ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
167
PEDAGOGIK FAOLIYAT UCHUN TAYYORLOV JARAYONIDA
DIDAKTIK DRAMANING ROLINI OSHIRISH BO‘YICHA METODIK
TAVSIYALAR.
Xolbayeva Dildora Azizovna
Angren universiteti
Pedagogika va Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
dd7223934@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15314583
Annotatsiya.
Ushbu maqolada pedagogik faoliyat uchun tayyorlov
jarayonida didaktik drama metodining rolini oshirish imkoniyatlari yoritilgan.
Didaktik
drama
orqali
talabalarni
kasbiy
va
ijtimoiy-emosional
kompetensiyalarini rivojlantirish, shaxsiy faollik va ijodiy yondashuvni
rag‘batlantirish metodik asosda tahlil qilingan. Drama texnikalarini o‘quv
jarayoniga integratsiya qilish va baholash mexanizmlarini takomillashtirish
orqali pedagogik tayyorgarlik samaradorligini oshirish istiqbollari ko‘rsatib
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Didaktik drama, pedagogik tayyorgarlik, kasbiy
kompetensiya, refleksiya, kritik fikrlash, ijodkorlik.
Аннотация.
В данной статье освещены возможности повышения роли
метода дидактической драмы в процессе подготовки к педагогической
деятельности.
Методически
проанализированы
развитие
профессиональных и социально-эмоциональных компетенций студентов
через дидактическую драму, а также стимулирование личной активности
и
творческого
подхода.
Показаны
перспективы
повышения
эффективности педагогической подготовки посредством интеграции
драматических техник в учебный процесс и совершенствования
механизмов оценки.
Ключевые слова:
дидактическая драма, педагогическая подготовка,
профессиональная компетенция, рефлексия, критическое мышление,
творчество.
Annotation.
This article highlights the opportunities for enhancing the role
of the didactic drama method in the process of preparing for pedagogical
activity. It provides a methodological analysis of developing students'
professional and socio-emotional competencies through didactic drama, as well
as promoting personal activity and creative approaches. The prospects for
improving the effectiveness of pedagogical preparation through the integration
of drama techniques into the educational process and the enhancement of
assessment mechanisms are presented.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
168
Keywords:
didactic drama, pedagogical preparation, professional
competence, reflection, critical thinking, creativity.
Pedagogik faoliyat uchun tayyorlov jarayoni pedagogik ta’lim tizimining
asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu jarayon nafaqat nazariy bilimlarni
o‘zlashtirish, balki amaliy ko‘nikmalar, kommunikativ malakalar va kasbiy
kompetensiyalarni shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, kelajakdagi ta’lim
jarayonining samaradorligini belgilovchi asosiy omil sifatida e’tirof etiladi.
Pedagogik tayyorgarlikda talabalarning mustaqil fikrlashi, muammoli
vaziyatlarni tahlil qila olish qobiliyati va shaxsiy kasbiy identifikatsiyasini
shakllantirish muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtayi nazardan, tayyorlov jarayonining
innovatsion metodlar bilan boyitilishi, xususan, didaktik drama kabi faol o‘qitish
metodlarini joriy etish, zamonaviy pedagogik talablarni qondirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Didaktik drama – bu o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash, ularni
emotsional, ijtimoiy va kognitiv jihatdan o‘stirishga qaratilgan metodik
yondashuv bo‘lib, zamonaviy ta’limda o‘zining yuqori natijadorligi bilan ajralib
turadi. Didaktik drama orqali talabalar o‘zaro muloqot qiladi, rollar orqali real
hayotiy vaziyatlarni o‘rganadi va o‘z pozitsiyalarini ifoda etish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Ushbu metod nafaqat bilimni chuqur o‘zlashtirish, balki tanqidiy
fikrlash, empatiya, jamoaviy hamkorlik va ijodkorlik ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, pedagogik tayyorlov jarayonida didaktik
dramaning qo‘llanilishi talabalar shaxsiy tajribalar asosida o‘rganishga,
emotsional-intellektual rivojlanishga va kasbiy o‘zlikni anglash jarayoniga faol
ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun didaktik drama bugungi kunda pedagogik
ta’limni modernizatsiya qilishda istiqbolli va samarali metod sifatida
ko‘rilmoqda.
Didaktik drama va pedagogik tayyorgarlik o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik,
avvalo, ta’lim jarayonining faollashtirilgan va shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuvlarga asoslanishi bilan belgilanadi. Didaktik drama texnikalaridan
foydalanish orqali talabalar o‘z kasbiy faoliyatlariga bevosita aloqador bo‘lgan
vaziyatlarni sahnalashtiradi, bu esa ularda nazariy bilimlarni amaliy holatlarda
qo‘llash malakasini shakllantiradi. Drama texnikalari, xususan, rolli o‘yinlar,
improvizatsiya mashqlari va vaziyatli ssenariylar orqali talabalar real pedagogik
holatlarni tahlil qilish, muloqotda to‘g‘ri pozitsiya tanlash, ziddiyatli vaziyatlarni
boshqarish kabi kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Bu jarayon talabalarni
passiv bilim oluvchidan faol muammolar yechuvchiga aylantiradi, ularda
pedagogik sezgirlik va situativ moslashuvchanlikni shakllantiradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
169
Didaktik
dramaning
ijtimoiy-emosional
kompetensiyalarni
rivojlantirishdagi roli ham alohida e’tiborga molikdir. Drama mashg‘ulotlari
davomida talabalar turli ijtimoiy rollarni qabul qiladi, o‘z his-tuyg‘ularini ifoda
etadi va boshqalar nuqtayi nazaridan vaziyatga baho berishga o‘rganadi. Bu esa
ularning empatiya, emotsional o‘z-o‘zini boshqarish, ijtimoiy javobgarlik va
madaniyatlararo muloqot qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shuningdek, drama
jarayonida talabalar o‘z shaxsiy emotsiyalarini anglab, ularga ongli tarzda ta’sir
ko‘rsatishni o‘rganadilar, bu esa ularning kasbiy-emotsional barqarorligini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu sababli didaktik drama nafaqat bilim va
malakalarni shakllantirish, balki pedagog shaxsining butunlay shakllanishida
muhim vosita sifatida ta’lim jarayoniga tatbiq etilmoqda.
Didaktik drama pedagogik mahoratni rivojlantirishda keng imkoniyatlarni
taqdim etadi. Avvalo, bu metod talabalarni o‘qitish jarayonida shaxsiy faollikni
namoyon qilishga undaydi, ularni passiv bilim oluvchidan faol ishtirokchi va
ijodiy yechimlar yaratuvchiga aylantiradi. Drama texnikalari yordamida
talabalar o‘z fikrlarini erkin ifoda etish, o‘z g‘oyalarini sahna orqali ifodalash va
amaliyotda turli pedagogik strategiyalarni sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Bu jarayon ularning shaxsiy tashabbuskorlik, muammoni tahlil qilish va
o‘z nuqtayi nazarini asoslash qobiliyatini rivojlantiradi. Ijodkorlikni
rag‘batlantirish orqali esa talabalar noan’anaviy vaziyatlarda innovatsion
yondashuvlarni ishlab chiqish, turli ta’limiy ssenariylar uchun samarali echimlar
topish ko‘nikmalarini shakllantiradilar.
Didaktik drama, shuningdek, refleksiya va kritik fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratadi. Drama jarayonida talabalar o‘z
tajribalarini qayta ko‘rib chiqishga, o‘z xatti-harakatlarini baholash va pedagogik
qarorlarning oqibatlarini tahlil qilishga o‘rganadilar. Bunday reflektiv faoliyat
ularning o‘z-o‘zini baholash, xatolardan saboq chiqarish va o‘z kasbiy faoliyatini
doimiy ravishda takomillashtirish madaniyatini shakllantiradi. Kritik fikrlash
esa talabalarni voqealarga bir yoqlama emas, balki kompleks yondashishga,
muammolarni turli nuqtayi nazardan tahlil qilish va dalillangan qarorlar qabul
qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Natijada, didaktik drama yordamida
tayyorlangan pedagogik kadrlar faqatgina nazariy bilimlarga emas, balki yuqori
darajadagi kasbiy refleksiya va ijodiy fikrlash salohiyatiga ham ega bo‘ladilar.
Pedagogik tayyorlov jarayonida didaktik dramani samarali qo‘llash uchun
maqsadli va metodik asoslangan yondashuv talab etiladi. Birinchi navbatda,
sahnalashtirish, rolli o‘yinlar va improvizatsiya mashqlari kabi drama
texnikalaridan foydalanish orqali talabalar uchun real va muammoli pedagogik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
vaziyatlarni modellashtirish imkoniyati yaratiladi. Sahnalashtirish jarayonida
talabalar o‘zaro faol muloqotga kirishadi, vazifalarni mustaqil taqsimlaydi va har
bir rolda shaxsiy javobgarlikni his qiladi, bu esa kasbiy kompetensiyalarni
shakllantirishga xizmat qiladi. Rolli o‘yinlar esa ijtimoiy va kasbiy rollarni
o‘zlashtirish, emotsional va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish
uchun qulay sharoit yaratadi. Improvizatsiya mashqlari orqali esa talabalar
oldindan tayyorlanmagan holatlarda mustaqil fikr yuritish, tezkor qaror qabul
qilish va ijodiy yondashish malakalarini rivojlantiradilar.
Dars va seminar mashg‘ulotlariga didaktik drama elementlarini integratsiya
qilish esa bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim. Dastlab, talabalarni
drama metodlari va ularning ahamiyati bilan tanishtirish zarur. Keyingi
bosqichda osonroq rolli mashqlar va qisqa sahnalar orqali ularning
ishtirokchilik motivatsiyasi oshiriladi. Shundan so‘ng, murakkabroq vaziyatlarni
sahnalashtirish, erkin improvizatsiyalar va muammoli vaziyatlarni tahlil qilish
asosida drama elementlarini to‘liq o‘quv jarayoniga integratsiya qilish mumkin.
Bu jarayon davomida talabalarning faollik darajasi, kommunikativ ko‘nikmalari
va ijodiy fikrlash salohiyati muntazam nazorat qilib boriladi.
Baholash va tahlil mexanizmlarini ishlab chiqish esa didaktik drama
natijadorligini aniqlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Baholashda nafaqat
sahnalashtirishdagi ishtirok sifati, balki kommunikativ qobiliyatlar, muammoli
vaziyatlarni hal qilishdagi yondashuvlar, refleksiya va kritik fikrlash
ko‘nikmalari ham inobatga olinadi. Tahlil jarayonida esa talabalar o‘z ishtiroklari
va natijalarini tahlil qilishga, o‘z ustida ishlash va kasbiy o‘sishni davom ettirish
uchun individual tavsiyalar olishga yo‘naltiriladi. Shu tarzda metodik tavsiyalar
asosida tashkil etilgan didaktik drama mashg‘ulotlari pedagogik tayyorlov
sifatini oshirishga va talabalarning kasbiy kompetensiyalarini kompleks
shakllantirishga xizmat qiladi.
Pedagogik tayyorlov jarayonida didaktik dramaning qo‘llanilishi kasbiy
kompetensiyalarni shakllantirishda va shaxsiy-ijodiy faollikni rivojlantirishda
muhim metodik ahamiyat kasb etadi. Ushbu metod nafaqat nazariy bilimlarni
amaliy tajriba orqali mustahkamlashga, balki talabalarni o‘z fikrini erkin ifoda
etishga, murakkab pedagogik vaziyatlarga moslashishga va reflektiv tahlil
asosida kasbiy qarorlar qabul qilishga o‘rgatadi. Didaktik drama orqali talabalar
o‘z kasbiy faoliyatida uchraydigan emotsional, ijtimoiy va kognitiv vazifalarni
tajriba maydonida sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu esa ularning
kasbiy barqarorlik va mustaqil faoliyat yuritish salohiyatini oshiradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
Shuningdek, drama elementlari orqali shakllangan kritik fikrlash va refleksiya
qobiliyatlari pedagogik mahoratning chuqurlashuviga xizmat qiladi.
Kelgusidagi tajriba va izlanishlar doirasida didaktik drama metodikasini
turli fanlar kontekstida sinovdan o‘tkazish, uning samaradorligini aniqlash
uchun zamonaviy baholash vositalarini ishlab chiqish va talabalar o‘rtasida
drama asosida shakllangan kompetensiyalarning uzoq muddatli ta’sirini
o‘rganish muhim vazifalar qatoriga kiradi. Shuningdek, drama metodini raqamli
texnologiyalar bilan integratsiyalash, virtual sahnalashtirish va onlayn drama
mashg‘ulotlarini tashkil qilish imkoniyatlarini ham o‘rganish, pedagogik ta’lim
jarayonini yanada innovatsion va samarali qilish uchun istiqbolli yo‘nalishlardan
biri bo‘lib qoladi
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Usmonov A. Innovatsion pedagogik texnologiyalar va ularning amaliyotda
qo‘llanilishi // Ta’lim va rivojlanish jarayoni. – 2021. – №2. – B. 45-48.
2.
Yo‘ldosheva M. Didaktik drama metodining ta’lim jarayonidagi o‘rni //
Pedagogik mahorat. – 2022. – №1. – B. 32-36.
3.
Мухина В.С. Психология развития человека: учебник для вузов. М.:
Академический проект, – 2010. – 480 с.
4.
Qodirova G. Drama texnologiyalari asosida pedagogik mahoratni
shakllantirish // Oliy ta’lim muammolari. – 2020. – №4. – B. 55-58.
5.
O'Toole J. Drama and Curriculum: A Giant at the Door. Springer, –2009. –
217 p.
