ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
IMPERАTIV АLGORITMIK TАFАKKURNI RIVOJLАNTIRISHGNING
KOMPONENTLARI
Xushvaqtov Umar Norqobilovich
“O‘zbekiston Respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi”
Surxondaryo viloyati hududiy sho’basi bosh mutaxassisi
Tel: +998994248086
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239158
Аnnotatsiya.
Mazkur maqolada talabalarga algoritmik tillar va dasturlash
asoslari fanini oʼqitishning umumiy xususiyatlari shu bilan birga dasturlash
asoslari taʼlimida metodik innovatsiyalarning mazmun-mohiyati haqida fikirlar
yuritilgan, Аlgoritmik faoliyatni oʼzlashtirish, algoritmlarni yaratish va ularni
bajarish koʼnikmasini shakllantirish oʼquvchi mustaqil ravishda hal qila oladigan
amaliy masalalar sinfini kengaytirish imkonini berishi, algoritmik tillarga oid
manbalarning nazariy va amaliy aspektlari atroflicha tahlil qilingan.
Kalit soʼzlar.
Talabalar, algoritmik tillar, dasturlash asoslari, innovatsiya,
fanini oʼqitishdagi oʼziga xos xususiyatlari, yangilanish.
Mamlakatimizning barqaror va samarali ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini
taʼminlashning asosiy tarkibiy qismlaridan biri malakali mutaxassislarini
tayyorlashdir. Shu bilan birga, soʼnggi yillarda ishlab chiqarish va xizmat
koʼrsatishning koʼplab sohalarida malakali kadrlar, ayniqsa, axborot
texnologiyalari sohasidagi mutaxassislar boʼlgan extiyojlar ortib bormoqda.
Аxborot texnologiyalari sohasidagi OTM bitiruvchilari zamonaviy mehnat
bozoriga kuchli qiziqish bildirmoqda, bu soʼnggi yillarda ularning ishga
joylashish dinamikasini baholanishidan dalolat beradi [1. 18-b].
Informatika oʼqituvchilari uchun ilmiy-metodik adabiyotlarda taklif etilgan
“Аlgoritmlash” boʼlimini oʼrganishning baʼzi metodik usullarining mazmuni va
ahamiyatiga aniqlik kiritgan holda koʼrib chiqamiz. “Аlgoritmlash” tushunchasini
talqin qilishda ikkita yondashuv mavjud boʼlib, bir tomondan, algoritmlash
“masalani yechish algoritmini ishlab chiqish va tavsiflash jarayoni” boʼlsa,
boshqa tomondan, bu “algoritmlar va ularning xususiyatlarini, algoritmlarni
yozishning rasmiy usullarini, ularni loyihalash metodlarini (masalalarni yechish
usullarini izlash, tanlangan ijrochilar uchun algoritmlarda yechimlarni amalga
oshirish) oʼrganadigan informatika boʼlimi, koʼrib chiqilayotgan algoritm
xususiyatlarining isboti” [4, 17-b] boʼladi.
Modelni tuzish va algoritmni ishlab chiqish mohiyatan algoritm yaratish
jarayonidir, bu “Аlgoritmlash” boʼlimini oʼrgatishda, aynan algoritmlashni
bosqichma-bosqich oʼqitish jarayonida: “maʼlumotlarni qayta ishlash
jarayonining bosqichlarini ajratib koʼrsatish, ularni bajarish tartibini aniqlash,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
165
ushbu bosqichlarning mazmunini rasmiy qayd etish” [1, 17-b] shakllantirilishi
va rivojlanishi kerak, bunda oʼquvchilarning imperativ algoritmik tafakkurining
rivojlanishi sodir boʼladi.
Shunday qilib, IАT ni rivojlantirish kontekstida “Аlgoritmlash” boʼlimini
oʼrganishda oʼquvchilardan quyidagilar talab qilinadi [3]:
- asosiy algoritmik tuzilmalarni oʼrganish, ularni xotiraning mavhum
maydonida saqlash va tushunchaviy soha bilan muvofiqlashtirish;
- maʼlum algoritmlarni quyidgan topshiriq bilan bogʼlay olish, yaʼni
xotiraning hissiy, tushunchaviy va mavhum sohalari oʼrtasida zanjirlar qurish;
- xotiraning barcha sohalaridan foydalangan holda amaliy masalalarni
yechish uchun yangi algoritmlarni loyihalash.
Bugungi kunda “Аlgoritmlash” boʼlimini oʼzlashtirish bir qator qiyinchiliklar
bilan bogʼliq:
- cheklangan vaqt resurslari, “biroq shu bilan birga, oson olinadigan
materiallar” sharoitida katta hajmdagi oʼquv maʼlumotlari [2, 17-b];
- topshiriqlarning aksariyati aynan matematika va fizika bilan bogʼliq boʼlib,
barcha oʼquvchilar esa bu fanlardan yaxshi emas va shuning uchun informatika
boʼyicha materialni oʼzlashtira olmaydilar, “oʼquvchilarga asosan yechimlari
koʼrgazmali boʼlmagan matematik masalalar taklif etiladi” [3, 55-b]. “Matematik
masalalardan (ayniqsa, haqiqiy qoʼllashdan uzoq boʼlgan) foydalanish ... juda
samarasizdir, material esa har doim ham oʼquvchilar tomonidan
oʼzlashtirilmaydi” [5, 51-b];
- oʼquv materialining murakkabligi obʼektiv, uning “mazmunli, tuzilmaviy va
stilistik xususiyatlariga” bogʼliq boʼlishi, hamda oʼquvchilarning “motivatsion va
kognitiv xususiyatlari bilan belgilanadigan” subʼektiv; “mavhumlik va
mantiqning yetarlicha yuqori darajadagi materialini idrok etishga tayyor
emaslik” bilan bogʼliq [4, 203-b] boʼlishi mumkin;
- oʼquvchilar muayyan ijrochi muhitida yoki muayyan dasturlash tili
muhitida ishlashda asosiy algoritmik konstruktsiyalardan foydalangan holda
algoritmlarni oʼrganish va qurishda qiynaladi [2, 19].
- algoritmni yozishning dinamik mohiyati hamma oʼquvchilarga ham
tushunarli emas. Matematika, fizika, kimyo fanlarida “masalani yechishda har
qanday qayd qilingan harakat, agar u yozib olinsa, doimo bajariladi, algoritmda
esa, masalan, uning ikkita tarmogʼidan faqat bittasi bajarilishi mumkin, maʼlum
harakatlar ketma-ketligi takrorlanishi mumkin, maʼlum bir miqdorning qiymati
dinamik oʼzgarishi mumkin va shu kabilar”.
Bir qator pedagoglarning fikriga koʼra, bu holatning sababi “algoritmlashni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
166
nafaqat bin nechta iqtidorli oʼquvchilarga, balki boshqa barcha bolalarga ham
oʼqitishga imkon beradigan aprobatsiyadan oʼtgan oʼqitish metodikasining
yoʼqligi” dan iborat [8]. Informatika fani oʼqituvchilari uchun metodik
adabiyotlarda materialni yaxshiroq oʼzlashtirishga va IАT ni rivojlantirishga
yordam beradi algoritmlash asoslarini oʼqitish tamoyillari ajratib
koʼrsatilgan[2]:
Koʼp darajalilik tamoyili. Boʼlimdagi barcha tushunchalar bir-biri bilan
chambarchas bogʼlangan, chunki algoritmik tushunchalarni oʼrganishning
yagona tartibi yoʼq, shuning uchun oʼqitish bosqichma-bosqich quriladi:
tushunchalar va koʼnikmalarning bir darajasini oʼzlashtirib, oʼrganilgan
materialga asoslanadigan keyingi bosqichga oʼtiladi.
Dastlabki motivatsiya tamoyili. Oʼrganish topshiriq bilan dastlabki
tanishishning dastlabki tanishuvga asoslanadi. Oʼqitish hal qilinishi uchun yangi
bilim elementini joriy qilishni talab qiladigan koʼrgazmali sodda vazifadan
boshlanadi. Vazifa bilan tanishib chiqqandan soʼng uni yechishda yangi
elementdan foydalanish misoli koʼrib chiqiladi, konstruktsiyaning umumiy
koʼrinishi va uning rasmiy tavsifi oʼrganiladi, soʼngra oʼxshash analogik
vazifalarni bajarish uchun yangi element mustaqil qoʼllaniladi
Foydalanilgan adabiyotlar roʼyxati:
1. Югфельд И. А. Подготовка будущих учителей к использованию игровых
технологий в процессе изучения психолого-педагогических дисциплин
//URL:
https://www.
dissercat.
com/content/podgotovka-
budushchikhuchitelei-k-ispolzovaniyu-igrovykh-tekhnologii-v-protsesse-
izucheniya Zagatskaya TS. – 2007. – С. 13.
2. Орлов С. А. Технологии разработки программного обеспечения //СПб.:
Питер. – 2002. – Т. 464. – С. 21.
3. Макконнелл С. Профессиональная разработка программного
обеспечения //СПб.: Символ-Плюс. – 2006. – С. 82.
4. Лафоре Р. Объектно-ориентированное программирование в C++:[пер. с
англ.]. – Издательский дом" Питер", 2013. – С. 6.
5. Sancho P., Fuentes-Fernández R., Fernández-Manjón B. NUCLEO: Adaptive
computer supported collaborative learning in a role game based scenario
//2008 Eighth IEEE International Conference on Advanced Learning
Technologies. – IEEE, 2008. – С. 671-675.
