ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
O‘QITUVCHILAR O‘Z FAOLIYATLARIDA O‘QUVCHILARNING DARS
INTIZOMI BILAN BOG‘LIQ BO‘LGAN KONFLIKTLI MUAMMOLAR VA
ULARNI BARTARAF ETISH STRATEGIYALARI
Mamataliyeva Firuza Kamilovna
Termiz iqtisodiyot va serves universiteti
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15314172
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘quvchilarning dars intizomi bilan bog‘liq
konfliktli muammolar va ularning kelib chiqish sabablari tahlil qilinadi. O‘quv
jarayonida yuzaga keladigan nizolarni oldini olish va samarali boshqarishning
pedagogik-psixologik yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, konfliktli
holatlarni hal qilishda kommunikativ ko‘nikmalar, motivatsiya tizimi va
intizomni
mustahkamlashga
yo‘naltirilgan
innovatsion
ta’lim
texnologiyalarining roli muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalariga asoslanib,
o‘qituvchilarga va ta’lim muassasalariga dars intizomini yaxshilash bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Dars intizomi, konflikt, nizolarni boshqarish, pedagogik
yondashuvlar, psixologik tahlil, kommunikativ kompetensiya, motivatsiya,
innovatsion ta’lim texnologiyalari, ijtimoiy-madaniy moslashuv, pedagogik
strategiyalar.
Ta’lim jarayoni murakkab psixologik, ijtimoiy va pedagogik omillarga
asoslangan bo‘lib, uning samaradorligi bevosita dars intizomi bilan bog‘liq.
O‘quvchilar orasida intizomsizlikning yuzaga kelishi ta’lim sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida nizolar kelib chiqishiga sabab
bo‘ladi. Ushbu tezisda dars intizomi bilan bog‘liq konfliktli muammolar tahlil
qilinib, ularning asosiy sabab va oqibatlari hamda samarali bartaraf etish
usullari ko‘rib chiqiladi.
Dars intizomi bilan bog‘liq konfliktli muammolarning sabablari o‘quvchilar
orasida intizomsizlikning kelib chiqishiga quyidagi asosiy omillar sabab bo‘lishi
mumkin:
1. Psixologik omillar – o‘quvchilarning yoshiga xos o‘ziga xos xatti-
harakatlari, o‘zaro tushunmovchiliklar, shaxsiy muammolar va stress holatlari.
2. Pedagogik omillar – o‘qituvchining dars jarayonini to‘g‘ri tashkil eta
olmasligi, o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olmaslik, o‘qitish
metodlarining samarasizligi.
3. Ijtimoiy omillar – oilaviy muhit, jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat,
internet va ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’siri.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
146
4. Ta’lim muassasasining ta’siri – maktab yoki universitetda intizomiy
tartibning yetarlicha ishlab chiqilmaganligi, nizoli vaziyatlarni boshqarish
tizimining sustligi.
Konfliktli vaziyatlarni samarali boshqarish va oldini olish uchun quyidagi
usullar tavsiya etiladi:
1. Proaktiv pedagogik yondashuv – o‘qituvchilar konfliktli vaziyatlarni
oldindan aniqlash va ularni hal qilish bo‘yicha maxsus strategiyalar ishlab
chiqishi lozim.
2. Ijtimoiy-emotsional ta’lim – o‘quvchilarga stressni boshqarish, ijtimoiy
muammolarni hal qilish va o‘zaro hamkorlikni shakllantirish bo‘yicha
mashg‘ulotlar o‘tkazish.
3. Innovatsion pedagogik texnologiyalar – konfliktni bartaraf etishda
zamonaviy interaktiv metodlardan, masalan, rolli o‘yinlar, guruhiy loyihalar va
muammoli ta’lim yondashuvlaridan foydalanish.
4. Mediatsiya va nizolarni boshqarish bo‘yicha dasturlar – o‘quvchilar
orasida mediatorlik tizimini joriy qilish, nizolarni muhokama qilish va ularni
konstruktiv hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish.
5. O‘qituvchilar va ota-onalar hamkorligi – oilaviy muhit va ta’lim
jarayonining uyg‘unligini ta’minlash maqsadida o‘qituvchi va ota-onalar
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish.
O‘quv jarayonida yuzaga keladigan nizolarni boshqarish va dars intizomini
saqlash bo‘yicha zamonaviy pedagogik yondashuvlar quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
An’anaviy dars usullaridan farqli o‘laroq, interaktiv ta’lim metodlari
o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirib, ularning faol ishtirok etishini
ta’minlaydi. Eng samarali metodlar quyidagilardan iborat:
Muammoli ta’lim – dars davomida o‘quvchilarga dolzarb muammolar
bo‘yicha muhokamalar tashkil etish.
Guruhiy loyihalar – o‘quvchilar orasida hamkorlikni shakllantirish orqali
jamoaviy intizomni mustahkamlash.
Rolli o‘yinlar – konfliktli vaziyatlarni sahnalashtirish va ularni konstruktiv
hal qilish yo‘llarini o‘rganish.
Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, mediatsiya texnikalari dars jarayonida
nizolarni bartaraf etishda samarali usul hisoblanadi. Mediatsiya orqali
o‘quvchilarga o‘zaro murosaga kelish, muammolarni diplomatik yo‘l bilan hal
qilish, shaxslararo munosabatlarni yaxshilash ko‘nikmalari o‘rgatiladi. Shu bois,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
147
maktab va universitetlarda mediatorlik klublari tashkil qilish muhim
hisoblanadi.
Dars intizomi bilan bog‘liq konfliktli muammolarni bartaraf etish ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xalqaro
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, nizolarni oldindan prognoz qilish va mos
strategiyalar ishlab chiqish o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini oshiradi va
akademik natijalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, AQSh va Yevropadagi
maktablarda mediatsiya dasturlarini joriy qilish natijasida intizomsizlik bilan
bog‘liq nizolar 30–40% ga kamaygani kuzatilgan. O‘zbekistonda ham
konfliktologiya va psixologiya bo‘yicha ilg‘or ta’lim dasturlarini tatbiq etish
orqali ushbu muammolarni minimallashtirish mumkin.
Dunyoning rivojlangan ta’lim tizimlariga nazar tashlaydigan bo‘lsak,
quyidagi ilg‘or tajribalar dars intizomini yaxshilashda samarali natija bergan:
Finlandiya ta’lim modeli – o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘rtasidagi ishonchli
muhitni yaratish, o‘quvchilarga mustaqil ta’lim olish erkinligi berish orqali
intizom muammolarini kamaytirish.
Yaponiya maktab tizimi – darslardan tashqari faoliyatlar (sport, san’at,
ijtimoiy loyihalar) orqali o‘quvchilarning ijtimoiy mas’uliyatini oshirish.
AQSh va Yevropadagi mediatorlik tizimlari – konfliktlarni hal qilish bo‘yicha
maxsus mediatorlik kurslarini maktab dasturlariga kiritish.
Ushbu tajribalarni O‘zbekiston ta’lim tizimiga moslashtirish orqali dars
intizomi bilan bog‘liq nizolarni kamaytirish mumkin.
Dars intizomi bilan bog‘liq konfliktli muammolar o‘quv jarayonining
samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun
kompleks yondashuv talab etiladi. Interaktiv ta’lim metodlaridan foydalanish,
mediatorlik tizimini joriy qilish, ijtimoiy-emotsional ta’lim dasturlarini tatbiq
etish va pedagog-ota-ona hamkorligini mustahkamlash dars intizomini
yaxshilashga xizmat qiladi.
Ilg‘or xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, dars intizomini mustahkamlash
bo‘yicha tizimli yondashuv natijasida ta’lim sifati sezilarli darajada oshadi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ham bu usullarni joriy qilish orqali o‘quvchilarning
shaxsiy va akademik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Dushanov R. (2017). Pedagogika. Psixologiya. O‘zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi.
2. Xaydarov F., Xalilova N. (2014). Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
3. Salayeva M.S. (2021). Umumiy pedagogika. Toshkent: Nodirabegim nashriyoti.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
148
4. Abdullayeva Sh. (2021). Umumiy pedagogika. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
5. Uzoqov A.M. (2022). Chaqiriqqacha harbiy ta’lim. Buxoro: Buxoro
Determinanti MCHJning Kamolot nashriyoti.
6. Renessans ta'lim universiteti (2023). Pedagogik Konfliktologiya.
