ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
ТУРИЗМДА БАРҚАРОР РИВОЖЛАНИШ ВА ЭКОЛОГИК
ОМИЛЛАР
Шарапова Гулчехра Рустамовна
Тошкент Давлат Транспорт университети ”Корпоратив бошкарув”
кафедраси катта укитувчиси
E-mail: sharapovagulchekhra6620@gamil.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15208551
Аннотация:
Мазкур мақолада Ўзбекистонда туризм соҳасининг
барқарор ривожланиши ва экологик омиллар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик
иқтисодий кўрсаткичлар асосида таҳлил қилинган. Сўнгги йилларда
туризм секторидаги ўсиш билан бирга, атроф-муҳитга бўлган таъсир ҳам
ортгани қайд этилган. Мақолада 2022–2024 йиллар давомидаги реал
статистик маълумотлар, туристлар оқими, ЯИМдаги улуш, солиқ
тушумлари ҳамда экологик муаммолар таҳлил қилиниб, 2025 йилгача
бўлган прогнозлар келтирилган. Шунингдек, туризмнинг барқарорлиги
учун экологик сиёсат, экотуризм ва ресурсларни тежаш каби таклифлар
берилган.
Калит сўзлар:
туризм, барқарор ривожланиш, экология, экотуризм,
иқтисодий таҳлил, ЯИМ, туристлар оқими, ресурслар, чиқиндилар,
прогноз.
Сўнгги ўн йилликларда туризм жаҳон миқёсида энг тез ўсиб
бораётган соҳалардан бирига айланди. БМТнинг Бутунжаҳон туристик
ташкилоти (UNWTO) маълумотларига кўра, 2023 йилда глобал туристлар
сони 1,3 миллиард нафарга етди ва туризм дунё ЯИМининг 10%ини
ташкил этди. Бу ўсиш, ўз навбатида, табиий ресурслардан ортиқча
фойдаланиш, чиқиндилар миқдорининг ошиши ва биологик хилма-
хилликнинг йўқолишига олиб келмоқда. Шу сабабли, туризмда барқарор
ривожланиш тушунчаси долзарб аҳамият касб этмоқда.
Ўзбекистон ҳам туризмни иқтисодий ўсиш драйверларидан бири
сифатида белгилаган. 2022 йилда мамлакатга 4,5 миллион турист ташриф
буюрган бўлиб, бу 2021 йилга нисбатан 3 баравар кўпдир. Туризм
соҳасининг ЯИМдаги улуши 2,5%га етгани, меҳмонхона ва логистика
инфратузилмасининг кенгайиши туризм салоҳиятини янада оширмоқда.
Бироқ, бу ўсиш экологик мувозанатга салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Масалан, сайёҳлар оқими кўпайиши натижасида Чотқол биосфера ҳудуди,
Бойсун тоғлари ва Зарафшон водийсида чиқиндилар миқдори ва сув сарфи
ортаётгани кузатилмоқда.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
Шу боис, туризм соҳасини экологик барқарор йўналишда
ривожлантириш, яъни экотуризм, ресурсларни оқилона бошқариш ва
экологик сиёсатни кучайтириш муҳим вазифа сифатида қўйилмоқда.
Мазкур мақолада Ўзбекистонда туризмнинг иқтисодий ва экологик
ҳолати, амалга оширилаётган сиёсатлар, шунингдек, 2025 йилгача бўлган
прогнозлар таҳлил этилади.
Туризм соҳасидаги ўсиш, табиий ва маданий мерос объектларига
бўлган талабнинг ортиши билан биргаликда, экологик мувозанатга
жиддий таъсир кўрсатмоқда. Хусусан, юқори туристик фаоллик
кузатилаётган ҳудудларда табиий ресурсларнинг ортиқча истеъмоли,
чиқиндиларнинг назоратсиз ташланиши, сув ва энергия манбаларининг
самарасиз сарфи кузатилмоқда.
Чотқол биосфера ҳудуди, Бойсун тоғлари, Зарафшон водийси, Арқоқ
сойи ва Самарқанд – Бухоро йўналишларида аҳолининг шикоятлари
асосида чиқиндилар миқдори кескин кўпайгани қайд этилмоқда.
Шаҳарлараро туристик ҳаракатларнинг ортиши ҳаво ифлосланишига ҳам
олиб келмоқда. Туризм инфратузилмасини ривожлантириш жараёнида
кўплаб табиий ерлар ўзгаришга учраяпти, бу эса биологик хилма-
хилликка таҳдид солмоқда.
Ўзбекистонда экологик барқарор туризмни ривожлантириш
мақсадида қатор чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. 2022–2023
йилларда "Экотуризмни ривожлантириш дастури" ишлаб чиқилиб,
ҳукумат томонидан тасдиқланди. Унга кўра, 10 та ҳудудда махсус
экотуризм зоналари яратилди, уларда туризм ва экология ўртасидаги
мувозанатни сақлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Шу билан бирга, ”Яшил меҳмонхона” концепциясига асосланган
объектлар сони ортаяпти. Туризм корхоналарига экологик стандартлар
талаблари жорий қилинмоқда. Қорақалпоғистондаги Устюрт platosi ва
Сурхондарёдаги экосайёҳлик масканларида чиқиндиларни қайта ишлаш
ва биотуалетлар жорий этилган. Ўзбекистон Экология, атроф-муҳитни
муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги туризм соҳаси учун
алоҳида экологик назорат тизимини йўлга қўймоқда.
Прогнозларга кўра, 2025 йилга келиб Ўзбекистонга ташриф буюрувчи
туристлар сони 6 миллион нафардан ошиши кутилмоқда. Туризм
соҳасининг ЯИМдаги улуши 3%дан ошиб, валюта тушумлари 2 миллиард
долларга етиши мумкин. Бироқ, ушбу ўсиш экологик хавфлар билан ҳам
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
бирга кечиши мумкин. Шу сабабли, қуйидаги таклифлар долзарб
ҳисобланади:
Экотуризм лойиҳаларини кенгайтириш: Табиий ҳудудларда
кам тажовузкор инфратузилмани яратиш.
Ресурслардан оқилона фойдаланишни таъминлаш: Сув, энергия
ва чиқиндиларни бошқаришда замонавий технологиялар жорий этиш.
Туристлар учун экологик маърифатни ошириш: Эко-аҳлоқ
қоидаларини жорий этиш ва оммавий ахборот воситаларида экологик
тарғибот.
Экологик
аудит
ва
назоратни
кучайтириш:
Туризм
объектларини мунтазам мониторинг қилиш ва атроф-муҳитга таъсирини
баҳолаш.
Адабиётлар таҳлили
Барқарор туризм тушунчаси биринчи марта 1987 йилда БМТнинг
"Ҳаммамиз учун келажак" (Our Common Future) ҳисоботида атроф-муҳит ва
иқтисодий ривожланишни уйғунлаштириш ғояси билан тилга олинган.
Туризмда бу концепция табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш,
маданий меросни муҳофаза қилиш ва маҳаллий жамият манфаатларини
ҳисобга олиш асосида шаклланади (Butler, 1999) [1].
Hunter (2002) таъкидлаганидек, туризм фаолиятида барқарорликни
таъминлаш — бу бир вақтда ижтимоий, иқтисодий ва экологик
мувозанатни сақлашни англатади. Унинг назарий моделида туризм
фаолияти иқтисодиётни ривожлантириш билан бирга табиатни муҳофаза
қилиш ва жамиятни ривожлантириш вазифасини ҳам бажариши
кераклиги кўрсатилган [2].
UNWTO маълумотларига кўра (2023), туризм жаҳон ялпи ички
маҳсулотининг 10,3%ини ташкил этади [3]. Аммо бу ўсиш билан боғлиқ
ресурслар танқислиги, чиқиндилар муаммоси ва карбон изи ортиб
бормоқда. Шунинг учун, Global Sustainable Tourism Council (GSTC)
томонидан
1
ишлаб чиқилган стандартлар асосида туризм фаолиятида
экологик мувозанатга риоя қилиш орқали сертификатлашган объектлар
сони ортиб бормоқда (масалан, Green Key ва EarthCheck каби
сертификатлар
2
) [3].
Коста-Рика мисолида, экотуризм мамлакат иқтисодиётининг асосий
драйверларидан бирига айланган. Туризмдан тушадиган даромаднинг
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
60% экологик асосланган фаолиятлар ҳиссасига тўғри келади (Honey,
2008). Бунинг сабаби — туристларнинг табиатга бўлган қизиқиши ва
давлат сиёсатида экологик стандартларга қатъий амал қилинишидадир.
Шунингдек, Исландия, Швейцария, Канада каби мамлакатларда
экотуризм фаолияти махсус қоидалар, лицензиялар ва экологик хақлар
орқали тартибга солинади. Бу моделлар экологик тоза инфратузилма,
чиқиндиларни қайта ишлаш ва энергияни тежаш каби ечимларга
асосланади.
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда туризм соҳаси фаол ривожланмоқда.
Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2022 йилда
мамлакатга 4,5 млн хорижий сайёҳ ташриф буюрган (2021 йилга нисбатан
3 баробар кўп). Туризмнинг ЯИМдаги улуши 2,5%га етди, ва туризм
соҳасидан 1,2 млрд АҚШ доллари эквивалентида даромад қайд этилди
3
.
Бироқ, бу ўсиш билан бир қаторда экологик муаммолар ҳам пайдо
бўлмоқда. Давлат экология қўмитасининг 2023 йилги ҳисоботида
таъкидланганидек, қўриқланадиган ҳудудларда чиқиндилар миқдори
18%га ошган. Экотуризм объектларида сув ва энергия сарфи ўртача 1,5
баравар кўпайган. Шу боис, 2022–2026 йилларга мўлжалланган миллий
“Барқарор туризм стратегияси”да 30 дан ортиқ экотуризм объектларини
яратиш, маҳаллий аҳоли иштирокини кучайтириш ва эко-маърифатни
ошириш мақсад қилинган.
Шунингдек, Zomin National Park, Чотқол биосфера резервати ва Бойсун
тоғлари каби ҳудудларда “Community-based tourism” (жамоага асосланган
туризм) фаол ривожланмоқда, бу эса табиий ресурсларни муҳофаза қилиш
ва маҳаллий иқтисодиётни бир вақтда ривожлантириш имконини беради.
Ҳозирги тадқиқотларда асосий эътибор иқтисодий фойдага
қаратилаётгани, аммо экологик таҳдидларнинг етарлича таҳлил
қилинмаётгани кузатилади. Шунингдек, маҳаллий аҳоли иштирокининг
пастлиги, эко-маърифатнинг етишмаслиги ва мониторинг тизимларининг
самарасизлиги — Ўзбекистондаги энг муҳим муаммолардан ҳисобланади.
Ҳозирги шароитда талаб этиладиган ёндашув — “Интеграл барқарор
туризм” бўлиб, у иқтисодий ўсиш, табиатни муҳофаза қилиш ва жамият
манфаатларини уйғунлаштирган ҳолда ривожлантирилиши лозим.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
Адабиётлар таҳлили шуни кўрсатадики, туризм соҳасини барқарор
ривожлантиришда экологик омиллар ҳал қилувчи аҳамият касб этади.
Халқаро тажриба ва Ўзбекистондаги амалий ҳолат шуни исботлайдики,
экологик стандартлар, етук сиёсий ёндашув ва жамоатчилик иштироки —
туризмнинг узоқ муддатли ва барқарор ривожланиши учун зарур асосдир.
Таҳлил ва натижалар
Ўзбекистонда туризм соҳасининг ривожланиши сўнгги йилларда
барқарор ўсиш тенденциясини намоён этмоқда. 2022–2023 йиллар
давомида туристлар оқимининг кескин кўпайиши, ЯИМда туризм
улушининг ортиши ва солиқ тушумларининг ўсиши соҳанинг иқтисодий
аҳамиятини янада оширди. Меҳмонхона инфратузилмаси, транспорт ва
сервис хизматларининг ривожланиши маҳаллий аҳоли бандлигини
таъминлашда ҳам муҳим ўрин тутмоқда.
Бироқ, бу ижобий иқтисодий кўрсаткичлар ортидан экологик
муаммолар ҳам келиб чиқмоқда. Айниқса, туристик фаоллик юқори бўлган
Чотқол, Бойсун, Зарафшон каби ҳудудларда чиқиндилар миқдорининг
ошиши, сув ресурсларининг ортиқча сарфи ва табиий ландшафтларнинг
бузилиши
кузатилмоқда.
Бу
эса
туризмнинг
узоқ
муддатли
ривожланишига таҳдид солиши мумкин.
2022–2024
йиллар
давомида
ўтказилган
таҳлиллар
шуни
кўрсатмоқдаки:
Туристлар оқими 2021 йилга нисбатан 3,2 баробарга ошган;
Туризмнинг ЯИМдаги улуши 1,8%дан 2,5%гача кўтарилган;
Экологик таҳдидлар қайд этилган ҳудудларда чиқиндилар 40–60%
гача кўпайган;
Табиий ҳудудларда биологик хилма-хилликка таҳдидлар кучайган;
10 та асосий туристик ҳудуддан 6 тасида сув танқислиги ва тупроқ
эрозияси каби муаммолар қайд этилган.
Бу ҳолатлар, биринчи навбатда, туризмнинг тезкор ва кенг қамровли
ривожланиши самарали экологик сиёсат ва назорат механизмларисиз
амалга оширилганини кўрсатади. Демак, иқтисодий ўсиш экологик
барқарорликка мос тарзда ташкил этилмаса, туризм соҳаси ўзига хос
муаммолар манбаига айланиши мумкин.
Жорий этилаётган “Яшил туризм” ташаббуслари, экотуризм
лойиҳалари ва экологик стандартлар бу хавфларни бартараф этишга
қаратилган бўлса-да, уларни тўлиқ амалга ошириш учун ҳудудий даражада
янада кенгроқ ҳамкорлик ва инвестициялар талаб этилади.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
Хулоса ва таклифлар
Ўзбекистонда туризм соҳаси сўнгги йилларда жадал суръатларда
ривожланиб, миллий иқтисодиётнинг муҳим драйверларидан бирига
айланмоқда. Туристлар оқимининг ортиши, туризм хизматлари ва
инфратузилманинг кенгайиши ЯИМ ўсишига ижобий таъсир кўрсатмоқда.
Шу билан бирга, соҳа ривожи экологик таҳдидлар билан ҳамроҳлик
қилмоқда — чиқиндиларнинг кўпайиши, табиий ресурслардан самарасиз
фойдаланиш,
биологик
хилма-хилликка
таъсир
ва
табиий
ландшафтларнинг бузилиши шулар жумласидандир.
Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, туризмда иқтисодий манфаатлар ва
экологик барқарорлик ўртасида мувозанатни таъминлаш долзарб аҳамият
касб этади. Бу мувозанатга эришиш учун туризм фаолиятини экологик
тамойилларга асосланган ҳолда ташкил этиш лозим. Туризмнинг узоқ
муддатли ривожланиши, фақатгина иқтисодий кўрсаткичлар эмас, балки
атроф-муҳитни муҳофаза қилиш билан чамбарчас боғлиқдир.
Шу муносабат билан, қуйидаги таклиф ва тавсияларни илгари суриш
мақсадга мувофиқ:
Экотуризмни ривожлантириш — табиий ҳудудларда кам
таъсирли, экологик тоза туризм турларини кенгайтириш, маҳаллий аҳоли
иштирокини таъминлаш.
Туризм инфратузилмасини “Яшил стандартлар” асосида қуриш
— меҳмонхоналар, дам олиш масканлари ва транспорт воситаларида
ресурс тежамкор технологияларни жорий этиш.
Туристик ҳудудларда чиқиндиларни бошқариш тизимини
такомиллаштириш — қайта ишлаш, саралаш ва чиқиндиларни
камайтириш чораларини кучайтириш.
Экологик таълим ва тарғиботни кенгайтириш — маҳаллий
аҳоли ва туристлар ўртасида экологик маданиятни оширишга қаратилган
дастурларни жорий этиш.
Экологик мониторинг ва назоратни кучайтириш — сайёҳлик
фаолиятининг табиий муҳитга таъсирини мунтазам баҳолаб бориш ва
мувофиқ чоралар кўриш.
Ушбу чора-тадбирларнинг амалга оширилиши Ўзбекистонда туризм
соҳасининг барқарор ва экологик жиҳатдан масъул ривожланишига
хизмат қилиши билан бирга, мамлакатнинг халқаро туризм бозорида
рақобатбардошлигини таъминлайди.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Butler, Richard W. 1999. "Sustainable Tourism: A State-of-the-Art Review."
Tourism Geographies 1, no. 1: 7–25.
2.
World Commission on Environment and Development. 1987. Our Common
Future. Oxford: Oxford University Press.
3.
Hunter, C. (2002). Sustainable tourism and the touristic ecological
footprint. Environment, Development and Sustainability, 4(1), 7–20.
https://doi.org/10.1023/A:1016313709193
4.
EarthCheck. (n.d.). Sustainability Certification for Tourism. Retrieved April
13, 2025, from https://earthcheck.org
