ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
BOLALARDA UCHRAYDIGAN AUTIZM KASALLIGINING
JADALLASHUVI
Muminova Umida Toxtasinovna
“To‘qimachilik va yengil sanoat instituti’’ t.f.d. professor
Narzullayeva Nilufar Habibjonovna
“To‘qimachilik va yengil sanoat instituti” magistr
https://doi.org/10.5281/zenodo.15300479
Bolalar bizning kelajagimiz degan so‘zlar bugun ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotgani yo‘q. Ezgu ishlarimiz davomchilari, ko‘zimizning nurlari
farzandlarimiz bizdan ko‘ra baxtli ,farovon yashashlari uchun har qanday ishga
tayormiz.Hozirgi kunda dunyo aholisining soni keskin o‘sib bormoqda va bu yil
tug‘ilganlar soni 248,511,900 aytilmoqda. Yoshlarning sog’ligi barcha davlatlar
uchun siyosat darajasiga yetqazilgan. Tug’ilish soning ortishi aholi ko’payishi
bilan tur xil kasalliklar,h nuqsonlar kelib chiqmoqda.
Mamlakatimizda ularning huquq va erkinliklari shu bilan birgalikda
ularning muhofazasi va salomatligi ham muhum ahamiyatga ega
“Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo‘lib
kamolga yetishi bilan bog‘liq. Bizning asosiy vazifamiz – yoshlarning o‘z
salohiyatini namoyon qilishi uchun zarur sharoitlar yaratishdan iborat”[1]deb
yurtboshimiz ham ta’kidlab o‘tgaJamiyatning eng muhim vazifalari - bu bolaning
ruhiy salomatligini saqlash va mustahkamlash, uning hayotga moslashish
qobiliyatini oshirish. Intellektida nuqsoni bo‘lgan bolalar sonining ko‘payishi
borasida tibbiyot hodimlari, psixologlar va o‘qituvchilarning diqqatini muhim
muammoni - ularning ijtimoiy va biologic moslashuvini hal qilishni talab qiladi.
Hozirgi kunda bolalarda ko’p uchraydigan ‘autism kasalligi’ ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. CDC ma'lumotlariga ko'ra, dunyo aholisining taxminan
1% autizm spektrining buzilishi– 75 000 000 dan ortiq odamda kuzatiladi. 2022
yilda har 1 bolada 100 autizm spektrining buzilishi tashxisi qo'yilgan. 2023 yilda
CDC AQShda 1 bolada 36 atrofida autizm tashxisi qo'yilganligini xabar qildi.
Autism Osiyo va Tinch okeani orollari aholisi orasida eng keng tarqalgan
(.2)Tegishli yordam bo‘lmasa, bu shartlar ko‘pincha bu bolalarning boshqalar
tomonidan qabul qilingan ta’lim va ijtimoiy imkoniyatlardan foydalanish
qobiliyatini cheklaydi. Ularning g‘amxo‘rlaridoimiy ular bilan birga va e’tibor
berishlari lozim. Shunga qaramay, rivojlanishida mental buzilishi mavjud bo‘lgan
bolalarning aksariyati va ularningoilalari ularga zarur bo‘lgan g‘amxo‘rlik va
yordamdan foydalana olmaydi. Ular, shuningdek, parvarish qiluvchilar va
bolalarning farovonligini oshirishga olib kelishi mumkin . Autizmning o‘ziga xos
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
xususiyatlari erta bolalik davrida aniqlanishi mumkin, ammo autism ko‘pincha
keyinroq tashxis qilinadi.
Autizmli odamlarda ko’pincha epilepsiya, depressiya, tashvish va diqqat
yetishmasligi giperaktivligi buzilishi, shuningdek, uxlashda qiyinchilik va o‘z-
o‘ziga shikast yetkazish kabi qiyin xatti-harakatlar bilan birga keladigan
kasalliklar mavjud. Autizmli odamlarda intellektual faoliyat darajasi chuqur
buzilishdan yuqori darajaga qadar keng tarqalgan.
Bolalarda autizmning sabablari
Bolalarda autizmning sabablari hali ham noma'lum, ammo kasallikning
rivojlanishiga turtki bo'lishi mumkin bo'lgan gipotezalar ro'yxati ishlab chiqilgan
va klinik jihatdan tasdiqlangan: (3)
• genetik moyillik;
• homiladorlik paytida homila mutatsiyalari;
• ba'zi vaktsinalarning oqibatlari (gipoteza inkor etib bo'lmaydigan
tasdiqni topmagan);
• rivojlanish paytida homilaning va hayotning birinchi oylarida bolaning
miyasi shikastlanishi ;
• axborot blokadasi tufayli idrokning buzilishi;
• miya yarim sharlarining o'zaro ta'sirining buzilishi;
• tanadagi serotoninning noto'g'ri almashinuvi;
• xomilaning rivojlanish bosqichida xromosomada izdan chiqish holatlari;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
• ona qornida rivojlanish bosqichida yuzaga keladigan tug'ma nuqsonlar.
Autizmning deyarli barcha holatlarida kasallik bolalik davrida aniqlanadi.
Vaqt o'tishi bilan kasallikning namoyon bo'lishi va alomatlari o'zgarmaydi va
rivojlanmaydi, ular shunchaki autizmga chalingan bola balog'at yoshiga etganida
sezila boshlaydi.
Ammo kamdan-kam hollarda autizm balog'at yoshida paydo bo'lishi
mumkin. Kattalardagi autizm-bu miya tuzilishidagi jiddiy o'zgarishlar bilan birga
keladigan ijtimoiy o'zaro ta'sirning izdan chiqishi. Voyaga yetgan kasallik atipik
autizm deb ataladi. Ushbu yoshdagi autizmning sabablari ham to'liq
tushunilmagan. Kasallikning rivojlanishiga turtki bo'lib xizmat qiladigan
tasdiqlangan omillarning to'liq ro'yxati yo'q. Ammo kattalik davrida autizmning
paydo bo'lishi tabiati to'g'risida bir qator nazariyalar mavjud. Sabab bo'lishi
mumkin:
• surunkali depressiya;
• ruhiy kasalliklar;
• miya shikastlanishi.
Autizm turlari va tasnifi
Autizmli bemorlarning quyidagi guruhlari ajratiladi:
• birinchisi - bemorlar tashqi dunyo bilan aloqa qilishdan bosh tortishadi,
aloqalar deyarli nolga tushiriladi;
• ikkinchisi - odamlar o'zlarini tortib olishadi, butun vaqtlarini bir xil
faoliyatga bag'ishlashlari mumkin. Ular uxlash yoki dam olish zarurligini
unutishadi va uzoq vaqt uyg'oq yurish bilan ham uxlash istagini his qilishmaydi;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
• uchinchisi - jamiyatning ijtimoiy tartiblari va me'yorlarini e'tiborsiz
qoldiradigan odamlar (chunki ularni idrok eta olmaydilar);
• to'rtinchisi - kundalik muammolarini hal qila olmaydigan kattalar. Ularda
boshqalarga nisbatan xafagarchilik hissi paydo bo'ladi;
• beshinchisi - yuqori darajadagi intellektga ega bo'lgan kattalar, ular
ijtimoiylashishga muvaffaqiyatli urinishadi va jamiyatga moslashadilar. Ular
boshqalar bilan deyarli teng sharoitlarda o'zaro aloqada bo'lishlari, o'qish,
kasblarni o'rganish va aqliy mehnat bilan bog'liq sohalarda ishlashlari mumkin.
Autistlarning so'nggi guruhida vaqti-vaqti bilan "daho geni"namoyon
bo'lgan odamlar bor. Uning faollashishi autizmga chalingan odamning miyasida
sodir bo'ladigan jarayonlar bilan bog'liq. Bunday odamlar ilm-fan va kasbiy
sohalarning turli sohalarida juda katta yutuqlarga erishishlari mumkin. Ammo
ularning dunyo bilan o'zaro munosabatlari ko'pincha yaqinlarining
tushunmovchiligi bilan murakkablashadi. Bemorlarning qarindoshlari va atrof-
muhit ko'pincha bemorning ahvolini yomonlashtiradi, u bilan noto'g'ri muloqot
qiladi va kamsitadi. Qarindoshlar va autist o'rtasida aloqa o'rnatish uchun
maxsus kurslar tashkil etiladi, unda siz nafaqat bemor bilan muloqot qilish
usulini topishingiz, balki unga kerakli o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish ko'nikmalarini
o'rgatishingiz mumkin. Bunday kurslarning samaradorligi ko'p jihatdan
bemorning ahvoliga va kasallikning namoyon bo'lish shakliga bog’liq.
Bolalarda autizm belgilari
Erta bolalik autizmi quyidagicha namoyon bo'ladi:
1. Ijtimoiy ko'nikmalar buzilishining belgilari:
• muloqot qilish istagi va tengdoshlariga qiziqish yo'qligi;
• atrofdagi odamlarning borligi va hissiyotlariga e'tibor bermaslik;;
• rivojlanishning dastlabki bosqichi uchun normal bo'lgan taqlid
funktsiyasining yo'qligi. Bolalar ota-onalarining yuz ifodalarini takrorlashmaydi,
javoban tabassum qilmaydi, kattalarning imo-ishoralarini takrorlamaydi yoki
ongli ravishda qilmaydi;bolalar o'zlarining muammolari va fikrlarini ota-onalari
bilan bo'lishmaydilar.;
2. Nutq va nutq bo'lmagan aloqa rivojlanishidagi muammolar:
• nutqning yetishmasligi;yuz ifodalari va imo-ishoralarning yetishmasligi;;
• bola ko'z bilan aloqa qilishdan qochadi, suhbatdoshga tabassum
qilmaydi;;
• nutq rivojlangan, ammo bola boshqalar bilan aloqa qilmaydi, ularga javob
bermaydi;;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
• bola iboralarni yoki individual so'zlarni takrorlaydi (Kanner tasnifiga
ko'ra "gramofon" yoki " to'tiqush" nutqi);;
• nutqdagi fonetik buzilishlar. Autistlar intonatsiya bilan bog'liq
muammolarga duch kelishadi, nutq monoton yoki ritmik jihatdan noto'g'ri
bo'lishi mumkin.;
3. Stereotipik xatti-harakatlarning sababi bo'lgan tasavvur rivojlanishidagi
muammolar:
• asabiy xatti-harakatlar;
• begonalashish;;
• bola yolg'iz o'ynashni yaxshi ko'rishi;;
• o'yinlarni, xayoliy voqealarni ixtiro qilishga qiziqish yo'qligi;;
• bola bitta o'yinchoq yoki narsaga bog'lanib qoladi va u bilan ajralmaydi,
doimo qo'lida ushlab turishga intiladi;;
• bola diqqatini faqat bir narsaga qaratadi.;
Autizm 1 yoshgacha bo'lgan bolalarda va hayotning keyingi ikki-uch yilida
shunday namoyon bo'ladi. Agar autizm yengil shaklda bo'lsa, unda 20-25 yoshga
kelib, odam allaqachon qarindoshlari yoki vasiylaridan alohida yashashi va o'z
muammolarini mustaqil ravishda hal qilishi mumkin. Agar bu shakl autistga
bunday turmush tarzini olib borishga imkon bermasa, u odatda butun umri
davomida qarindoshlarining qaramog'ida qoladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
56
Autizm Davolash
(4) Autism kasalligining aniq bir davosi bo’lmasada uni oldini olish
choralari bor.Autizmni davolashning asosiy yo'nalishi o'ziga xos xususiyatlarni,
masalan, takrorlanuvchi xatti-harakatlar, chekinish qiziqishlari, hissiy
stimullarga g'ayritabiiy javoblar, ijtimoiy o'zaro ta'sir va muloqotdagi
muammolar kabi turli xil davolash usullaridan iborat.barmoq va mayda qo'1
motorikasini rivolantiruchi nutq o'stirish o'yinlari juda mos keladi. "Barmoqlar
so'zlaganda" nomli o'yinida bolalarga qo'shiq aytishni taklif qilinadi. Bunda
bolalar individual mashg'ulotlarda defektolog-logoped tomonidan qunoq
sherlarni kuylash, talaffuz mobaynida qo'l va barmoqlar bilan harakatlarga
taqlid qilishni organadilar. Shu bilan birga, taktil o'yinlar hissiy munosabatni va
ko'z bilan aloqa (imo-ishora)ni kuchaytirishi mumkin. Masalan,"Kichik oyoqlar
yo'l bo'ylab yugurdi" she'rini kuylaganda, defektolog-logoped avval barmoqlari
bilan bolaning atrofida "yugurib" keta boshlaydi va bola tayyor bolganda, u bilan
birga bajaradi. Bunday o'yinlar bolani quontiradi va zavqlantiradi, bu esa bola va
defektolog-logoped o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni rivojlantirishga yordam
beradi. Maxsus PECS kartochkalari - emotsiyalar bilan bajariladigan barmoq
o'yinlari autizm sindromli bolalar nutqini rivojlantirish uchun turtki bolishi
mumkin "Barmoqlar so'zlaganda" o'yini autizm sindromli bollarda xulq-atvorni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
tarbiyalashga yordam beradi, qo'zg'alish va tormozlanish jarayonlarining
o'zgaruvchanligiga.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoevning BMT Bosh
Аssambleyasining 72-sessiyasida so‘zlagan nutqidan
2. https://www.google.com/search?q=It+affects+1+in+36+childre
3. https://med24.uz/uz/bolezn/autizm
4. https://rehabing.org/uz/
