ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
«BOZUǴLAN» DÁSTANINDA SESLIK QUBÍLÍSLAR
Kadirniyazova Biybijamal
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15364263
Annotaciya:
Maqalada Bozuǵlan dásanı tilinıńfonetikalıq ózgeshelikleri
úyrenilgen.
Tayanısh sózler:
fonetika, dawıslı sesler, konsonantizm, fonema, erin hám
tańlay ùnlesligi, eziwlik juwan dawıslı, jińishke dawıslı, erinlik fonema, anlaut
hám inlaut poziciya, ùnli, erinlik, jabısıńqı dawıssız fonema, til artı, jabısıńqı
fonema.
Abstrac
.
Key word:
“Bozuǵlan” dástanı tùrkiy tiller arasında keń tarqalǵan ùlken epos bolıp
esaplanadı. Dástan birinshi ret 1938-jılı Xojamurat Tájimuratov, Kamal
Abibullaev tárepinen Shımbay rayonında turıwshı Abdireyim jıraw Alpeney
ulınan jazıp alınadı. Al ekinshi variant Qıyas Qayratdinovtan 1959-jılı Qalbay
Mámbetnazarov tárepinen, al ùshinshi variantın 1960-jılı folklorlıq ekspeditsiya
waqtında Qabıl Maqsetov hám Qalbay Mámbetnazarovlar Shımbay rayonında
turıwshı Qayıpnazar jıraw Qálimbetovtan jazıp aladı. Bul dástannıń Qıyas jıraw
variantı 1961-jılı Q.Maqsetov hám Q.Mámbetnazarovlardıń tayarlawları menen
baspadan shıqtı. Temanıń tillik izertleniw jaǵdayı boyınsha folklorlıq
shıǵarmalardı tillik jaqtan analizlew, sonıń ishinde fonetika, leksika,
morfologiyası boyınsha analizlew lingvofolkloristika iliminde berilgen. Maqalada
dástan tiliniń fonetikalıq ózgesheliklerin úyrenemiz.
“Bozuǵlan“ dástanında jumsalǵan dawıslı sesler házirgi qaraqalpaq
ádebiy tilindegi dawıslı seslerge óziniń fonemalıq sıpatlaması, sapası boyınsha 9
dawıslı fonema, yaǵnıy, a, á, e, o, ó, i, ı, u, u` fonemaları jumsalǵan. Olar házirgi
qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı juwan hám jińishke, erinlik hám eziwlik dawıslılar
bolıp klassifikaciyalanadı. “Bozuǵlan” dástanında dawıslılar ùnlesligi eki tùrli
baǵdarda: erin hám tańlay ùnlesligi tùrinde ushırasadı. Dawıslı fonemalar
poziciyalıq qollanıwı jaǵınan házirgi qaraqalpaq tiline tiykarınan sáykes keliwi
menen birge bir qansha ózgesheliklerge de iye
.
“A” foneması:
Eziwlik, juwan “a” foneması sózdiń barlıq poziciyalarında
jumsalǵan. Sózdiń basında: alpıs, alla, ata, asman,at, aqsha, ash, aqshqam, adam;
sózdiń ortasında: tay, say, jan, bar, daǵ, taqır, qulaq, patsha; sózdiń aqırında:
orda, ala, bala, badana, ata-ana h.t.b.
“Á” foneması
. Eziwlik, jińishke dawıslı “á” foneması “Bozuǵlan“ dástanında
jumsalǵan. ”Á” foneması tu`rkiy tilleriniń ishinde tùrk, tùrkmen, ázerbayjan,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
uyǵir, ózbek, qaraqalpaq, qazaq, noǵay, bashqurt, tillerinde jiyi jumsalǵan.
Akademik A.Dawletov eksperimental –fonetikalıq izertlewler nátiyjesinde
qaraqalpaq tilinde “á” sesi fonema sıpatında tolıq qálipleskenin anıqladı. “Á”
foneması” Bozuǵlan” dástanında sózdiń basında: árman, áyne, ádalatlıq, áne,
ásker, áje, ájel;
sózdiń ortasında: márt, jánnet, qálpe, biymáhál, qáwip h.t.b.
“E” foneması
. Jińishke hám eziwlik “e” foneması “Bozuǵlan dástanında
sózdiń barlıq orınlarında qollanılǵan. Sózdiń basında: er, esap,el, erenler,
elat,esik; sózdiń ortasında: bel, ter,bes, besh; sózdiń aqırında: bende, jetimlik,
qálpe, tóre, hiyle, álbette h.t.b. sóz aqırında keliw jaǵdayları ushıraspaydı.
“O “ foneması
: juwan hám erinlik “o” foneması “Bozuǵlan dástanında
sózdiń basında hám birinshi buwında dawıssız sesler menen qabatlasıp
qollanıladı. Sózdiń basında: oq, orda, on, otız, ot, olja; sózdiń ortasında: zoń, jon,
dos, toǵay, h.t.b. sóz aqırında keliw jaǵdayları ushıraspaydı.
“Ó”
-
foneması
: Jińishke hám erinlik “ó” foneması “Bozuǵlan “ dástanında
sózdiń basında hám birinshi buwında dawıssız sesler menen qabatlasıp
qollanıladı. Sózdiń basında: ómir, óksiw, ókiniw, óz; sózdiń ortasında: kók, kóp,
shól, kólat, sóz, kóz h.t.b. sóz aqırında keliw jaǵdayları ushraspaydı.
“U” foneması:
“Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń barlıq
poziciyalarında jumsalǵan, al házirgi qaraqalpaq tilinde anlaut hám inlaut
poziciyalarında jumsalǵan. Sózdiń basında: ullı, urı, ul, uǵlan, urıs, uyat, ursa;
sózdiń ortasında: jurt, qulan,quzǵın, dus, tumar, qural, bozuǵlan,tulpar, h.t.b. sóz
aqırında keliw jaǵdayları ushıraspaydı.
“U`” foneması
: Erinlik jińishke dawıslı “u`” foneması “Bozuǵlan dástanında
sózdiń birinshi, ekinshi, ayrim jaǵdaylarda u`shinshi buwınlarda jumsalǵan.
Sózdiń basında: úy, úles, úmit; sózdiń ortasında: jùzim,gùna, kún, gúl, bu`gin,
jùz; sózdiń aqırında: mashqu sózinde ushırasadı.
“I” foneması
: Juwan,eziwlik dawıslı “I” foneması “Bozuǵlan” dástanında
qaraqalpaq tili dialektleri menen jazba esteliklerindegi sıyaqlı sózdiń barlıq
orınlarında jumsalǵan. Sózdiń basında: ishkeri, Ilyas, izlew, iz , ilim, iyman;
sózdiń ortasında: kóbik, teńiz, til, diydar, pikir, din; sózdiń aqırında: úzildi,
izledi, biri, meni h.t.b
“Í” foneması
: Jińishke, eziwlik dawıslı “I” foneması “Bozuǵlan“ dástanında
sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan. Sózdiń basında: ılayıq, ırza, ıqlas; sózdiń
ortasında: musılman, zulım, tınısh, joqshılıq, qız; sózdiń aqırında: qamshı, razı,
tuwrı, alǵalı h.t.b.
Túrkiy tillerde arab-parsı tillerinen kóplep sózlerdiń kirip keliwine
shekemgi dáwirde, yaǵnıy islam dini taralıwına shekemgi dáwirdi dawıssızlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
sistemasınıń eń dáslepki basqıshı dep alsaq, ol dáwirde N.A.Baskakovtıń
kórsetiwinshe on tórt dawıssız fonema bolǵan[1.57].
“Bozuǵlan” dástanında jumsalǵan dawıssız sesler quramı 23 birlikten
ibarat. Professor N.A.Baskakov qaraqalpaq tiliniń konsonantizmi dáslebinde
tolıq qáliplesken 14 dawıssız fonemadan ibarat bolǵanın kórsetedi. Bozuǵlan
dástanında tómendegi dawıssız fonemalar ushırasadı:
“
B” foneması
ùnli, erinlik, jabısıńqı dawıssız fonema sózdiń barlıq
orınlarında qollanılǵanın kóriwge boladı. Sózdiń basında: baba, bala, bedew,
boz, baǵ, batır, Bozuǵlan, báhár, bu`rge; sózdiń ortasında: Babaxan, biyaban,
sebep, baba, xabar, qabat; sóz aqırında keliw jaǵdayları ushıraspaydı.
“G”foneması
: U`nli, til artı, jabısıńqı “ǵ” foneması sózdiń basında hám
ortasında jumsalǵan. Sózdiń basında: gúl, gáwhar, gedey, gúlistan, giya;
“
Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń ortası
:
párengi, segbir, jiger, biygúna,
dengenelep h.t.b.sóz aqırında gezlesiw jaǵdayları ushırasadı.
“Ǵ” foneması
: Bul fonema sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan. Sózdiń
basında: ǵárip, ǵaz, ǵázap, ǵam, ǵayrat; sózdiń ortasında: aǵa, sawǵa, jaǵa,
bayaǵı, bolǵan, qarǵaǵan, baǵri, toǵız; sózdiń aqırında: daǵ, baǵ sıyaqlı sózlerde
ushıraydı.
“D”foneması:
Sózdiń basında: dabıl, doslıq, doynaq, daǵ, dáwlet, dáwran,
din sózdiń ortasında: taǵdir, boldım, júdá, adam, ádá, shındawıl; sózdiń aqırında:
abad, murad, páryad sıyaqlı sózlerde siyrek jaǵdaylarda ushırasadı.
“J”foneması:
Bul fonema Orxon-Enisey esteliginde jumsalmaǵan edi. Biraq
“Devonu-luǵat-it tu`rk” miynetinde ushırasadı. “Bozuǵlan” dástanında da
ushırasadı. Sózdiń basında: jurt, jaz, jol, jeń, jetim, jiger, jataǵan; sózdiń
ortasında: ájel, ánjám, olja, jánjel, tolǵanıw h.t.b.
“Z” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema
sózdiń basında: zańgi,
zulımlıq, zor, zorlıq, zerbaraq, zar, zalım; sózdiń ortasında: názer, názik, siz, biz
sózdiń aqırında: kóz, sóz, tez, óz sıyaqlı sózlerde ushırasadı.
“Y” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema
sózdiń basında: yalǵanshı,
yar, yalǵan, yarım, sózdiń ortasında: siyasat,qaynaw, áwliye, moyın, jaylaw,
maydan; sózdiń aqırında: ùy, qay, seskenbey, qay, qanday sıyaqlı sózlerde
ushırasadı.
“K”foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń basında: kóńli, kóz,
kese, kùn, kim, kelbet, kóriw; sózdiń ortasında: hárkim, júkler, irkilip, bekkem,
kókirek, bókteri; sózdiń aqırında: kúnlik, ómirlik, jetimlik, názik, kerek, tezirek
sıyaqlı sózlerde ushırasadı.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
“Q” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń basında: qazan,
qazǵanaq, quday, qayǵı, qamar, qorlıq, qıyın, qız; sózdiń ortasında: noqta,
qalqan, tutqın, maqset, sózdiń aqırında: zorlıq, aq, tuyaq, joq, aq qarsaq h.t.b
sózlerde ushırasadı.
“L”foneması:
Sózdiń basında: laqap, lala, lap, lal, lekin; sózdiń ortasında:
jalın, ala, alatay, bala, qalta; sózdiń aqırında: aqıl, shól, kól, el, gùl, jıl, jol, qızıl, bul,
dabıl sıyaqlı sózlerde ushırasadı.
“M” foneması:
Sózdiń basında: márt, mákan, moyın, mańlay, mal-múlk,
mıń, maydan, men; sózdiń ortasında: árman, ermek, qamshı, jigirma sózdiń
aqırında: dem, tamam, tilim, balam, jetim sıyaqlı sózlerde ushırasadı.
“N” foneması:
Sózdiń basında: namıs, nıshan, noqta, názer, nala, sózdiń
ortasında: Qansulıw, dúnya, tınısh, tarna, ana; sózdiń aqırında: hayran, tarlan,
jalın, arqan, kún-tún, burın, menen sıyaqlı sózlerde ushrasadı.
“Ń” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń ortasında keńes,
muńlas, táńir, tıńla; sózdiń aqırında: muń, mıń, qalıń, erteń, sózdiń sıyaqlı
poziciyalarda ushırasadı.
“P” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema
sózdiń basında: peshene,
payda, peshin, polat, pánje, pás, pát; sózdiń ortasında: qálpeler, japa, qapa;
sózdiń aqırında: ǵázep, kúyip, ırǵıp, kelip sıyaqlı sózlerde ushırasadı.
“R” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń basında: ráhim,
razı, ráhát, reńki; sózdiń ortasında: kórmegen ,orda, tarna, abroy, qırıq; sózdiń
aqırında: sáhár, názer, tumar, bolar, batır, tulpar, ar, xabar sıyaqlı poziciyalarda
ushrasadı.
“S” foneması: “
Bozuǵlan” dástanında bul fonema sózdiń barlıq orınlarında
jumsalǵan. Sózdiń basında: sarıbas, saat, sùrgin, sumlıq,sánem, sen, sawash;
sózdiń ortasında: maqset, qońsı, esik, juwsan, basqa, Asan; sózdiń aqırında: bas,
shabıs, qus, jas, qas, bolmas, tım-tırıs sıyaqlı poziciyalarda ushırasadı.
“T” foneması:
Bul fonema dástan tilinde sózdiń barlıq orınlarında
jumsalǵan. Sózdiń basında: tulpar, tań, taza, tirilik, tumar, tarlan, tilek, taw,
talan, týńla; sózdiń ortasında: ata, patsha, aytqan, otlaqlı ; sózdiń aqırında:
ádálat, at, sawlat, qanat, ayt sıyaqlı poziciyalarda ushırasadı.
“W” foneması:
Bul fonema dástan tilinde sózdiń barlıq orınlarında
jumsalǵan. Sózdiń basında: waq, waqıt, wade, watan; sózdiń ortasında: awqat,
sawash, sawıt, jawız, sárwan; sózdiń aqırında: otaw, omıraw, dáw, selew
(shóptiń túri), bedew sıyaqlı poziciyalarda ushırasadı.
“X” foneması:
Bul fonema dástan tilinde sózdiń barlıq orınlarında
jumsalǵan. Sózdiń basında: xan,xaq, xabar, xoshamet, xizmet, xalayıq, xalıq;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
sózdiń ortasında: baxıt, taxt, Babaxan sıyaqlı poziciyalarda ushrasadı. Aqırǵı
poziciyada ushıraspaydı.
“H” dawıssız
foneması
barlıq poziciyada jumsalǵan. Sóz basında: hayran,
húrdey, hal, haslı, hijá, heshkim, házir; sóz ortasında: sáhár, báhár, qáhár,
sháhár, másláhat; sóz aqırında: dárgah, ruwh sıyaqlı sózlerde siyrek jaǵdayda
jumsalǵan.
“Sh” dawıssız foneması
barlıq poziciyada jumsalǵan. Sóz basında: shól,
shorshıp, sháhár, shaqır, shash; sóz ortasında: kishi, aqsha, dushaker, ashıw; sóz
aqırında: ash, qash, kósh, Daǵish (taw) sıyaqlı sózlerde barlıq poziciyada
jumsalǵan.
Ulıwma alǵanda, Bozuǵlan dástanı tilinde jumsalǵan dawıslı hám
dawıssızlar sisteması házirgi qaraqalpaq tilindegi dawıslı hám dawıssızlar
sisteması menen tolıq sáykes keledi. Onda jumsalǵan fonemalardıń sanı hám
atqaratuǵın xizmetleri derik birdey, tek ǵana olardıń poziciyalıq qollanılıwında
ózine tán ózgeshelikler kórinedi
.
References:
1.
Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Т. II. Фонетика и морфология.
М., 1952. – Б.57.
2.
Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң сеслик дүзилиси.
Нөкис, 1995.
3.
Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нөкис, 1994.
4.
Бекбаулов У. Фонетические особенности южного диалекта
каракалпакского языка. АКД. Нукус,1966.
5.
Қарлибаева Г. Ажиниёз асарлари тилининг фонетик-морфологик
тавсифи: филол. фан. номз. дис… автореф. – Нукус, 2002.
