ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
26
BURHONIDDIN MARG‘INONIY ILMIY MEROSIDA TA’LIM VA
TARBIYA MASALALARI
Ergasheva Hayotxon Samandarovna
Navoiy davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15192911
Annotatsiya:
maqolada Burhoniddin Marg‘inoniy ilmiy merosida ta’lim-
tarbiya, inson ma’naviy kamolotida ilm olishning xosiyatiga oid ilmiy-nazariy
manbalarni bugungi kun ruhiyati asosida ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
ilm, bilim, ta’lim, tarbiya, odob, axloq, ma’naviyat, madaniyat,
adolat, silai rahm, insonparvarlik.
Bugungi kunda jamiyat barqaror taraqqiyoti bevosita yoshlarning
zamonaviy bilim sohalarini egallashiga bog‘liq jarayon ekanligi barchamizga
ma’lumdir. Xususan yurtimizda bilim olishga e’tibor davlat siyosati darajasi
sifatida qaralayotganligi natijasida bizning shonli tarixga bо‘lgan munosabatimiz
tubdan о‘zgarilayotganligi, biz о‘z tariximizni, jumladan, ona zaminimizda kamol
topgan allomalar ilmiy merosini o‘rganish va tadqiq etish bo‘yicha barcha
imkoniyatlar yaratilmoqda. Jumladan, Sharq mutafakkirlarining ta’lim-tarbiya,
burch, mas’uliyat, oila va oilaviy tarbiya, vatanparvarlik, insonparvarlik, diyonat,
ilm olishning xosiyati haqidagi qarashlari bugungi kunda yosh avlodni turli
vertual mafkuraviy hurujlardan asrashga zamin yaratadi.
Sharq va G‘arb olamida dong taratgan mashhur yurtdoshlarimizdan biri –
ilmi fiqh, ya’ni islom huquqshunosligi ilmining eng zabardast allomalaridan biri
“Burhoniddin val-milla” (ya’ni, islom olami xalqlari va islom dinining hujjati,
dalili, isboti degani) nomi bilan mashho‘r bo‘lgan buyuk faqih Imom Abu-l-Hasan
Burxoniddin Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljamil al-Farg‘oniy ar-Rishtoniy al-
Marg‘inoniydir. Bu ulug‘ siymoning Abdulhay Laknaviy o‘zining “al-Favoid ul
bahiyya fi tarojim il hanafiyya” asarida shunday ta’riflagan edi: “Burhoniddin
Marg‘inoniy imom, faqih, muhaddis, Qur’on mufassiri bo‘lib, uni yod bilgan olim,
fanlarni yig‘ib tartibga soluvchi, zakiy, tadqiqotchi, xudojo‘y va pokdomon inson,
ulug‘ faqih, adabiyotchi, shoir, fan va adabiyotda uning tengi yo‘q” ekanligini
ta’kidlaydi. Alloma (1123 yil 23 sentyabr, Rishton tumani, Dahbet qishlog‘i
1197 yil 29- oktyabr, Samarqand) dastavval otasi Abubakr ibn Abduljalil, so‘ngra
imom Bahouddin Ali ibn Muhammad Asbi-jobiy qo‘lida tahsil ko‘rib
Movoraunnahrning Rishton, Marg‘ilon, Buxoro, Samarqand kabi shaharlarida
faylasuf, alloma, shoir, tavxid ilmi bilan shug’ullangan va islom olamida Shayx-ul
islom unvoniga musharraf bo‘lgan ulug‘ zot sifatida nom qozondi.
Burhoniddin Marg‘inoniy sunniylardagi to‘rtta asosiy mazhab asoschilari va
ularning shogirdlari yaratgan barcha asarlarni o’rganib chiqib, ularni mukammal
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
27
bilibgina qolmasdan, uning o‘zi ham fiqhga oid bir qator fundamental asarlar
yaratgan. Uning bizgacha yetib kelgan eng mashhur asarlari quyidagilar:
-“Al- Hidaya fi sharh bidayat al-mubtadi”(Boshlovchilar uchun dastlabki
ta’lim asarining sharhi – To‘g‘ri yo‘lga boshlovchi kitob);
- “Bidayat al-mubtadi” (Boshlovchilar uchun ilk ta’lim);
- “Kifoyat al-muntahiy” (Yakunlovchilar uchun tugal ta’lim);
- “Nashr al-mazhab” (“Mazhabning yoyilishi”);
-“Kitab al-tajnis va-l-mazid” (Ajratish va ilmni ziyoda qilish kitobi);
-“Manasik al-haj” (Haj arkonlari);
- “Kitab majmu al-navazil” (Nozil bo’lgan narsalar to‘plami);
- “Kitab al-faraid” (Meros haqidagi kitob) singari asarlar shular
jumlasidandir.
Allomaning eng mashhur va eng yirik asari “Hidoya” to‘rt jilddan iborat
bo‘lib, uning har bir jildi turli muammolarni huquqiy yechimiga bag‘ishlangan.
Birinchi jild 5 kitobdan iborat bo‘lib, tahorat va amaliy ibodatlar (namoz,
ro‘za, zakot va haj)ga bag‘ishlangan. Bu jild 47 bob va 37 fasldan iborat.
Ikkinchi jildiga nikoh, emizish, taloq, qullarni ozod qilish, topib olingan
bolaning nasabini aniqlash, topib olingan narsa, qochib ketgan qullar, bedarak
yo‘qolganlar, sherikchilik va vaqf huquqi kabi masalalar kiritilgan. Bu jild 60
bob, 36 fasldan tashkil topgan.
Uchinchi jildida (14 kitob) oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, pulni
birovga o‘tkazish, qozilarning vazifalari, guvohlik, berilgan guvohlikdan qaytish,
vakolat, da’vo, iqror bo‘lish, sulh, bir ishda pul bilan sherik bo‘lish, pulni
saqlashga berish, qarz berish, sovg‘a, ijara, muayyan shart asosida cheklangan
ozodlik berilgan qullar, voliylik (patronat), majbur qilish, homiylik, qisman ozod
bo‘lgan qullar va bosqinchilik xususidagi masalalar o‘rin olgan. Bu jildda 36 bob,
37 fasl bor.
To‘rtinchi jildida (76 kitob) esa shafoat, merosni taqsimlash, dehqonchilik
hamda bog’dorchilik xususida shartnoma, qurbonlikka so‘yishadigan jonzod
haqida, umuman qurbonlik qilish haqida, shariatga zid yomon narsalar haqida,
tashlandiq yerlarni o‘zlashtirish xususida, taqiqlangan ichimliklar haqida,
ovchilik, garovga berish, jinoyatlar xususida, xun haqi to‘lash, vasiyat kabi
masalalar yoritilgan. Bu jild 23 bob, 38 fasldan iborat.
Burhoniddin Marg‘inoniy o‘zining “Bidoyat-al-muntahiy” asarining so‘z
boshida “Hidoya”ning yaratilishi to‘g‘risida shunday yozgan edi:
“Iroqqa safar qilganimda, “Al-Muxtasar al-Quduriy” (“Quduriy qisqartmasi”)
ni ko‘rdim. U fiqh bobida ajoyib asar edi. Bu paytda kattayu- kichik, barcha
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
28
“Jome’ us-Sag’ir” (“Kichik to‘plam”) dan foydalangan edi. Shunda fiqhga oid
barcha asarlarni jamlab, ulardan eng zarur masalalarni oldim va bu asarga
“Bidoyat al-muntahiy” deb nom berdim. Keyinchalik ushbu asarga sharh yozib,
uni “Kifoyat ul-muntahiy” deb nomladim” . Burhoniddin val-milla (islom
dinining dalili, isboti) degan sharafli nomga sazovor bo‘ldi.
Buhoniddin Marg‘inoniy asarlarida axloq, tarbiya, insonparvarlik, tenglik,
kabi tushunchalar asosiy o‘rinni egallaydi. Jumladan:
- ilmli bo‘lish bir baland toqqa chiqish kabi ko‘p mashaqqatlidir, lekin undan
tushish osondir, johilligu nodonlik bulog‘i chuqur chashma misoli bo‘lsa-da,
biroq u ko‘p qiyinchiligu azoblarga giriftor qiladi;
- ilmli bo‘lish o‘qish, o‘qitish, yozish bilan hosilu mukammal bo‘ladigan bir
saboqdir. Agar olim kishi chiroyli, xushxat yozuvga ega bo‘lsa, bu uning
kamolotga yetganidan dalolatdir;
- ezgulik, xayrli ishlarga astoydil kirish, ularni paysalga solib, keyin
qilarman degan o‘ylardan voz kech, shayton yo‘ldan uradigan shoshma-
shosharlik bilan emas, tafakkur va idrok bilan ish tut degan fikrlari alloma har
qanday jamiyat taraqqiyoti uchun undagi fuqoqrolarning ilm olishiga ishoradir.
Xulosa qilib aytganda bugungi kunda Burhoniddin Marg‘inoniy asarlari
mamlakatimiz ma’naviyati tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat
qiladi va yoshlarni yuksak fazilatlarga ega qilib tarbiyalashda ham alohida
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.
Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va
kelajagi farovon boʻladi. 3-jild. T., Oʻzbekiston, 2019
2.
Маҳмуд Ҳасаний. Ал-Марғинонийнинг «Ҳидоя» асари ва унга ёзилган
шарҳлар. Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Т. 2000. –
Б.23.
3.
Қориев О.А. Бурҳониддин ал-Марғиноний // Маънавият юлдузлари.
Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1999. – Б. 132-133.
