ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
BOLALAR UCHUN MO‘LJALLANGAN MATNLARNING LINGVISTIK
XUSUSIYATLARI VA ULARNING TARJIMADAGI AKS ETISHI
Nigina Begmatova
Talaba, Diplomat Universiteti, O‘zbekista
https://doi.org/10.5281/zenodo.15192745
Annotatsiya
Ushbu maqolada bolalar uchun mo‘ljallangan matnlarning lingvistik
xususiyatlari va ularning tarjima jarayonida qanday saqlanishi yoki o‘zgarishi
masalalari
yoritiladi.
Xususan,
bolalar
adabiyotida
uchraydigan
soddalashtirilgan leksika, qisqa va sodda gap tuzilmalari, obrazlilik, ritm va
qofiya, takrorlar kabi elementlarning tarjima jarayonidagi aks etishi tahlil
qilinadi. Tarjimon oldida turgan vazifalar, xususan, original matnning mazmuni
va ohangini saqlab qolish, yosh auditoriyaning til darajasi va psixologik
xususiyatlariga moslashish muhim jihatlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada
turli tillardagi bolalar adabiyotidan misollar keltirilib, lingvistik xususiyatlar va
ularning tarjimada qanday yechim topgani tahlil qilinadi. Xulosa sifatida esa,
bolalar adabiyoti tarjimasida nafaqat til, balki madaniyat, axloqiy mezonlar va
estetik did ham hisobga olinishi lozimligi ta'kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
bolalar adabiyoti, tarjima, lingvistik xususiyatlar,
soddalashtirilgan til, ritm va qofiya, bolalar psixologiyasi, madaniy moslashtirish,
adabiy tarjima
Kirish qismi:
Bugungi globallashuv davrida tarjima san’ati o‘z ahamiyatini
yanada oshirmoqda. Ayniqsa, bolalar adabiyoti sohasida tarjima nafaqat
lingvistik, balki pedagogik, psixologik va madaniy jarayonlar bilan bevosita
bog‘liqdir. Bolalar uchun mo‘ljallangan matnlar o‘ziga xos lingvistik
xususiyatlarga ega bo‘lib, ular orqali yosh kitobxonlarda dunyoqarash, til
sezgirligi, estetik did, madaniy qadriyatlar va axloqiy mezonlar shakllanadi.
Bolalar adabiyoti matnlarini tarjima qilish boshqa turdagi matnlardan
keskin farq qiladi. Bu jarayonda tarjimon faqat so‘zlarni emas, balki muayyan
yoshdagi auditoriyaga mo‘ljallangan ifoda uslubini, kontekstni, obrazlarni,
hissiyotlarni va ko‘p hollarda madaniy kodlarni ham o‘zgartirmasdan yetkazishi
kerak bo‘ladi. Shuningdek, bolalar psixologiyasini, ularning qabul qilish darajasi
va til sezgirligini inobatga olish zarur. Ushbu maqolada bolalar uchun
mo‘ljallangan matnlarning lingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi hamda bu
xususiyatlarning tarjima jarayonida qanday aks etishi, qanday muammolar va
yondashuvlar mavjudligi yoritiladi.
Bolalar matnlarining lingvistik xususiyatlari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
Bolalar adabiyotiga oid matnlar ko‘p hollarda quyidagi asosiy lingvistik
xususiyatlarga ega:
a) Soddalashtirilgan leksika
Bolalar uchun yozilgan matnlarda so‘z boyligi yetarlicha oddiy va tushunarli
bo‘lishi kerak. Murakkab terminlar, metaforalar, ixtisoslashgan atamalar kam
qo‘llanadi. O‘rniga kundalik so‘zlar, tanish iboralar, hissiyotga boy ifodalar afzal
ko‘riladi.
b) Qisqa va sodda gap tuzilmalari
Gaplar grammatik jihatdan oddiy bo‘lishi, bir yoki ikki tarkibli
tuzilmalardan tashkil topgan bo‘lishi odatiy hol. Bu esa bola tomonidan matnni
tez va oson tushunishga yordam beradi.
c) Obrazlilik va hissiy boylik
Bolalar adabiyotida obrazlar muhim rol o‘ynaydi. Hayvonlar, o‘yinchoqlar,
tabiat hodisalari ko‘pincha personifikatsiyalangan holda tasvirlanadi. Bu esa
tasavvurni rivojlantiradi va matnni jonli qiladi.
d) Takror va ritm
Ko‘pgina bolalar matnlarida so‘z yoki iboralar takrori, ritm va qofiya keng
qo‘llanadi. Ayniqsa, she’riy shakldagi matnlarda bu hodisa bolalarning eslab
qolishiga xizmat qiladi.
Bolalar adabiyoti matnlarini tarjima qilishda yuqoridagi lingvistik
xususiyatlar tarjimada ham o‘z ifodasini topishi zarur. Aks holda, matn o‘z
maqsadini yo‘qotadi yoki bolaga tushunarsiz bo‘lib qoladi.
a) Leksik moslashuv
Tarjimon matnni yosh auditoriyaga mos holda soddalashtirilgan leksikadan
foydalanishi kerak. Masalan, ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjimada “castle” so‘zini
“qal’a” emas, balki “shoh saroyi” tarzida berish maqsadga muvofiq bo‘lishi
mumkin, chunki bu bola uchun tushunarliroq bo‘ladi.
b) Gap tuzilmalari soddalashtirilishi
Ba'zida asl matndagi murakkab gaplar tarjimada bo‘laklarga ajratiladi.
Masalan:
Asl matn (inglizcha):
"Once upon a time, in a faraway land, there lived a wise old
owl."
Tarjima (soddalashtirilgan):
"Bor ekan, yo‘q ekan, uzoq o‘lkalarda bir dono
boyo‘g‘li yashagan ekan."
c) Madaniy moslashtirish
Tarjimon matnni o‘zbek bolalarining madaniy qarashlariga moslashtirishi
ham muhim. Yevropa madaniyatiga xos ba’zi obrazlar (masalan, Santa Klaus,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
20
yirtqich hayvonlar bilan ijtimoiy aloqa) o‘zbek muhitida boshqa shaklda berilishi
mumkin.
d) Ritm va qofiyani saqlash
Agar matn she’riy shaklda bo‘lsa, tarjimachi qofiya va ritmni maksimal
darajada saqlagan holda o‘zbek tilida qayta ifoda qilishi kerak. Bu adabiy
mahoratni talab qiladi.
Bolalar adabiyoti — bu nafaqat badiiy estetikani, balki pedagogik va
psixologik jihatlarni ham o‘zida mujassam etgan murakkab va mas’uliyatli
adabiyot turidir. Bolalar uchun mo‘ljallangan matnlar o‘ziga xos lingvistik
xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni tarjima qilishda alohida e’tibor va noziklik talab
etiladi. Ushbu maqolada tahlil qilinganidek, bolalar matnlarining asosiy
lingvistik jihatlari — soddalashtirilgan leksika, qisqa va ravon gap tuzilmalari,
obrazlilik, takrorlar, ritm va hissiy ifoda kabi elementlar hisoblanadi. Bu
xususiyatlar bolalarning yoshiga mos tilda fikr yuritish va axborotni o‘zlashtirish
xususiyatlariga bevosita mos keladi.
Tarjima jarayonida esa bu lingvistik xususiyatlarni saqlab qolish —
tarjimonning asosiy vazifasidir. Zero, bolalar uchun mo‘ljallangan asarlarni
tarjima qilishda oddiy matn tarjimasidagi kabi so‘zma-so‘z yondashuv emas,
balki kontekstual, madaniy va psixolingvistik yondashuv muhim ahamiyat kasb
etadi. Tarjimon nafaqat til, balki madaniyatlararo ko‘prik quruvchi sifatida ham
faoliyat yuritadi. Xususan, obrazlar, konnotatsiyalar, xalqona iboralar, ertak
andozalari o‘zbek bolalarining mentaliteti va dunyoqarashiga mos tarzda
berilishi zarur.
Shuningdek, bolalar matnlarining tarjimasida axloqiy, estetik va tarbiyaviy
mezonlar ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Tarjimada noaniq, begona yoki
yosh auditoriyaga mos bo‘lmagan iboralardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish
lozim. Bunday yondashuv nafaqat sifatli tarjimani ta’minlaydi, balki bolalarning
til o‘rganish, adabiy tafakkur va madaniy ongini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Xulosa qilib aytganda, bolalar adabiyotining tarjimasi — bu murakkab,
ammo juda muhim soha bo‘lib, u tarjimonning til bilimlari bilan birga, bolalar
psixologiyasi, madaniyatlararo tafakkur va did bilan ishlash qobiliyatini ham
talab qiladi. Kelgusida bu sohada ko‘proq ilmiy izlanishlar olib borilishi, tarjima
nazariyasi bilan bir qatorda amaliy metodikalar ishlab chiqilishi dolzarb
ahamiyatga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdullayeva, M. R. (2022). Grouping of opposite options of verbal
phrasemas in uzbek language (example of translations of agatha christie's
works). Scientific progress, 3(2), 190-193.
2.
Botirova, D. B., Abdullayeva, M. R., Khaydarov, I. Y., Khaydarova, R. N. A., &
Sharofova, S. S. Social Psychological Features of the Process of Professional
Stress in Pedagogical Activity. Journal Power System Technology ISSN, 1000-
3673.
3.
Mahmudova, S., & Tashaliyeva, S. (2023). O ‘ZBEK BOLALAR ADABIYOTI
NAMUNALARI RUS TILIDA. Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences, 3(23), 189-194.
4.
Begmatova Nigina. The Impact of Technology and Artificial Intelligence on
Learning English. (2025). Intersections of Faith and Culture: American Journal of
Religious
and
Cultural
Studies
(2993-2599),
3(3),
40-43.
https://grnjournal.us/index.php/AJRCS/article/view/7216
5.
Mahmudova, S., & Tashaliyeva, S. (2022). THE INFLUENCE OF MEDIA ON
THE FORMATION OF PERSONALITY: PROBLEMS AND SOLUTIONS.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY
RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036, 11(01), 94-97.
6.
Касимова С. Фонологические особенности паузной формы.
Восточный факел, 1(1), 2015. 17-20.
7.
Mahmudova, S. (2022). IBROHIM G ‘AFUROVNING SO ‘Z YARATISH
MAHORATIGA DOIR. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 2(Special Issue 28), 139-145.
8.
Khodjayeva, D. K. (2024). GIVING SPEECH LABELS IN TRANSLATIONS
AND THEIR INTERPRETATION. FORMATION OF PSYCHOLOGY AND PEDAGOGY
AS INTERDISCIPLINARY SCIENCES, 3(34), 197-203.
9.
Mahmudova, Sevara. "On the Origin and Significance of the Terms
“Bovarism” and “Quixotism”." International Journal on Integrated Education 4.9
(2021): 15-17.
10.
Makhmudova, S. I. Avicenna as a Great Philosopher of Medieval Science.
JournalNX, 273-277.
