ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
29
K.ALLAMBERGENOV PROZASÍNDA TÁBIYAT TEMASÍNÍŃ SÓZ
ETILIWI
Uzakbaergenova Azada Daryabay qızı
Ájiniyaz atındaǵı NMPI, Túrkiy tiller fakulteti
Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı tálim baǵdarı student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15194805
Annotaciya:
Tesizte filologiya ilimleriniń doktorı, professor Keńesbay
Allambergenov prozasınıń ózgesheligi hám onda tábiyat temasınıń súwretleniwi
haqqında aytılǵan. Sonday-aq, jazıwshınıń qaraqalpaq ádebiyatına qosqan úlesi,
ózine tán jeke sheberligi úyrenilip shıǵıldı.
Tayanısh sózler:
Ádebiyat, jazıwshı, kórkem sheberlik, tábiyat teması,
proza, roman, povest, gúrriń.
Annotatsiya:
Tezisda filologiya fanlari doktori, professor Kenesbay
Allambergenov prozasining o‘ziga xosligi va unda tabiat mavzusining
tasvirlanishi haqida aytilgan. Shuningdek, adibning qoraqalpoq adabiyotiga
qo‘shgan hissasi, o‘ziga xos mahorati o‘rganib chiqildi.
Tayanch so‘zlar:
Adabiyot, yozuvchi, badiiy mahorat, tabiat mavzusi, nasr,
roman, qissa, hikoya.
Аннотация:
В диссертации рассматривается своеобразие прозы
доктора филологических наук, профессора Кенесбая Алламбергенова и
отражение в ней темы природы. Также изучался вклад писателя в
каракалпакскую литературу и его уникальное мастерство.
Ключевые слова:
Литература, писатель, художественное мастерство,
тема природы, проза, роман, рассказ, повествование.
Annotation:
The thesis discusses the uniqueness of the prose of Doctor of
Philology, Professor Kenesbay Allambergenov and the depiction of the theme of
nature in it. The writer's contribution to Karakalpak literature and his unique
skill were also studied.
Keywords:
Literature, writer, artistic skill, nature theme, prose, novel,
short story, narrative.
Milliy ádebiyatımız prozanıń rawajlanıw jolına salmaqlı shıǵarmaları
menen úles qosqan jazıwshılardan biri, filologiya ilimleriniń doktorı, professor
Keńesbay Allambergenov boldı. Onıń qáleminen dóregen shıǵarmalar oqıwshılar
qáwimi súyip oqıytuǵın: «Dárya tartılǵan jıllar», «Qıyın ótkel», «Quslar
qaytqan kún», «Dárbent», «Ómir máwritleri» sıyaqlı iri shıǵarmalarında birin-
biri tákirarlamaytuǵın syujet, xarakter, personajlar háreketi, obraz jasaw
sheberligi kózge taslanadı. Jazıwshınıń kólemli roman hám povestleri menen
bir qatarda gúrrińlerinde ápiwayı detallardı paydalanıw arqalı qaharman
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
xarakterin ashıw, waqıya sheshimlerin ashıq aydın jazıwshılıq sezimler hám
júrek tolǵanısları menen qarıstırıp beriw ózgesheliklerin ańlaymız.
K.Allambergenovtıń qaraqalpaq prozasında gúrriń janrın rawajlandırıwda
da belgili dárejede úlesi bar. Jazıwshınıń «Aq basqur», «Shuǵla», «Ala sıyır»,
«Nurlı shıń», «Názik nurlar», «Máwsimsiz neke», «Ubıjıq», «Eski nama»,
«Íza» sıqlı gúrrińlerinde hár túrli turmıslıq ǵalma-ǵallardı súwretlew arqalı
geypara adamlar minez-qulqındaǵı adamgershilikke jatpaytuǵın, al
basqalarındaǵı úlgi alarlıqtay qásiyetlerdi sheber túrde súwretlegen.
K.Allambergenovtıń gúrrińlerinde obrazlardıń xarakterinde ápiwayıdan
quramalılıqqa ósiw dinamikasın kóremiz. Jazıwshınıń «Shuǵla» gúrrińi
1977-jılı jazılıp, dáslep gazeta betlerinde járiyalandı, al, sońınan «Ómir
máwritleri» roman hám gúrrińler toplamına kiritildi. Haqıyqatındada, bul
gúrrińde ózine tán obrazlardı ushıratamız. Ilimpazlar F.Salaev,
G.Qurbaniyazovtıń avtorlıǵındaǵı sózlikte obraz haqqında tómendegishe
anıqlama berilgen: «Obraz ataması keń mánideshıǵarmada súwretlengen
nárse, hádiyse, qatnasıwshı adamlar, kórkem súwretlew quralları sıyaqlı t.b.
óz ishine aladı» tar mánidegi obraz túsiniginde, ádebiy shıǵarmada
súwretlengen insan túsiniledi.
«Shuǵla» gúrrińiniń bir ıqsham tárepi–onda adamdı jalıqtıratuǵın
yamasa biriniń ismin ekinshisi menen ǵabırıstırıp jiberetuǵın obrazlar joq,
yaǵnıy, gúrrińde tek sanawlı tórt personaj háreket etedi. Waqıyalar usı
obrazlar dógereginde rawajlanıp baradı. Olar: shofyor jigit, onıń mákkár
jeńgesi, jolawshı yamasa bajban ǵarrı hám ǵarrınıń qızı–Nurjamal. Waqıya
ápiwayı ǵana nárseden, jigit penen jeńgesiniń dialogınan baslanadı. Qız
izlew máselesi menen kelgen jigitke jeńgesi: «Qız, qız!». Qız qashar deyseń be?
Áwel jeńgeńdi uwla, jeńgeńniń kewlin tap.... Gáptiń shını, saǵandım narıyzaman.
Óziń-aq ayt, sennen kók shayı qara teńge qayır kórdik pe? Jeńgem bar edi
dep, eń qurǵanda, bir eshek júgi otın ákelip taslaǵanda ne qıladı? Astıńda
háwittey mashın...» Shofyor jigittiń jeńgesiniń usı sáwbetinen-aq onıń aqshaǵa
bir ata jaqın ekenligi, kópshilikten usınday tiliniń júyrikligi menen paydalanǵısı
keletuǵın ádeti, nápsiqawlıǵı seziledi. Gúrrińde waqıyalar jelisin ashıp
beriwde jazıwshınıń ózine tán bayanlaw usılı, onı rawajlandırıw sheberligi
anıq kózge taslanadı. Al, bajbannıń qızı Nurjamaldıń uyqısı aldınan terezesine
jaqtı nur (shuǵla) túsiwi avtordıń sheberliginen dárek beredi.
Óytkeni, nur detalı arqalı gúrrińde sóz etilip atırǵan mashqalalar áste -
aqırın óz sheshimin taba baslaydı. Yaǵnıy qızdıń aynasına túsken mashina
jaqtısı, onıń toǵaydabir nársege urılıwı izbe-izlikte berilip, oqıwshıǵa mashina
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
nege urıldı, shofyor jigittiń táǵdiri ne boldı, ol tiri qaldı ma, ya jeńgesiniń
mákkarlıǵına bende bolıp toǵaydı qorıqlawshılar qolına tústi me?-degen
sorawlarǵa juwap izletedi. Bunnan sońǵı waqıyalar: shofyor jigittiń
mashinasınıń terekke urılıwı, oǵan qasqırdıń topılıwı, kók jal kasqırǵa ǵarrı
hám onıń iytiniń qarsı shıǵıwı, usı sebepli jigittiń ólimnen qutılıp qalıwı
waqıyası sóz etiledi.Sátsizlikke ushırap qıstıń qarlı boranında toǵayda
ólimshi halatta jatırǵan jigitti ǵarrı hám onıń qızı Nurjamal emleydi. Shofyor
jigittiń psixologiyalıq halatı, onıń sanasındaǵı qarama-qarsı oylardıń
soqlıǵısıwı hám eń sońında keskin burılıs jasap, onıń óz qátesin túsiniwi
jigittiń mına oyları arqalı bildiriledi: «Nege atı jónimdi soramaydı? Men kimmen
ózi?!». Ol ǵarrını kórip jáne shorshıydı: «Baltanı kórip qoymadı ma eken?»
Oylamay-aq qoyayın deydi, oylay beredi, tap usınday gezde yadına túsedi.
Bunnan ketkeni maqul emes pe? ...Kún de shıǵa qoymadı, duman tarqalıp
jaqtı tússe...» Jigittiń usı qısqa oyları arqalı-aq onıń qıyallarındaǵı arpalıstı, tek
quyash nurın ǵana, tańnıń atıwın kútiw ǵana emes, al anıq bir sheshim qabıl
etiw, bul toǵayǵa zıyan keltiriwi: otın urlawı, urlıqtıń aqıbetleri haqqında
oylawı, óz isine ókiniwi jazıwshı tárepinen tuwrıdan –tuwrı aytılmasa da,
oqıwshı súwretlengen waqıyalar arqalı sheshimine anıq kózi jetip otıradı.
Gúrrińniń tábiyatqa, qorshaǵan ortalıqqa adamlardıń kóz qarası, tilsiz
tábiyattıń adamnan bárqulla ǵamxorlıq kútip jasawı, átirapqa sanalı
qatnasmáselesi sóz etiledi. Ǵarrınıń: «O, nálet jawǵır, ayaǵın jaqsesh óytip
jaqqansha.Uyalmaydı-aw, uyalmaydı! Háy bunnan xalıq bolmaymız ǵoy biz.
Toǵay bolǵanda, qanday toǵay edi, ana shetinen bir qırıqtı, mına shetinen bir
qırıqtı. Egin ekkende toǵaydıń ornına eksin dep pe? Geypara adamlar jawdan
jaman...» degen sózlerinde avtor poziciyasın seziw qıyın emes.Bajban ǵarrınıń
bul gápleri arqalı onıń ana tábiyatqa janı ashıp, ayırım adamlardıń tábiyatqa
islegen zıyanlı háreketlerine kúyiniwi sezilip tur. Shofyor jigit azanda tań
shuǵlası menen qosa kewline jaqsılıq nurı enip, toǵaydaǵı otınlardı jeke
mápine paydalanıwdan waz keship, hátteki ǵarrı hám onıń qızı Nurjamal menen
xoshlaspay ketip qaladı. Bul arqalı oqıwshı jigittiń óz qátesin durıs túsinip
juwmaq shıǵarıwın shuǵla, kún nurı detalı arqalı ańlaydı. Gúrrińde dialoglar
onsha kóp emes, al ondaǵı qatnasqan personajlardıń psixologiyalıq halatları
olardıń kórkem obrazların isenimli etip jasawǵa xızmet etken.
Juwmaqlap aytqanda, K.Allambergenovtıń gúrrrińlerinde ápiwayı
waqıyalardı súwretlewden quramalı waqıyalardı sáwlelendiriwdegi sheberligi,
obraz jasawdaǵı ózine tán ózgesheligijazıwshınıń kórkem izlenislerinen dárek
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
beredi. Biz K.Allambergenovtıń shıǵarmalarındaǵı obrazlardı jasaw sheberligin
kelesi waqıtlarda da ilimiy kóz-qarastan úyreniwimiz tiyis dep esaplaymız..
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Алламбергенов К. Кең дүньяға қушақ ашқан жазыўшы. – Нөкис:
Қарақалпақстан, 2019. – 34 б.
2.
Алламбергенов К. Муҳаббат музалары. Ташкент: Ziyo Nashr, 2020. 128
б.
3.
Uli, S. K. J. (2024). T. QAYÍPBERGENOV POVESTLERINIŃ SYUJETLIK
ÓZGESHELIGI. Eurasian Journal of Academic Research, 4(7), 96-101.
4.
Sarsenbayev K. DESCRIPTION OF HUMAN DESTINY IN THE SHORT
STORIES OF T. QAYIPBERGENOV ("SLEEPLESS NIGHTS","SECRETS KNOWN TO
YOU ALONE") //Решение социальных проблем в управлении и экономике. –
2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 154-155.
