg‘ulotlar bolalarning estetik didini shakllantirishga
ham yordam beradi.
Tavsiyalar
Musiqiy-ritmik mashg‘ulotlarni bolalar yoshiga mos tarzda, o‘yin shaklida
tashkil etish.
Pedagoglarning malakasini oshirish va musiqiy ta’lim metodlaridan
samarali foydalanish.
Mashg‘ulotlarda turli xil milliy va jahon musiqalaridan foydalanish.
Bolalarning individualligini hisobga olib, har bir bola uchun mos harakatlar
tizimini ishlab chiqish.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Vygotskiy L.S. – “Bolalar psixologiyasi va rivojlanish nazariyasi”
2. Jalolov J. – “Maktabgacha ta’lim pedagogikasi”
3. Xo‘jayev N. – “Musiqiy ta’lim metodikasi”
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
4. UNESCO – “Early Childhood Education and Development”
5. Karimov S. “The importance of using interdisciplinary integration in shaping
students knowledge and skills”. Asian Journal of Multidimensional Research
(AJMR). India 2021-yil. 8-avgust. 264-268 bet.
6. Karimov S. “Oquvchilarning bilm va malakalarini shakllantirishda fanlararo
integratsiyalashuvni qollashning ahamiyati”. Masofaviy talimni tashkil etishning
pedagogic-psixologik
jihatlari.
Respublika
ilmiy-amaliy
konferensiya
materiallari toplami. Toshkent-2021-yil noyabr. 295-297-bet.
7. Karimov.S “Content and Functions of Teaching Music Subjects”. International
Journal of Multicultural and Multireligious understanding. Hamburg.Germany.
June 2022.
