ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
RAQAMLI IQTISODIYOTNING YANGI ISH O‘RINLARINI
YARATISHDAGI ROLI
Tursunboyev Ma’ruf Murod o‘g‘li
Toshkent Iqtisodiyot va Pedagogika Instituti
“Iqtisodiyot” fakulteti 2-bosqich talabasi
E-mail: maruftursunboyev7@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239116
Annotatsiya:
ushbu tezisda raqamli iqtisodiyotning yangi ish o‘rinlarini
yaratishdagi roli tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va onlayn
platformalar iqtisodiyotning yangi shaklini shakllantirib, global iqtisodiy
o‘sishning yangi manbalarini yaratmoqda. Tezisda raqamli iqtisodiyotning ish
o‘rinlari yaratishdagi o‘zgarishlari, iqtisodiy ko‘rsatkichlar, masalan, YIM (GDP)
o‘sish sur’atlari, ish o‘rinlari bo‘yicha ko‘rsatkichlar va yangi sohalarning
rivojlanishi orqali amalga oshirilgan islohotlar tahlil qilinadi. Shuningdek,
pandemiya davrida raqamli iqtisodiyotning ijobiy ta’siri, masofaviy ishlash va
yangi xizmatlar sektori bilan bog‘liq o‘zgarishlar muhokama qilinadi. Tezisda
raqamli iqtisodiyotning yoshlar, malakali ishchi kuchi va iqtisodiy barqarorlikka
ta’siri ko‘rib chiqilib, kelajakdagi siyosat va strategiyalar bo‘yicha takliflar
beriladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot,
yangi ish o‘rinlari,
sun’iy intellect
,
elektron tijorat, masofaviy ishlash,
yim (gdp) o‘sishi,
iqtisodiy barqarorlik,
raqamli platformalar,
ishsizlik darajasi,
ta'lim va malaka oshirish,
innovatsiyalar.
Kirish
So‘nggi o‘n yillikda raqamli texnologiyalar global iqtisodiyotda keskin
o‘zgarishlar keltirib chiqardi. Internet, sun’iy intellekt, katta hajmdagi
ma’lumotlar (big data), bulutli texnologiyalar va raqamli platformalar turli
sohalarda innovatsion o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar nafaqat ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatish tizimlariga, balki mehnat bozori strukturasiga
ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda.
World Economic Forum (2023)
hisobotiga ko‘ra, 2025-yilgacha raqamli
transformatsiya tufayli global miqyosda 97 million yangi ish o‘rni
yaratiladi, shu
bilan birga 85 million an’anaviy ish o‘rni yo‘qoladi. Bu raqamlar zamonaviy
iqtisodiyotda raqamli kompetensiyalarning o‘sib borayotgan ahamiyatini
ko‘rsatmoqda.
Raqamli iqtisodiyot ko‘p mamlakatlarda YIM (ya'ni, yalpi ichki mahsulot)
tarkibining muhim qismini tashkil etmoqda:
AQShda 2022-yilda raqamli iqtisodiyot YIMning 10.2% ini tashkil etdi ($2.4
trillion) (BEA, 2023).
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
Xitoyda raqamli iqtisodiyot 2023-yilda YIMning 41.5% ini tashkil etdi
(China Academy of Information and Communications Technology).
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bu ko‘rsatkich o‘rtacha 9–12% oralig‘ida.
Bu raqamlar raqamli soha nafaqat o‘ziga xos tarmoq sifatida, balki
makroiqtisodiy o‘sish drayveri sifatida shakllanayotganini ko‘rsatadi.
Bureau of Labor Statistics (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, AQShda quyidagi
sohalarda bandlik keskin o‘smoqda:
1-jadval
Soha
O‘sish sur’ati (2020–
2030)
O‘rtacha yillik ish haqi
(USD)
Sun’iy intellekt
21%
$112,000
Ma’lumotlar analitikasi
25%
$98,000
Kiberxavfsizlik
31%
$103,000
E-tijorat/logistika
22%
$60,000
1-jadval.
Raqamli iqtisodiyot sohalarining o‘sish sur’atlari va o‘rtacha yillik
ish haqi (2020–2030).
Raqamli platformalarning kengayishi tufayli gig iqtisodiyot (freelance,
masofaviy ishlash) segmenti ham kengaymoqda. Upwork va Fiverr kabi
platformalar orqali 2022-yilda AQShda 60 milliondan ortiq kishi freelance
ishlagan.
ILO (2022)
hisobotiga ko‘ra, raqamli iqtisodiyot yoshlar uchun eng tez
rivojlanayotgan bandlik sektoridir. Raqamli marketing, UI/UX dizayn, dasturlash
va ijtimoiy media menejmenti yo‘nalishlarida yoshlarning ulushi 18–34 yosh
orasida 70% ga yetgan.
Pandemiya davrida e-tijorat eksploziv o‘sishga erishdi:
Amazon 2020–2021 yillar oralig‘ida 400,000 dan ortiq yangi ish o‘rnini
yaratdi.
Alibaba esa 2023-yilda Xitoyda 1 millionga yaqin kichik sotuvchilarni
raqamli savdo tizimiga integratsiya qilib, ular orqali o‘n minglab yangi ish
joylarini yaratgan.
EdTech sektori raqamli iqtisodiyotda yangi ish o‘rinlarini yaratishdagi
asosiy drayverga aylandi. Coursera,
Udemy,
Khan Academy kabi platformalarda
o‘qituvchilar, kontent yaratuvchilar va texnik qo‘llab-quvvatlovchilar uchun
yangi ish imkoniyatlari yaratildi.
2021-yilda dunyo bo‘ylab onlayn ta’lim sektori 227 milliard dollar hajmga
yetdi va 2026-yilgacha bu ko‘rsatkich 400 milliard dollarga chiqishi kutilmoqda
(Statista, 2022). Raqamli iqtisodiyotda ish topish imkoniyatlarining kengayishi
bilan birga raqamli savodxonlik va malakalar ham talab etiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
OECD (2021) ma’lumotlariga ko‘ra:
-
Ish beruvchilarning 74% raqamli ko‘nikmalarni zaruriy deb hisoblaydi.
-
Xodimlarning 40% i keyingi 5 yilda qayta tayyorlanish ehtiyojiga ega.
Shuning uchun, davlatlar raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish
dasturlari,
tech bootcamp’lar, masofaviy kasbiy ta’lim orqali ishga joylashish
imkoniyatlarini oshirmoqda.
Xulosa
Raqamli iqtisodiyot bugungi global iqtisodiy rivojlanishning eng muhim
drayveriga aylangan. Sun’iy intellekt, avtomatlashtirish, katta hajmdagi
ma’lumotlar (big data), bulutli texnologiyalar va elektron platformalar
yordamida iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida yangi ish o‘rinlari vujudga
kelmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki:
2020–2023-yillar oralig‘ida raqamli sohalar global YIM o‘sishining 15–20%
qismini ta’minladi (World Bank, 2023).
Masofaviy ish va gig iqtisodiyot sektorida 2022-yilda 60 milliondan ortiq
yangi ish o‘rni yaratilgan (Upwork, BLS).
Raqamli iqtisodiyot yoshlar bandligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, 18–34 yoshli
ishchilar orasida 25–30% yangi ish o‘rinlarini ta’minlagan (ILO, 2022).
Shu bilan birga, raqamli transformatsiya mehnat bozoriga nisbatan ham
yangi chaqiriqlarni yuzaga keltirmoqda — xususan, malaka mos kelmasligi,
texnologik ishsizlik va raqamli tengsizlik kabi masalalar dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
Raqamli iqtisodiyot imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish va mehnat
bozorida barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun quyidagi tizimli takliflarni
ilgari surish mumkin:
Raqamli savodxonlik va malaka oshirishni milliy ustuvor yo‘nalishga
aylantirish. Davlat tomonidan IT, kodlash, ma’lumotlar tahlili, kiberxavfsizlik
kabi yo‘nalishlarda o‘quv markazlari va qisqa muddatli kurslarni tashkil etish.
Har yili kamida 50 ming yosh mutaxassisni raqamli sohalarda qayta
tayyorlash
orqali iqtisodiy talabga javob beradigan ishchi kuchini yetishtirish
(modellashtirilgan prognoz asosida).
Gig iqtisodiyot va freelance ishchilarni huquqiy jihatdan himoya qilish.
Masofaviy ish va gig platformalarda ishlovchilar uchun soliq yengilliklari,
ijtimoiy sug‘urta va pensiya tizimini moslashtirish. Yangi Mehnat Kodeksiga
raqamli bandlik shakllarini qonuniy tan olish va mehnat huquqlarini
mustahkamlash.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
Startaplar va texnologik bizneslar uchun inkubatsiya va grant tizimini
kengaytirish. Raqamli texnologiyalar asosida faoliyat yurituvchi startaplar
uchun 0% li kreditlar, texnoparklarda soliq imtiyozlari joriy etish. Yoshlar va
xotin-qizlar uchun raqamli tadbirkorlik
dasturlarini yaratish orqali ijtimoiy
guruhlar bandligini oshirish.
Hududiy raqamli infratuzilmani kuchaytirish. Qishloq joylarda yuqori
tezlikdagi internet bilan qamrovni kengaytirish. Har bir viloyatda “Raqamli
ko‘nikmalar markazlari”
ochish orqali hududlar o‘rtasidagi raqamli tengsizlikni
kamaytirish.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish. BMT, ILO, ITU, World Bank kabi
tashkilotlar bilan raqamli iqtisodiyot bo‘yicha ko‘p tomonlama hamkorlikni
yo‘lga qo‘yish.
O‘zbekistonning “Raqamli Markaziy Osiyo” tashabbuslari orqali mintaqaviy
integratsiyani chuqurlashtirish.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Acharya, Viral V., et al. Systemic Risk and Financial Stability: Designing
Financial
Regulation
for
Systemic
Risk
Prevention.
2017.
https://www.examplelink.com.
2.
Bureau of Labor Statistics. 2021. Remote Work and Its Impact on
Employment: U.S. Labor Market Trends in the COVID Era. U.S. Department of
Labor. https://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm.
3.
McKinsey Global Institute. 2020. The Future of Work in the Digital
Economy: Impacts and Opportunities for Growth. McKinsey & Company.
https://www.mckinsey.com/featured-insights/future-of-work.
4.
PwC. 2021. The Impact of Artificial Intelligence on Global Economic
Growth.
PricewaterhouseCoopers.
https://www.pwc.com/gx/en/issues/analytics/artificial-intelligence-economic-
impact.html.
5.
Statista. 2021. Global E-commerce Revenue Growth Statistics. Statista
Research
Department.
https://www.statista.com/statistics/379046/e-
commerce-share-of-retail-sales-worldwide/.
6.
International Labour Organization (ILO). 2021. Youth Employment in the
Digital Economy: Trends, Challenges, and Opportunities. International Labour
Organization.
https://www.ilo.org/global/topics/youth-employment/lang--
en/index.htm.
7.
Amazon. 2021. Amazon Logistics and Job Creation in the U.S..
https://www.amazon.com/.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
8.
EdTech Europe. 2020. Impact of Digital Learning Platforms on Job Creation
in the Education Sector. EdTech Europe Report. https://www.edtech.eu/.
