ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
166
MAKTABGACHA KATTA YOSHDAGI BOLALARNING
TEATRLASHTIRILGAN FAOLIYAT ORQALI IJTIMOIY
KOMPETENTSIYASINI SHAKLLANTIRISHNING TASHKILIY-
PEDAGOGIK SHARTLARI.
Rixsiyeva Risolat Jamshid qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika unversiteti
Maktabgacha ta’lim fakulteti talabasi
Nurmatova Iroda To’xtasinovna
Nizomiy nomidagi T.D.P.U “Maktabgacha ta’lim metodikasi’’ kafedrasi
dotsenti,(PhD) irodanur@inbox.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286849
Annotatsiya
Maqolada
maktabgacha
ta’lim
muassasasida
qo‘llaniladigan
teatrlashtirilgan faoliyatda maktabgacha katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy
kompetensiyasini shakllantirishning tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlari
taqdim etilgan bo‘lib, ular birgalikda hissiy jihatdan xavfsiz muhitni yaratishga
yordam beradi.
Kalit so’zlar:
ijtimoiy kompetentlikni shakllantirish, maktabgacha yoshdagi
bolalar, teatrlashtirilgan faoliyat, tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlar.
Аннотация
В статье представлены организационно-педагогические условия
формирования социальной компетентности детей старшего дошкольного
возраста в театрализованной деятельности, используемые в учреждении
дошкольного образования, которые в своей совокупности, способствуют
созданию эмоционально благополучной обстановки.
Ключевые слова:
формирование социальной компетентности, дети
старшего дошкольного возраста, театрализованная деятельность,
организационно-педагогические условия.
Abstract
The article presents the organizational and pedagogical conditions for the
formation of social competence of senior preschool children in theatrical
activities, used in the institution of preschool education, which together
contribute to creating an emotionally safe environment.
Keywords:
the formation of social competence, children of preschool age,
theatrical activity, organizational and pedagogical conditions.
Zamonaviy bolada ijtimoiy kompetentlikni shakllantirish muammosi
hayotning barcha sohalarini raqamlashtirish davrida nihoyatda dolzarb
hisoblanadi. Bugungi kunda psixologik-pedagogik tadqiqotlarning muammoli
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
167
maydonida bolalarda o‘z-o‘zi va boshqalar bilan konstruktiv o‘zaro ta’sirga
tayyorlik, ko‘nikma, tajribani shakllantirish muammosi yetakchi o‘rinni
egallaydi.
Bugungi kunda psixologik-pedagogik tadqiqotlar doirasida bolalarda o‘zi va
boshqalar bilan samarali muloqot qilish uchun tayyorgarlik, ko‘nikma va tajriba
shakllantirish masalasi yetakchi o‘rinni egallaydi. Maktabgacha katta yoshdagi
bolalarda ijtimoiy kompetentlikni shakllantirishning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan
bolalar faoliyatini tashkil etish va ularga bolalarni jalb qilishga bog‘liq. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalar faoliyatining quyidagi turlariga ustuvor
ahamiyat beriladi: o‘yin - teatrlashtirilgan, tasviriy, musiqiy, ular to‘g‘ri tashkil
etilganda bolaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashi, hissiy farovonlik
muhitini yaratishi, bolalar hayotini qiziqarli mazmun bilan to‘ldirishi, har bir
bolaga ijod quvonchini boshdan kechirish imkonini berishi mumkin
(O.V.Vinogradskaya,
L.N.Voloshina,
I.V.Lesnyak
[2],
V.V.Sazonova,
S.N.Tomchikova [4] va boshqalar.)
Bolalar ijodining eng keng tarqalgan turlaridan biri teatrlashtirilgan
faoliyatdir. S.N.Tomchikovaning fikriga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalarning
teatrlashtirilgan faoliyati badiiy-ijodiy faoliyatning o‘ziga xos turi bo‘lib, uning
ishtirokchilari sahna san’atining mavjud vositalarini o‘zlashtiradilar va
tanlangan rolga ko‘ra (aktyor, ssenariy muallifi, bezakchi rassom, tomoshabin va
boshqalar) turli xil teatr tomoshalarini tayyorlash va o‘ynashda ishtirok etadilar,
teatr madaniyati bilan tanishadilar[1].
Teatrlashtirilgan faoliyat Ye.V.Migunova tomonidan pedagogik jihatdan
tashkil etilgan, rejissyor-pedagog tomonidan tartibga solinadigan jarayon
sifatida ko‘rib chiqiladi, uning asosida teatrning ifodali vositalari yordamida
bolalarni xayoliy obrazlarga aylantirishga yordam beradigan "aktyor" o‘yini
yotadi [3].
Maktabgacha ta’lim muassasasida teatrlashtirilgan faoliyatni qo‘llash
maktabgacha katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligi muammosini hal
qilishning samarali vositasi hisoblanadi. Teatrlashtirilgan faoliyat maxsus tashkil
etilgan o‘quv faoliyatida (tasviriy, musiqiy, nutq va elementar matematik
tasavvurlarni rivojlantirish), rejim jarayonlarida (zaryadka, sayr, o‘yinlar,
bayramlar, ko‘ngil ochishlar), shuningdek, bolalarning mustaqil faoliyatida va
boshqalarda qo‘llaniladi. Teatrlashtirilgan faoliyat bolalar rolli o‘yini va teatr
san’atining o‘ziga xos sintezi bo‘lib, pedagogik hodisa sifatida bolaning xulq-
atvorini modellashtirish, uning ijtimoiy tajribasini boyitish imkonini beruvchi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
168
pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq mazmun, shakl, metod, usullar
yig‘indisidir.
Maktabgacha katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini
shakllantirishning tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlari orasida quyidagilar eng
samarali hisoblanadi:
maktabgacha yoshdagi bolalarning pedagogik jihatdan tashkil
etilgan teatrlashtirilgan faoliyati (maktabgacha ta’lim muassasasida predmetli-
teatrlashtirilgan muhit) resursidan foydalanish;
pedagoglar faoliyatining insonparvarlik yo‘nalishidagi kasbiy
kompetentligi;
har bir bolaga faoliyat, sherik, vositalar va boshqalarni tanlash
imkoniyatini berish;
teatrlashtirilgan faoliyatda maktabgacha katta yoshdagi bolalarning
ijtimoiy kompetentligini shakllantirish metodikasi;
oila bilan ishlashni optimallashtirish;
pedagog xodimlar va bolalarning ota-onalariga metodik yordam
ko‘rsatish.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning pedagogik jihatdan tashkil etilgan
teatrlashtirilgan faoliyati (maktabgacha ta’lim muassasasidagi predmetli-
teatrlashtirilgan muhit) resursidan foydalanish tashkiliy-pedagogik jihatdan
ajralmas shart hisoblanadi. Maktabgacha katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy
kompetentligini shakllantirishga qaratilgan faoliyat mazmunini funksional
modellashtiruvchi predmetli va ijtimoiy vositalar tizimini ifodalaydi. Predmetli-
fazoviy muhit bolalarning birgalikdagi teatrlashtirilgan faoliyatini ta’minlaydi,
har bir bolaning mustaqil ijodining asosi, uning mustaqil ta’limining o‘ziga xos
shakli hisoblanadi.
Teatrlashtirilgan faoliyat maydonini loyihalash predmet-fazoviy muhitni
tashkil etishning asosiy tamoyillariga rioya qilishni taqozo etadi: bolalarning
jamoaviy va individual faoliyati o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash; "shaxsiy
makon"larni yaratish; tanlash huquqi va erkinligini berish; modellashtirish,
izlanish va tajriba o‘tkazish uchun sharoit yaratish; xonalar va jihozlardan ko‘p
maqsadli foydalanish; jihozlar va materiallarning yosh va jinsga mosligini
ta’minlash. Bu yerda qo‘g‘irchoq teatrining turli xillari (barmoq, bibabo,
marioneta, katta hajmli va boshqalar) hamda bolalarning spektakllarga
atributlar va libos elementlarini mustaqil tayyorlashlari uchun xilma-xil
materiallar joylashtirilishi lozim.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
169
Maktabgacha
katta
yoshdagi
bolalarning
ijtimoiy
layoqatini
shakllantirishning muhim tashkiliy-pedagogik sharti - pedagoglar faoliyatining
insonparvarlik yo‘nalishidagi kasbiy kompetentsiyasidir. Maktabgacha ta’lim
muassasalarining zamonaviy ta’lim jarayoni voqeliklari pedagogik jarayon
subyektlarini tizimli o‘qitish orqali uning pedagogik samaradorligini isbotlaydi,
shuning uchun biz maktabgacha ta’lim muassasalari pedagoglarining
maktabgacha katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligi sohasidagi
kompetentligini oshirishni muhim tashkiliy-pedagogik shart sifatida ajratib
ko‘rsatamiz. Maktabgacha ta’lim muassasasida pedagog xodim maktabgacha
yoshdagi bola uchun namunadir. Bu borada pedagog xodimlarning kasbiy
kompetentligi faqat nazariy bilimlar bilan chegaralanib qolmasligi lozim.
Maktabgacha ta’lim muassasalari pedagog xodimlarining kasbiy
kompetentligini takomillashtirish maqsadida quyidagi ish shakllaridan
foydalanish mumkin:
pedagog xodimlarni bolalarning ijtimoiy kompetentligini diagnostik
tadqiq etishga jalb qilish;
tadqiqot muammosi bo‘yicha pedagog xodimlar uchun ma’ruzalar,
seminarlar va maslahatlar o‘tkazish.
Teatrlashtirilgan faoliyatda ijtimoiy kompetentlikni shakllantirish
metodikasi samarali tashkiliy-pedagogik shart hisoblanadi. Teatrlashtirilgan
faoliyatda maktabgacha katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini
rivojlantirish metodikasini sinovdan o‘tkazish ularni mustaqil muvaffaqiyatli
hayot faoliyatiga tayyorlash nazariyasi va amaliyotini kuchaytirish, bolalarni
ijtimoiy jalb qilish va ularning ijtimoiy o‘zaro ta’siri samaradorligini oshirish
imkonini beradi.
Keyingi
tashkiliy-pedagogik
shart-sharoit
oila
bilan
ishlashni
optimallashtirish, pedagog xodimlar va bolalarning ota-onalariga metodik
yordam
ko‘rsatishdir.
Pedagog
xodimlarning
bolalarning
ijtimoiy
kompetentligini shakllantirish muammosidan xabardorligi faqat nazariy bilimlar
bilan cheklanmasligi kerak. Jumladan, maktabgacha katta yoshdagi bolalarning
ijtimoiy kompetentligini shakllantirish bo‘yicha pedagog xodimlarga metodik
yordam ko‘rsatish maqsadida hamkorlikda: pedagog xodimlarning pedagogik
yo‘nalishlarini bolalarning ijtimoiy kompetentligini diagnostik tadqiq etishga
jalb etish, pedagog xodimlar uchun seminar-praktikumlar, davra suhbatlari,
maslahatlar o‘tkazish kabilardan foydalanish mumkin.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
Shunday qilib, faqatgina tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlar majmuasini
inobatga olish orqali pedagog xodimlar maktabgacha katta yoshdagi bolalarning
ijtimoiy kompetentligini shakllantirishda ijobiy natijalarga erishishlari mumkin.
Yuqorida aytilganlarni umumlashtirib, shuni ta’kidlash joizki, o‘zaro uzviy
bog‘liq holda taqdim etilgan tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlar maktabgacha
katta yoshdagi bolalarning ijtimoiy kompetentligini shakllantirishda samarali
natija berishga imkon yaratadi.
Adabiyotlar ro’yhati:
1. Литература Гончарова, С. Л. Формирование здоровьесберегающего
поведения дошкольников средствами театрализованной деятельности :
диссертация ... кандидата педагогических наук : 13.00.05 / Моск. гос.
гуманитар. ун-т им. М. А. Шолохова. – Москва, 2012. – 193 с.
2. Лесняк, И. В. Театрализованная деятельность как средство
формирования коммуникативных навыков дошкольников : дис. … канд.
пед. наук : 13.00.05 / И. В. Лесняк. – Тамбов, 2011. – 168 с.
3. Мигунова, Е. В. Театральная педагогика в детском саду / Е. В. Мигунова. –
М. : ТЦ Сфера, 2009. – 128 с.
4. Томчикова, С. Н. У истоков театра: Программа творческого развития
детей шестого года жизни в театрализованной деятельности / С. Н.
Томчикова. – Магнитогорск : МаГУ, 2002. – 3 с.
