ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
196
IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRIDA FARG`ONA VODIYSI
DEMOGRAFIK HOLATIGA NAZAR
Karimova Shohista Nuraliyevna
Namangan viloyati Norin tumani MMTB ga qarashli
1 - sonli maktab Direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15294205
Annotatsiya.
Mazkur tezisda Ikkinchi jahon urushi yillarida Fargʻona
vodiysi demografik holatining oʻzgarishlari tahlil qilinadi. Urushning bevosita
taʼsirida yuzaga kelgan migratsiya jarayonlari, evakuatsiya oqibatlari, mehnat
resurslari tarkibidagi oʻzgarishlar, tugʻilish va oʻlim ko‘rsatkichlarining
dinamikasi tarixiy manbalar asosida tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
Fargʻona vodiysi, demografik o‘zgarish, evakuatsiya,
migratsiya, mehnat resurslari, tugʻilish ko‘rsatkichi, urush yillari.
Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan sobiq Sovet hududlarining ko‘plab
mintaqalarida demografik holat keskin o‘zgarishga uchradi. Jumladan, Fargʻona
vodiysi ham ushbu global falokatning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini chuqur
his etdi. Urush nafaqat iqtisodiy resurslarni, balki inson salohiyatini ham front
ehtiyojlari uchun safarbar qildi, bu esa mahalliy aholi soni, tarkibi va ijtimoiy
tuzilmasida chuqur demografik siljishlarga olib keldi. Ayniqsa, evakuatsiya
qilingan millionlab odamlarning Fargʻona vodiysiga majburiy ko‘chirilishi,
mehnatga yaroqli aholining frontga jo‘natilishi va urush sharoitida tugʻilish
hamda o‘lim ko‘rsatkichlaridagi oʻzgarishlar vodiyning tarixiy demografik
qiyofasini o‘zgarishiga sabab bo‘ldi.
ASOSIY QISM
1941–1942 yillarda urush sharofati bilan Fargʻona vodiysi demografik
manzarasiga ikki asosiy oqim ta’sir ko‘rsatdi: evakuatsiya va safarbarlik.
Evakuatsiya dasturi doirasida, ayniqsa Ukrainadan, Belorussiyadan, va
Rossiyaning markaziy viloyatlaridan ko‘plab sanoat korxonalari va aholining
qismi vodiyning yirik shaharlariga — Fargʻona, Andijon, Qoʻqon va Namanganga
ko‘chirildi. "Sovet Oʻzbekiston kitobi" maʼlumotlariga ko‘ra, 1942 yil oxiriga kelib
Fargʻona vodiysi aholisi soni urushdan oldingi ko‘rsatkichga nisbatan qariyb 18–
20 foizga ortgan. Bu ortish tabiiy o‘sish natijasi emas, balki majburiy va tashkiliy
migratsiya natijasi edi.
Evakuatsiya qilinganlar orasida har xil millat vakillari — ruslar, ukrainlar,
yahudiylar, beloruslar, tatarlar — boʻlib, ular vodiyning milliy tarkibida sezilarli
oʻzgarishlar keltirib chiqardi. Yangi kelganlar uchun moslashuv jarayoni qiyin
kechdi, chunki ular mahalliy sharoitga, iqlimga va madaniyatga moslashishga
majbur edilar. Ayni paytda, Fargʻona vodiysi aholisi urushdan oldin asosan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
197
qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullangan bo‘lsa, evakuatsiya qilingan sanoat ishchilari
orqali vodiyning iqtisodiy tuzilmasi qisman sanoatlashtirildi.
Safarbarlikning taʼsiri esa, aksincha, vodiyning mehnatga layoqatli
aholisining kamayishiga olib keldi. Ko‘plab yoshlar va mehnatga layoqatli
erkaklar frontga jo‘natildi, natijada qishloq va shaharlar mehnat resurslaridan
mahrum bo‘ldi. "Sovet Oʻzbekiston kitobi" maʼlumotlariga koʻra, 1943-yilga
kelib, Fargʻona vodiysi shahar va qishloqlarida mehnatga layoqatli erkaklar soni
urushdan oldingi ko‘rsatkichga nisbatan 35–40% ga kamaygan edi. Bu vaziyatda
ayollar, o‘smirlar va qariyalar ishlab chiqarish va ijtimoiy hayotning asosiy
tayanch kuchiga aylandilar.
Tugʻilish va o‘lim ko‘rsatkichlarining dinamikasi ham urush yillarida tubdan
oʻzgardi. Urushning dastlabki yillarida tug‘ilish ko‘rsatkichlari ancha pasaydi.
Bunga iqtisodiy qiyinchiliklar, oilaviy barqarorlikning buzilishi, erkaklar
safarbarligi va umumiy ijtimoiy noaniqlik sabab bo‘ldi. Ayniqsa, 1942–1943
yillarda yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning omon qolish darajasi pasaygan, bu esa
umumiy aholining tabiiy o‘sishiga salbiy taʼsir ko‘rsatdi. Ayni vaqtda, urush
sharoitida sanitariya va tibbiyot xizmatlarining cheklanganligi natijasida
kasalliklar va epidemiyalar keng tarqaldi, bu esa o‘lim ko‘rsatkichlarining
ortishiga sabab bo‘ldi. Biroq, aholi orasida sog‘liqni saqlash ishlarini
kuchaytirishga qaratilgan maxsus chora-tadbirlar (ko‘chma tibbiyot brigadalari,
dezinfeksiya ishlari, oziqlanishni yaxshilash dasturlari) evaziga vaziyat qisman
barqarorlashtirildi [1].
Milliy tarkibdagi o‘zgarishlar vodiyning ijtimoiy-madaniy qiyofasiga ham
o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Har xil madaniy qatlamlarning bir hududda yashashi o‘zaro
madaniy almashinuvni kuchaytirdi, lekin bu jarayon birlamchi bosqichda ayrim
ijtimoiy ziddiyatlarni ham yuzaga keltirdi. Shunga qaramay, Fargʻona vodiysi
xalqi o‘zining bag‘rikengligi va do‘stona munosabati bilan evakuatsiya qilingan
aholining ijtimoiy moslashuviga imkoniyat yaratdi.
Umuman olganda, Ikkinchi jahon urushi yillarida Fargʻona vodiysi
demografik tuzilmasi tubdan oʻzgardi. Aholining soni ko‘paydi, milliy tarkib
boyidi, mehnat resurslari asosan ayollar va o‘smirlar zimmasiga tushdi, tabiiy
o‘sish ko‘rsatkichlari pasaydi. Bu o‘zgarishlar nafaqat urush davrida, balki
urushdan keyingi tiklanish jarayonida ham vodiyning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish tendensiyalariga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Urush yillarining demografik
saboqlari vodiyning tarixida og‘ir, ammo muhim bir sahifa bo‘lib qolgan.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Fargʻona vodiysining demografik
tuzilishidagi oʻzgarishlar o‘z miqyosi va mohiyati jihatidan favqulodda ahamiyat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
198
kasb etdi. Urushning boshlanishi bilan mamlakatning gʻarbiy hududlaridan
evakuatsiya qilingan aholi va sanoat korxonalarining vodiyning turli shahar va
qishloqlariga ko‘chirilishi aholining son-sanoq va tarkibida keskin oʻzgarishlarga
sabab bo‘ldi. Fargʻona, Andijon, Namangan va Qoʻqon kabi yirik shaharlar,
shuningdek, qator tuman markazlari qisqa vaqt ichida aholi sonining o‘sishini
boshdan kechirdi, bu esa mavjud ijtimoiy infratuzilmalarga, uy-joy va xizmat
ko‘rsatish tizimlariga ulkan bosim yukladi [2].
"Sovet O‘zbekiston kitobi" maʼlumotlariga tayansak, 1942–1943 yillarda
Fargʻona vodiysi hududiga minglab sanoat ishchilari, muhandis-texnik xodimlar,
shuningdek, oddiy oilalar evakuatsiya qilingan. Bu jarayon natijasida mahalliy
aholining milliy va ijtimoiy tarkibi o‘zgarib, ko‘plab o‘zbek, tojik va qirg‘iz aholisi
bilan bir qatorda rus, ukrain, belorus va yahudiy millatiga mansub fuqarolar
ham istiqomat qila boshladi. Bunday demografik siljishlar, bir tomondan,
vodiyning iqtisodiy salohiyatini oshirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, turmush
tarzida, urf-odat va madaniyatda sezilarli rang-baranglik keltirib chiqardi.
Ayni vaqtda, front uchun safarbarlik tufayli mehnatga layoqatli yoshlarning
katta qismi Fargʻona vodiysidan frontga ketgan edi. Bu esa vodiyning mehnat
resurslarida jiddiy bo‘shliq vujudga keltirdi. Qishloq xo‘jaligi va sanoat
sohalarida ayollar, keksalar va o‘smirlar asosiy ishlab chiqarish kuchiga
aylanishdi. Mahalliy iqtisodiy hayotda gender rolining o‘zgarishi, ya’ni
ayollarning mehnat jamoalarida ustun mavqega ega bo‘la boshlashi, demografik
tuzilmaning o‘zgarishini yanada chuqurlashtirdi. Shuningdek, yosh o‘smirlarning
15–16 yoshdan boshlab ishlab chiqarishga jalb qilinishi aholining ijtimoiy-
iqtisodiy yukini teng taqsimlashga yordam bergan bo‘lsa-da, ularning ta’lim olish
imkoniyatlarini cheklab qo‘ydi.
Urush yillari tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi nisbat ham jiddiy
tarzda o‘zgardi. Asosiy omillardan biri — iqtisodiy qiyinchiliklar, oziq-ovqat
tanqisligi va sanitariya sharoitlarining yomonlashuvi natijasida chaqaloqlar va
onalar o‘rtasida o‘lim ko‘rsatkichining ortishidir. Ayniqsa, 1942–1943 yillarda
ichki suv ta’minoti va tibbiy xizmatlarning qoniqarsizligi ba’zi hududlarda
epidemik kasalliklarning avj olishiga olib keldi, bu esa umumiy o‘lim
ko‘rsatkichlarini yanada oshirdi. Tug‘ilish darajasining pasayishi, bir tomondan,
urush sharoitidagi iqtisodiy va psixologik bosimlar bilan izohlanadi; ikkinchi
tomondan, erkaklar sonining kamaygani oilalarning shakllanish jarayonini ham
sezilarli darajada cheklab qo‘ydi [3].
Demografik o‘zgarishlar natijasida shahar va qishloq aholisi o‘rtasidagi
nisbat ham o‘zgarishga yuz tutdi. Evakuatsiya qilingan sanoat korxonalarining
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
199
shaharlarda joylashtirilishi natijasida Fargʻona vodiysi tarixida birinchi marta
shahar aholisi sonining qishloq aholisiga nisbatan tez o‘sishi kuzatildi. Bu
jarayon vodiyning umumiy urbanizatsiya jarayonini tezlashtirib, keyinchalik
sanoatlashgan iqtisodiyot va shaharsozlik siyosatini rivojlantirish uchun asos
bo‘lib xizmat qildi.
Urush davrida shaharlarning tabiiy va majburiy kengayishi, aholi
zichligining keskin oshishi, kommunal xizmatlarga bo‘lgan talabning ko‘payishi
va ularning imkoniyatlari o‘rtasida nomutanosiblik yuzaga keldi. Bu esa mahalliy
hokimiyatlarning uy-joy taqsimoti, sog‘liqni saqlash va oziq-ovqat ta’minoti
sohalarida favqulodda rejimda ishlashiga majbur etdi. Shunga qaramay,
demografik bosimga qaramay, mahalliy sovet va partiya organlari urush
yillarida ijtimoiy barqarorlikni saqlab qolishga, aholi orasida umumiy ruhiy
tushkunlik va ijtimoiy inqirozning oldini olishga muvaffaq bo‘ldilar [4].
Fargʻona vodiysi demografik tarixining bu davri, nafaqat urush tufayli
yuzaga kelgan tabiiy va majburiy siljishlarning o‘ziga xosligini ko‘rsatadi, balki
xalqning fidoyiligi, sabr-toqati va millatlararo hamjihatlikning real namunalarini
ham o‘zida mujassam etgan. Urush yillari davomida shakllangan demografik
o‘zgarishlar, keyinchalik vodiyning iqtisodiy va madaniy rivojlanish
strategiyalariga chuqur ta’sir ko‘rsatdi va uning ijtimoiy tuzilmasini sifat
jihatdan yangi bosqichga olib chiqdi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Fargʻona vodiysi aholisi soni va uning tarkibi
o‘zgarishining chuqur omillari faqat evakuatsiya va safarbarlik bilan
cheklanmay, balki urush iqtisodiyoti sharoitida yuzaga kelgan yangi demografik
jarayonlar bilan ham bog‘liq edi. Ayniqsa, vodiyning agrar va yarim
sanoatlashgan iqtisodiy bazasi tezda ko‘plab evakuatsiya qilingan sanoat
obyektlarini qabul qilishga majbur bo‘lgach, bu jarayon aholi sonining
o‘zgarishini faqatgina miqdoriy emas, balki sifat jihatdan ham o‘zgartirdi. Yangi
kelganlar orasida yuqori malakali sanoat ishchilari, muhandislar, tibbiy xodimlar
va madaniyat arboblari bo‘lgani uchun, vodiyning ijtimoiy tuzilmasi yanada
murakkablashdi va malakali aholi ulushi oshdi. Bunday tarkibiy o‘zgarishlar
natijasida shahar va qishloq o‘rtasidagi anʼanaviy farqlar qisman yumshadi, baʼzi
qishloq hududlarida ham sanoatlashish alomatlari paydo bo‘ldi, bu esa
demografik harakatchanlikni kuchaytirib, aholi tarkibida yangi qatlamlarning
shakllanishiga turtki berdi [5].
Xulosa Va Munozara
Umuman olganda, Ikkinchi jahon urushi yillarida Fargʻona vodiysi
demografik qiyofasining o‘zgarishi faqat miqdoriy ortish yoki kamayish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
200
bilangina emas, balki sifatiy o‘zgarishlar bilan ham xarakterlandi. Aholi
tarkibidagi yosh, jins va milliy nisbatlarning o‘zgarishi, mehnat resurslarining
qayta shakllanishi, urbanizatsiya sur’atlarining oshishi va madaniy
integratsiyaning chuqurlashishi urush yillari Fargʻona vodiysi jamiyatini
butunlay yangilab, uni urushdan keyingi modernizatsiyalash va sanoatlashtirish
jarayonlariga tayyorlab qo‘ydi. Shu sababli, 1941–1945 yillardagi demografik
o‘zgarishlar Fargʻona vodiysi tarixining nafaqat murakkab, balki kelajak
taraqqiyoti uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan davrlaridan biri sifatida
tarixda o‘chmas iz qoldirdi.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Совет Ўзбекистон китоби. 1941–1944 йиллар. – Тошкент: Ўзбекистон
ССР Давлат Китоб Палатаси, 1974. – 384 б.
2.
Усманов Х. Урта Осиёда Иккинчи жаҳон уруши йилларида
демографик ўзгаришлар. – Тошкент: Фан, 1985. – 224 б.
3.
Аҳмадов Б. Иккинчи жаҳон уруши ва Ўзбекистон аҳолиси:
демография ва миграция муаммолари. – Тошкент: Университет, 2010. – 312
б.
4.
Қосимов Ш.К. Ўзбекистонда меҳнат заҳираларининг тақчилиги
(1941–1945 йй.). – Тошкент: Фан, 1990. – 186 б.
5.
История Узбекистана: в 5 т. Том IV. – Ташкент: Sharq нашриёти, 2000.
– 527
