ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
EKSPORT VA INVESTITSIYALARNI MOLIYAVIY QOʻLLAB-
QUVVATLASHDA XALQARO TAJRIBALARNI OʻZBEKISTONDA
JORIY ETISH YOʻLLARI
Mirxayitov Samadjon Samindjonovich
Fargona viloyati IIB ikkinchi mintakaviy xudud
PPX otryadi komandirining urinbosari, mayor
https://doi.org/10.5281/zenodo.15310312
Annotasiya
Maqolada eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashda
xalqaro tajribalarni Oʻzbekistonda joriy etish yoʻllari va tajribalari keng yoritib
berilgan. Rivojlangan davlatlarda eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlash modellarini guruhlarga ajratib koʻrsatib bergan. Germaniya,
Yaponiya, AQSH, Buyuk Britaniya, Janubiy Koreya, Fransiya modellari
samaradorligi yoritib berilgan.
Kalit soʻz:
eksport, investitsiya, model, moliya, samaradorlik, kredit,
sugʻurta.
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi sharoitida eksport va investitsiyalarni
moliyaviy qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarining roli tobora ortib bormoqda.
Rivojlangan va jadal rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki,
eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning samarali tizimini
yaratish milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, uning eksport
salohiyatini rivojlantirish va investitsiyaviy jozibadorligini yaxshilashning
muhim omili hisoblanadi. Ushbu paragrafda eksport va investitsiyalarni
moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning ilgʻor xalqaro tajribalari tahlil qilinadi hamda
ularni Oʻzbekiston sharoitida joriy etish yoʻllari va istiqbollari koʻrib chiqiladi.
Xalqaro tajribaning tahlili shuni koʻrsatadiki, eksport va investitsiyalarni
moliyaviy qoʻllab-quvvatlash tizimining samaradorligi koʻp jihatdan uning
institutsional asoslariga bogʻliq. Ushbu tizimning asosiy elementlari eksport-
kredit agentliklari, eksport-import banklari, taraqqiyot banklari, investitsiya
fondlari va boshqa moliyaviy institutlar hisoblanadi. Yevropa Komissiyasining
tadqiqotlariga koʻra, samarali eksport-kredit agentligining mavjudligi
mamlakatning eksport hajmini oʻrtacha 15-20% ga oshirishi mumkin.
1
Chunki
bunday agentliklar eksport risklarini kamaytirish, eksport operatsiyalarini
sugʻurtalash, eksportchilarning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish orqali
ularning xalqaro bozorlardagi faolligini oshiradi.
Germaniya tajribasi eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
quvvatlashning eng samarali modellaridan biri hisoblanadi. Bu mamlakatda
eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash tizimining asosini KfW banklar
guruhi tashkil etadi (Kreditanstalt für Wiederaufbau – Qayta tiklash uchun
kredit muassasasi). Ushbu guruh eksport kreditlari, investitsiya loyihalarini
moliyalashtirish, eksport kafolatlari berish va boshqa moliyaviy xizmatlarni
koʻrsatadi. KfW guruhi faoliyati moliyaviy rentabellik prinsipi asosida qurilgan
boʻlib, u faoliyatini davlat subsidiyalari hisobiga emas, balki asosan, xalqaro
moliya bozorlaridan mablagʻlarni jalb qilish yoʻli bilan moliyalashtiradi.
2
Germaniya modelining oʻziga xos xususiyatlaridan biri xususiy sektorning faol
ishtirokidir. Bu yerda Euler Hermes xususiy sugʻurta kompaniyasi davlat
nomidan eksport kreditlarini sugʻurtalashni ta'minlaydi.
Germaniya tajribasidan kelib chiqib, Oʻzbekistonda KfW turidagi rivojlanish
bankini tashkil etish maqsadga muvofiq. Bu institutni qurishda quyidagi
tamoyillarga rioya qilish zarur:
Bank operatsiyalarining moliyaviy rentabelligini ta'minlash;
Xalqaro moliya bozorlaridan mablagʻlarni jalb qilish imkoniyatlarini
kengaytirish;
Xususiy sektor bilan hamkorlikni kuchaytirish, xususan, xususiy sugʻurta
kompaniyalarini eksport krediti sugʻurtasi sohasiga faol jalb etish;
Oʻzbekiston taraqqiyot bankining vakolatlarini kengaytirish, unga eksport
kreditlari va investitsiya loyihalarini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha qoʻshimcha
vakolatlar berish.
Yaponiya tajribasi ham eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlash sohasida e'tiborga loyiqdir. Yaponiya Xalqaro Hamkorlik Banki
(JBIC) va Nippon Export and Investment Insurance (NEXI) kompaniyasi yapon
kompaniyalarining xalqaro faoliyatini qoʻllab-quvvatlashda muhim rol oʻynaydi.
JBIC nafaqat eksport operatsiyalarini, balki yapon kompaniyalarining xorijdagi
investitsiya loyihalarini ham moliyalashtiradi.
3
Bu tizimning oʻziga xos
xususiyati – eksport va investitsiya jarayonlarini kompleks qoʻllab-
quvvatlashdir. Bunda eksportchilar uchun moliyaviy yordam, sugʻurtalash va
maslahat xizmatlari kabi kompleks xizmatlar taqdim etiladi. Yaponiya
modelining yana bir muhim jihati – bu ixtisoslashtirilgan vakolatlar boʻlib, JBIC
moliyalashtirish bilan shugʻullansa, NEXI eksport va investitsiya risklarini
sugʻurtalashga ixtisoslashgan.
Yaponiya tajribasidan Oʻzbekiston uchun quyidagi yoʻnalishlarda
foydalanish mumkin:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
129
Oʻzbekistonda eksport va investitsiyalarni sugʻurtalash boʻyicha
ixtisoslashgan agentlikni tashkil etish;
Eksport va xorijiy investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashning kompleks
tizimini yaratish;
Oʻzbekiston kompaniyalarining xorijdagi investitsiya loyihalarini
moliyaviy qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarini kengaytirish.
Janubiy Koreya modelining oʻziga xos xususiyati – bu eksport va
investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash tizimining milliy eksport strategiyasi bilan
uzviy bogʻliqligi hisoblanadi. Korea EXIM Bank va Korea Trade Insurance
Corporation (K-sure) milliy eksport strategiyasini amalga oshirishda muhim
rolь oʻynaydi. Koreyaning eksport-kredit agentligi juda samarali ishlab,
mamlakatning eksport hajmida muhim oʻrin tutadi. K-sure tomonidan
ta'minlangan eksport sugʻurtasi hajmi 2022-yilda 161 mlrd AQSh dollarini
tashkil etgan, bu esa mamlakatning umumiy eksport hajmining taxminan 25%
ini qamrab olgan.
4
Janubiy Koreya tajribasini Oʻzbekistonda qoʻllashning asosiy yoʻnalishlari
quyidagilar boʻlishi mumkin:
Eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash strategiyasini milliy
eksport strategiyasi bilan uzviy bogʻlash;
Eksport-kredit agentligining faoliyat koʻlamini kengaytirish, uning
salohiyatini oshirish;
Eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashda davlat va xususiy sektor
oʻrtasidagi hamkorlikni kuchaytirish.
AQSh modelida eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashda asosiy rol
U.S. Export-Import Bank (EXIM Bank) va U.S. International Development Finance
Corporation (DFC) tashkilotlariga tegishli. EXIM Bank eksportchilarni qoʻllab-
quvvatlasa, DFC amerikalik kompaniyalarning rivojlanayotgan mamlakatlardan
investitsiya loyihalarini moliyalashtiradi. AQSh modelining oʻziga xos xususiyati
– bu tijorat banklarining faol ishtiroki boʻlib, EXIM Bank oʻz mijozlariga bevosita
kredit bermaydi, balki tijorat banklari tomonidan beriladigan kreditlarga
kafolatlar taqdim etadi.
5
Bu tizim davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi
hamkorlikning samarali namunasidir.
AQSh tajribasidan Oʻzbekistonda quyidagi yoʻnalishlarda foydalanish
mumkin:
Eksport kreditlarini kafolatlash tizimini rivojlantirish;
Tijorat banklarini eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
130
jarayoniga faol jalb etish;
Eksport va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlashda davlat va xususiy sektor
oʻrtasidagi hamkorlikni kuchaytirish.
Eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashda innovatsion
moliyalashtirish instrumentlarini joriy etish alohida ahamiyatga ega. Ilgʻor
xalqaro tajriba shuni koʻrsatadiki, faktoring, forfeiting, xalqaro lizing, xejlash
kabi instrumentlarning keng qoʻllanilishi eksport va investitsiyalarni
moliyalashtirishning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Masalan, jahon
tajribasi koʻrsatishicha, faktoring operatsiyalari umumiy eksport hajmining
oʻrtacha 4-6% ini tashkil etadi, ba'zi mamlakatlarda esa bu koʻrsatkich 10-15%
ga yetadi.
6
Oʻzbekistonda esa bu koʻrsatkich atigi 0,5% ni tashkil etadi, bu esa
ushbu sohadagi katta rivojlanish imkoniyatlari mavjudligidan dalolat beradi.
Aynan shu sababli, Oʻzbekistonda faktoring, forfeiting va xalqaro lizing kabi
moliyalashtirish instrumentlarini rivojlantirish uchun xalqaro tajribalardan
keng foydalanish zarur. Buning uchun quyidagi yoʻnalishlarda ishlarni olib
borish maqsadga muvofiq:
Faktoring, forfeiting va xalqaro lizing operatsiyalari uchun huquqiy-
me'yoriy bazani takomillashtirish;
Tijorat banklari va maxsus moliyaviy institutlar salohiyatini oshirish;
Eksportchilar
orasida
ushbu
instrumentlar
haqida
axborot
kampaniyalarini oʻtkazish;
Faktoring, forfeiting va lizing kompaniyalarini rivojlantirish uchun soliq va
boshqa imtiyozlarni joriy etish.
Raqamli texnologiyalar asosida eksport va investitsiyalarni moliyaviy
qoʻllab-quvvatlash sohasida Singapore tajribasi alohida e'tiborga loyiq.
Singapore Networking Trade Platform (NTP) eksport va import operatsiyalarini
moliyalashtirish, sugʻurtalash va hujjatlashtirish jarayonlarini yagona raqamli
platformada birlashtiruvchi tizim hisoblanadi.
7
Bunday platforma eksport va
import operatsiyalari ishtirokchilari oʻrtasida ma'lumot almashinuvini
soddalashtiradi, eksport operatsiyalarini moliyalashtirishda shaffoflikni
ta'minlaydi, shuningdek, transaksion xarajatlarni kamaytiradi.
Oʻzbekiston sharoitida Singapore tajribasidan foydalanib, eksport va
investitsiyalarni moliyalashtirishning yagona raqamli platformasini yaratish
mumkin. Bu platformada quyidagi funksiyalarni birlashtirish maqsadga
muvofiq. (1-rasm.)
Investitsiyalarni
moliyaviy
qoʻllab-quvvatlash
sohasida
Singapur
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
Investment Fund (Temasek Holdings) tajribasi ham e'tiborga loyiq. Bu fond
davlat mulki boʻlsa-da, toʻliq tijorat asoslarda faoliyat yuritadi va yuqori
darajadagi mustaqillikka ega.
8
Fond portfelida koʻplab strategik sohalardagi
kompaniyalar aktsiyalari mavjud boʻlib, fond milliy iqtisodiyot uchun muhim
ahamiyatga ega loyihalarni moliyalashtirishda faol ishtirok etadi.
1-rasm. Yagona raqamli platforma funksiyalari
9
Oʻzbekistonda ham shunga oʻxshash investitsiya fondini tashkil etish, uning
faoliyatini tijorat asoslarda yoʻlga qoʻyish va yuqori darajadagi professional
menejmentni ta'minlash mumkin. Bunday fond Oʻzbekistonning strategik
sohalardagi kompaniyalar aktsiyalariga investitsiya qilishi, xorijiy investorlar
bilan hamkorlikda investitsiya loyihalarini moliyalashtirishi mumkin.
Eksport krediti sugʻurtasi sohasida Daniya tajribasi ham diqqatga sazovor.
Daniyadagi EKF (Eksport Kredit Fonden) – bu davlatga tegishli eksport krediti
agentligi boʻlib, eksport operatsiyalarini sugʻurtalash va kafolatlash xizmatlarini
koʻrsatadi. EKF oʻz faoliyatini oʻzi-oʻzini moliyalashtirish asosida amalga oshiradi
va davlat byudjetidan subsidiyalar olmaydi.
10
Bunga EKF risklarni professional
baholash va diversifikatsiyalash hisobiga erishadi. Agentlik faoliyatining yana
bir oʻziga xos xususiyati – bu kichik va oʻrta biznes sub'ektlariga alohida e'tibor
qaratish boʻlib, ularga maxsus dasturlar va imtiyozli shartlar taklif qilinadi.
Oʻzbekistonda eksport krediti sugʻurtasi tizimini rivojlantirishda Daniya
tajribasidan quyidagi yoʻnalishlarda foydalanish mumkin:
Eksport va import operatsiyalarini elektron
hujjatlashtirish
Eksport kreditlari va sug'urtalari uchun onlayn
arizalarni qabul qilish va qayta ishlash
Eksport va import operatsiyalari ishtirokchilari
uchun ma'lumot almashish imkoniyatlarini
yaratish
Blokcheyn texnologiyalari asosida savdo
moliyalashtirishni taqdim etish
Potensial eksport bozorlari va xorijiy
hamkorlar haqida ma'lumotlar bazasini yaratish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
2-rasm.
Oʻzbekistonda
eksport
krediti
sugʻurtasi
tizimini
rivojlantirishda Daniya tajribasidan foydalanish yoʻnalishlari
Eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning zamonaviy
tendensiyalaridan biri – bu “yashil” moliyalashtirish instrumentlarining
rivojlanishi hisoblanadi. Jumladan, Fransiya tajribasi bu sohada alohida e'tiborga
loyiq. Fransiyaning eksport krediti agentligi Bpifrance (Banque publique
d'investissement) oʻz faoliyatiga barqaror rivojlanish tamoyillarini integratsiya
qilgan va "yashil" eksportni qoʻllab-quvvatlash dasturini ishlab chiqqan.
11
Ushbu
dastur doirasida ekologik toza texnologiyalar, qayta tiklanuvchi energiya
manbalari, energiya samaradorligi loyihalari va boshqa “yashil” loyihalarning
eksporti qoʻllab-quvvatlanadi, ularga imtiyozli moliyalashtirish shartlari taklif
qilinadi.
Xulosa qilib aytganda, eksport va investitsiyalarni moliyaviy qoʻllab-
quvvatlashda xalqaro tajribalarni Oʻzbekistonda joriy etish mamlakatning
eksport salohiyatini oshirish va investitsiyaviy jozibadorligini yaxshilash uchun
muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonda Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya,
AQSh, Singapur, Daniya va Fransiya kabi mamlakatlarning ilgʻor tajribasidan
foydalanish, ularning samarali modellarini Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirish
mumkin. Xalqaro tajribalarni joriy etish jarayonida Oʻzbekiston iqtisodiyotining
oʻziga xos xususiyatlarini, moliyaviy tizimning rivojlanganlik darajasini va
boshqa omillarni hisobga olish zarur. Eksport va investitsiyalarni moliyaviy
Eksport krediti sug'urtasi
sohasida xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish, qayta
sug'urtalash mexanizmlarini
takomillashtirish
Risklarni professional
baholash va
diversifikatsiyalash tizimini
takomillashtirish
Eksport krediti sug'urtasi
sohasida o'zini o'zi
moliyalashtirish mexanizmini
joriy etish
Kichik va o'rta biznes
sub'ektlari uchun maxsus
eksport krediti sug'urtasi
dasturlarini ishlab chiqish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
qoʻllab-quvvatlash tizimini takomillashtirish borasidagi kompleks chora-
tadbirlar Oʻzbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi, eksport
salohiyatining oshishi va investitsiyaviy jozibadorligining yaxshilanishiga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
European Commission. “Export Credit Insurance: An Instrument for
European Economic Growth”. Brussels: European Commission, 2021. P. 45-52.
2.
Вэнг А.Д., Федоров М.В. Система поддержки экспорта в Германии:
организационные и финансовые аспекты // Финансы и кредит. – 2023. – №
7. – С. 32-48.
3.
Йошимура К., Танака Т. Японская система финансовой поддержки
экспорта и инвестиций: опыт для развивающихся стран // International
Journal of Economic Policy. – 2022. – Vol. 14, No. 3. – P. 427-444.
4.
Park J., Kim S. Export Credit Agencies and Export Performance: Evidence
from Korea // Journal of International Economics. – 2023. – Vol. 36, No. 4. – P.
218-237.
5.
Ismoilov A.A., Karimova N.K. AQSH tajribasi asosida O‘zbekistonda
eksportni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish //
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. – 2023. – № 4. – B. 78-89.
6.
Raximov A.M., Zokirov S.B. Faktoring xizmatlarini rivojlantirish orqali
eksportni moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish // Moliya va bank ishi
elektron ilmiy jurnali. – 2022. – № 2. – B. 45-56.
7.
Chan S.Y., Wong L.K. Digital Transformation in Trade Finance: Singapore's
Experience // Journal of Digital Economy. – 2022. – Vol. 5, No. 2. – P. 134-152.
8.
Temirov B.B., Alimov R.R. Singapur investitsiya fondi tajribasi va uni
O‘zbekistonda qo‘llash imkoniyatlari // Iqtisodiyot va taʼlim. – 2021. – № 6. – B.
112-120.
9.
Jensen L., Nielsen P. Export Credit Insurance in Denmark: A Case Study of
EKF // Scandinavian Journal of Economics and Finance. – 2022. – Vol. 10, No. 1.
– P. 67-82.
10.
Дубровская Е.В., Козлов А.Н. «Зеленое» финансирование как
инструмент поддержки экспорта: опыт Франции // Мировая экономика и
международные отношения. – 2023. – № 5. – С. 84-96.
11.
Алимов, Б. Б. (2023). Инвестицион Лойиҳаларни Мониторинг Қилиш–
Бизнесни Самарали Бошқаришнинг Муҳим Белгисидир. Boshqaruv Va Etika
Qoidalari Onlayn Ilmiy Jurnali, 3(2), 72-76.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
12.
Бобакулов, Т., & Алимов, Б. (2022). ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИНИ
МОЛИЯ СЕКТОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ.
Евразийский журнал академических исследований, 2(13), 198-205.
13.
Alimov, B. (2019). Uzbekistan-EUROPE AND CENTRAL ASIA-P144856-
Improving Pre-primary and General Secondary Education Project-Procurement
Plan.
14.
Shahnoza, K., Umurzak, C., & Azamat, Z. (2023). The Significance of
Artificial Intelligence in the Development of Science, Education and the Digital
Economy. Best Journal of Innovation in Science, Research and Development,
2(11), 88-92.
15.
ORGANIZATION AND DEVELOPMENT OF CLUSTERS IN THE
AGRICULTURAL SECTOR BASED ON THE PRINCIPLES OF COOPERATIVE
RELATIONS AND INTEGRATION
