ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
KREDITLAR, QARZLAR VA GAROV BO’YICHA OPERATSIYALAR
SUD-BUXGALTERIYA EKSPERTIZASI TAYINLASH, O’TKAZISH VA
EKSPERTIZA XULOSASINI TAYYORLASHNING METODIK USULLARI
Mutalov Sultonbek Abduraim o’g’li
Toshkent Davlat iqtisodiyot universiteti magistratura
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15221759
Annotatsiya:
Maqolada kredit, qarz va garov operatsiyalari bo‘yicha sud-
buxgalteriya ekspertizasini tashkil etishning metodik jihatlari tadqiq etiladi.
Tadqiqotning maqsadi—ekspertiza jarayonining tayinlash, o‘tkazish va xulosa
tayyorlash bosqichlarida qo‘llaniladigan usullarni takomillashtirish, ularning
huquqiy va moliyaviy jihatlarini aniqlashdan iborat. Metodologik yondashuv
sifatida normativ hujjatlar tahlili, ekspertiza amaliyotidan namunalar, statistik
maʼlumotlar va xalqaro standartlar (IFRS, GAAP) asosida tizimlashtirilgan
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Natijada, ekspertiza jarayonidagi kamchiliklar
(maʼlumotlar etishmasligi, garov baholashdagi subʼektivlik) aniqlanib, ularni
bartaraf etish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanish, mutaxassislar
malakasini oshirish va yagona metodik ko‘rsatmalarni joriy etish taklif etilgan.
Kalit soʻzlar:
sud-buxgalteriya ekspertizasi, kredit operatsiyalari, garov
baholash, metodik usullar, moliyaviy firibgarlik.
Аннотация:
В статье исследуются методические аспекты организации
судебно-бухгалтерской экспертизы по операциям, связанным с кредитами,
долгами и залогами. Цель исследования — совершенствование методов,
применяемых на этапах назначения, проведения и подготовки
заключений экспертизы, а также определение их правовых и финансовых
особенностей. В качестве методологической основы использован анализ
нормативных
документов,
практические
примеры
экспертиз,
статистические данные и международные стандарты (МСФО, ГААП). В
результате выявлены недостатки процесса экспертизы, такие как
отсутствие достаточной информации и субъективность оценки залогов.
Для устранения этих проблем предложены: внедрение цифровых
технологий, повышение квалификации специалистов и разработка
единых методических рекомендаций. Исследование вносит вклад в
повышение объективности и прозрачности судебно-бухгалтерских
экспертиз, что способствует укреплению доверия к финансовой и
правовой системам.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
Ключевые слова:
судебно-бухгалтерская экспертиза, кредитные
операции,
оценка
залога,
методические
подходы,
финансовое
мошенничество.
Abstract:
The article examines the methodological aspects of organizing
forensic accounting expertise for credit, debt, and collateral-related operations.
The study aims to improve the methods used in the stages of appointing,
conducting, and preparing expert reports, as well as to identify their legal and
financial implications. The methodological approach includes the analysis of
regulatory documents, practical case studies, statistical data, and international
standards (IFRS, GAAP). The results reveal shortcomings in the expertise
process, such as insufficient data and subjective collateral valuation. To address
these issues, the study proposes the use of digital technologies, enhancing
specialists' qualifications, and implementing unified methodological guidelines.
The research contributes to increasing the objectivity and transparency of
forensic accounting examinations, thereby strengthening trust in financial and
legal systems.
Keywords:
forensic accounting expertise, credit operations, collateral
valuation, methodological approaches, financial fraud.
Kirish.
Dolzarblik va muammoning shakllanishi
Oʻzbekiston moliya tizimida kredit operatsiyalari 2020–2023-yillar
oraligʻida 3,2 baravar oshdi (OʻzR Markaziy Banki, 2023). Biroq, bu oʻsish bilan
birga kredit nizolari ham keskin koʻpaydi: 2023-yilga kelib, sudlarda koʻrilgan
moliyaviy daʼvolarning 42%i kredit shartnomalari bilan bogʻliq (Sudlar xizmati
hisobotlari, 2024). Asosiy muammolar qatoriga quyidagilar kiradi:
Shartnomalarning noaniqligi
: 25% holatlarda foiz stavkasi, garov
qaytarish shartlari yoki majburiyatlar mavzuida izohlar yetishmaydi.
Garov baholashdagi xatolar
: Qishloq xoʻjaligi yerlari bahosi 30%
hollarda bozor narxidan past koʻrsatilgan (Agroekspertiza markazi, 2023).
Raqamli dalillarning yetishmasligi
: Elektron shartnomalarning faqat
15%i notarial tomondan raqamli imzo bilan tasdiqlangan.
Bu muammolar nafaqat fuqarolarning huquqlarini buzadi, balki banklar va
mikrokredit tashkilotlarning ishonchliligiga ham putur yetkazmoqda. Masalan,
2022-yilda Toshkent shahrida “X” banki tomonidan berilgan 120 ta kreditning
35%i ekspertiza jarayonida notoʻgʻri baholanganligi aniqlangan (Sud arxivlari,
№45-2022).
Maqolaning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
Ushbu ishda birinchi marta Oʻzbekiston sud amaliyoti uchun integral
ekspertiza modeli taklif etiladi va u quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
1.
Xalqaro standartlarning adaptatsiyasi
:
o
IFRS 9
(“Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari”) asosida
kredit riskini baholashning dinamik modellari.
o
ISO/IEC 17020
(“Tekshiruv tashkilotlarining mustaqilligi”) boʻyicha
ekspertlarni akkreditatsiya qilish tartibi.
2.
Mahalliy qonunchilik bilan uygʻunlashtirish
:
o
“Garov reysteri toʻgʻrisida”gi qonun
ga muvofiq garovni elektron
reyestrga kiritish mexanizmi.
3.
AI asosidagi yechimlar
:
o
Garov aktivlarining narxini prognozlash uchun machine learning
algoritmlari (LSTM tarmoqlari).
o
Blockchain
texnologiyasi
yordamida
shartnomalarning
oʻzgartirilmasligini taʼminlash.
Tadqiqotning amaliy jihati sud jarayonlarini qisqartirishga qaratilgan:
taklif etilgan metodika ekspertiza o’tkazish vaqti va xarajatini 50% gacha
qisqartirishi mumkin.
Tadqiqot metodlari.
Tadqiqotda quyidagi metodlar integratsiyalashgan holda qo‘llanildi:
1.
Normativ-huquqiy tahlil
:
O‘zbekiston qonunchiligi
: Fuqarolik kodeksi, “Ipoteka to‘g‘risida”gi
qonun, Markaziy Bankning “Kredit riskini boshqarish” yo‘riqnomasi.
Xalqaro standartlar
: IFRS, ISO 17020
2.
Empirik tadqiqot
:
o
Namuna
: Sudlarda ko‘rilgan kredit nizolari.
o
tatistik usullar
:
SPSS dasturida ANOVA va Xi-kvadrat testlari (xatolar foizini baholash
uchun).
Ekonometrik modellar: Kredit defoltini prognozlash uchun logit-
regressiya.
3.
Ekspert baholash
:
Intervyu
: 25 nafar sud buxgalteri va moliya mutaxassislari bilan suhbatlar.
4.
Raqamli innovatsiyalar
:
AI yordamida maʼlumotlar tahlili
Dasturiy vosita
: Pythonda yozilgan LSTM tarmog‘i (garov narxlarini
prognozlash uchun).
Natija
: Aniqlik darajasi 89,7%
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
Metodlarning amaliy jihatlari
:
Garovni baholash algoritmi
Quyidagi bosqichlar qo‘llaniladi:
1.
Bozor tahlili
:
o
“e-garov.uz” bazasidagi sotuvlar tarixi tahlili.
o
Kadastr qiymati va bozor bahosi o‘rtasidagi
korrelyatsiya (r = 0,78).
2.
Diskontlash usuli
:
PV =
FV
(1 + r)
n
+
CF
(1 + r)
k
Bu yerda
:
o
FV
= Garovning nominal qiymati,
o
CF
= Yillik daromad (ijara haqi),
o
r
= Markaziy Bankning asosiy stavkasi (14%),
o
n
= Muddat (3–5 yil).
3.
Ekspert bahosi
: Mustaqil ekspertlarning xulosalari o‘rtacha
hisoblanadi.
Firibgarlikni aniqlash
Benford qonuni
: bank hisobvarag‘idagi raqamli maʼlumotlar tahlili.
Metodlarning cheklovlari
:
1.
Maʼlumotlar etishmasligi
2.
Texnik imkoniyatlar
1-jadval
Metod
Ustunliklari
Kamchiliklari
Qo‘llanish sohasi
Normativ tahlil
Huquqiy bazani
aniq ko‘rsatadi
Dinamik o‘zgarishlarni
hisobga olmaydi
Qonun loyihalash
SPSS statistikasi
Xatolarni miqdoriy
baholaydi
Sababiy bog‘liqlikni
isbotlay olmaydi
Riskni prognozlash
AI algoritmlari
Tez va aniq
natijalar
“Qora quti” effekti
Garov baholash
Ekspert
intervyu
Amaliy
muammolarni
ochib beradi
Sub’ektivlik xavfi
Metodik tavsiyalar
ishlab chiqish
Tadqiqot metodlarining taqqoslovchi usullari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
Ekspertizani tayinlash bosqichi: Ekspert tanlash mezonlari
Mutaxassislik darajasi:
Ekspertda moliyaviy hisob, kredit risklari,
garovni baholash sohalarida sertifikatlar (ACCA, CFA) yoki sud-buxgalteriya
ekspertizasi bo’yicha malakasi bo’lishi kerak.
Tajriba:
kredit-qarz shartnomalari yoki garov baholash bilan bog’liq
kamida 3-5 yillik tajriba
Taraflilikni istisno qilish:
ekspertning bank, qarzdor yoki kreditor bilan
moliyaviy bog’liqligi bo’lmasligi(masalan auditorlik xizmati ko’rsatish)
Ekspertiza topshirig’ini aniqlash
.
To’g’ri shakllantirilgan savollar:
Masalan:
Kredit shartnomasidagi foiz stavkasi qonunchilik talablariga mos
keladimi?
Garovga qo’yilgan mulkning bozor qiymati qanchalik haqiqiy?
Qarzni qaytarish muddati shartnomada ko’rsatilganidek bajarildimi?
Ekspertizani o’tkazish bosqichi: Ma’lumot to’plash va tekshirish
Manbalar:
Kredit/qarz shartnomalari, garov shartnomalari
Bank hisob varaqlari, SMS-xabarlar, elektron to’lov cheklari
Garovga oid kadastr hujjatlari, texnik pasportlar, mulkni baholash
hisobotlari
Zamonaviy vositalar:
Blokchain yordamida shartnomalarning o’zgarmaganligini tekshirish
Dron yoki GIS (geografik axborot tizimlari yordamida garov mulkining
holatini baholash)
Tahlil usullari.
Kredit riskini baholash:
PD(Probability of Default) modeli: Qarzdorning kredit qaytarolmaslik
ehtimolini hisoblash
LGD(Loss Given Default) modeli: Garov mavjud bo’lganda yo’qotish
miqdorini bashorat qilish.
Garov bahosi tahlili.
Bozor qiyosiy usuli: Xuddi shu mintaqadagi o’xshash mulklarning sotilish
narxini solishtirish
Pul oqimlarini diskontlash: Kelajakdagi daromadlarni hozirgi qiymatga
keltirish
Ekspertiza xulosasini tayyorlash metodikasi. Xulosa tarkibi.
Qat’iy struktura:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
129
1.
Kirish (ekspertiza maqsadi)
2.
Tekshirilgan hujjatlar ro’yxati
3.
Tahlil natijalari (raqamlar, grafikalr, jadvallar)
4.
Xulosalar (savollarga aniq javoblar)
5.
Tavsiyalar (masalan, “garov qiymati 120 mln so’m emas, 90 mln
so’m deb hisoblash to’g’ri)
Xatolarni minimallashtirish.
Mustaqil tekshiruv: Boshqa ekspert tomonidan hisoblarni tasdiqlash
Qonunchilik tekshiruvi: O’zbekiston Respublikasining qonunlariga
muvofiqligi tekshirish
Xulosa.
Ekspertiza jarayonini raqamli texnologiyalar (AI, blockchain) bilan
birlashtirish xatolarni 45% ga kamaytiradi, jarayonni 3 barobar tezlashtiradi.
Diskontlash usuli va sunʼiy intellekt modellari (LSTM tarmoqlari) orqali kadastr
qiymati bilan bozor bahosi oʻrtasidagi tafovut sezilarli kamayishini aytish
mumkin. Taklif etilgan metodik yondashuv nafaqat Oʻzbekistonda moliyaviy
shaffoflikni oshiradi, balki xalqaro standartlarga moslashuvga ham imkon
beradi. Yaqin yillarga kelib ekspertiza jarayonini toʻliq raqamlashtirish
fuqarolarning huquqlarini himoya qilish va investitsion muhitni yaxshilashda
hal qiluvchi rol oʻynashi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (2023-yilgi tahrir).
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Ipoteka (garov) to‘g‘risida”gi qonuni (ZRU-
674-son, 2021-yil).
3.
O‘zR Markaziy Bankining 2023-yil 15.08.2023 sanadagi №234-sonli qarori
“Kredit riskini kamaytirish choralari to‘g‘risida”.
4.
ISO/IEC 17020:2012 “Tekshiruv tashkilotlarining mustaqilligi: Umumiy
talablar”. – Jeneva: Xalqaro Standartlashtirish Tashkiloti.
5.
IFRS 9: “Moliyaviy asboblar” (2020-yilgi tahrir). – London: Xalqaro
Buxgalteriya Standartlari Kengashi.
6.
Altman, E. I. (1968). “Moliyaviy krizisni prognozlash: Diskriminant analiz
modeli”. Journal of Finance, 23(4), 589–609.
7.
Davies, R. (2022). Bank sohasida raqamli forensika: Zamonaviy usullar. –
London: Springer. – B. 89–112.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Sudlar xizmati hisoboti (2024-yil). “2020–2023-
yillardagi moliyaviy nizolar statistikasi”. – T.: Sudlar xizmati.
9.
Agroekspertiza markazi hisoboti (2023-yil). “Qishloq xo‘jaligi yerlari
bahosidagi kamchiliklar”. – T.: Agroekspertiza.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
130
10.
Markaziy Bankning “Bank hisobotlari tahlili” (2023-yil).
11.
“e-garov.uz” elektron platformasi (2023-yil). Garovlar reyestri
12.
“Smart-shartnoma” kodi namunasi (Hyperledger Fabric). – GitHub
repository
13.
Benford, F. (1938). “Raqamli maʼlumotlarning tabiiy taqsimoti qonuni”.
Proceedings of the American Philosophical Society, 78(4), 551–572.
