ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
112
TURKISTONDA XX ASRNING BIRINCHI YIGIRMAYILLIGIDA BANK-
MOLIYA ISLOHOTLARI
Qoʻchqarov Shohruhbek Xursanboy oʻgʻli
Qoʻqon universiteti Andijon filiali "ijtimoiy va
iqtisodiy fanlar" kafedrasi oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379007
Annotatsiya.
Mazkur tezis Turkistonda 1900–1920-yillar oralig‘ida amalga
oshirilgan bank va moliya sohasidagi islohotlar tarixiga bag‘ishlangan. Unda
Rossiya imperiyasi davridagi moliyaviy strukturalar, Sovet hokimiyati
o‘rnatilgach olib borilgan markazlashtirish siyosati va moliyaviy boshqaruvning
sinfiy yondashuvlarga asoslangan modeli tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi.
Shuningdek, moliya tizimining aholiga ta’siri, hududiy tengsizlik, kredit
siyosatidagi qarama-qarshiliklar ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Turkiston, moliyaviy islohot, Sovet davri, kredit siyosati,
davlat banki, iqtisodiy reja.
XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida kechgan moliyaviy jarayonlar
mintaqa ijtimoiy-iqtisodiy tarixining muhim jihatlaridan birini tashkil qiladi.
Dastlab Rossiya imperiyasining moliyaviy strategiyasi asosida faoliyat yuritgan
banklar, 1917-yildan so‘ng Sovet hokimiyatining ijtimoiylashtirish siyosatiga
mos holda tubdan isloh qilindi. Bu islohotlar nafaqat moliyaviy tizimni qayta
tashkil
etdi,
balki
iqtisodiyotda
sinfiy
nazoratni
kuchaytirgan,
markaziylashtirilgan rejalashtirishga asos bo‘ldi. Ushbu tezis mazkur
jarayonlarning mohiyatini, tarixiy kontekstini va iqtisodiy oqibatlarini yoritadi.
Asosiy qism
XX asr boshlarida Turkistonda faoliyat yuritgan banklar asosan Rossiya
imperiyasi manfaatlariga xizmat qilgan tijorat banklari edi. Ular orasida Davlat
banki, xususiy sanoat-tijorat banklari va hududiy filiallar mavjud bo‘lib, ular
paxta, jun, charm mahsulotlarining eksporti bilan shug‘ullanuvchi yirik
kompaniyalarga xizmat ko‘rsatgan. Oddiy aholining kredit resurslariga chiqish
imkoniyati deyarli mavjud emas edi.
1917-yilgi Fevral inqilobidan so‘ng muvaqqat hukumat davrida ham
moliyaviy muassasalarda katta o‘zgarishlar ro‘y bermagan. Biroq Sovet
hokimiyati o‘rnatilishi bilan bank tizimi davlatlashtirildi. Azizxo‘jayevning
ta’kidlashicha, “1920-yildan boshlab barcha xususiy moliyaviy institutlar
tugatildi va yagona davlat banki tizimi joriy etildi” [1].
1921–1923-yillarda “xalq xo‘jaligini tiklash dasturi” doirasida bank-moliya
tizimiga yangicha yondashuvlar kiritildi. Davlat banki orqali strategik sohalarga
– qishloq xo‘jaligi va tayyorlov tashkilotlariga kreditlar yo‘naltirildi. Ammo bu
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
113
kreditlar sinfiy mezonlar asosida ajratilgan. Kredit olish uchun faqat ishonchli,
siyosiy jihatdan ma’qullangan xo‘jalik sub’yektlari qamrab olingan. Bu esa
aholining katta qismini moliyaviy xizmatlardan chetda qoldirdi [2].
1923-yilda boshlangan pul islohoti (chervonets joriy qilinishi) moliya
tizimida barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, Turkiston sharoitida
bu islohot sekin va og‘ir kechdi. Qishloq joylarda barter munosabatlari ustuvor
bo‘lib qolaverdi. Moliyaviy savodxonlik pastligi va bank xizmatlarining
shaharlarga to‘planganligi infratuzilma tengsizliklarini kuchaytirdi.
Shuningdek, 1920-yillarda kredit kooperatsiyalari faoliyati ham
kengaytirildi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 1924-yilga kelib, Turkiston hududida
1169 ta kredit kooperativi faoliyat yuritgan, ammo ular orqali aholining atigi
15–20 foizi qamrab olingan xolos. Ko‘pchilik dehqonlar yuqori foizli qarz olish
uchun norasmiy manbalarga murojaat qilishga majbur bo‘lgan.
NEP davrida esa qisqa muddatli iqtisodiy erkinlik kuchaygan bo‘lib, bu
moliya sektoriga ham ta’sir qildi. Davlat kapitalizmi g‘oyasi doirasida ayrim
xususiy moliyaviy tashabbuslarga ruxsat berildi. Lekin bu jarayon 1929-yildan
boshlab kollektivlashtirish siyosati bilan to‘xtatildi va bank tizimi yana qat’iy
markazlashtirilgan boshqaruvga o‘tdi [3].
1920-yillarning ikkinchi yarmida Turkiston moliyaviy boshqaruv tizimining
murakkabligi avvalo hududlararo tafovutlar orqali ko‘zga tashlanadi. Xususan,
Toshkent va Buxoro kabi nisbatan rivojlangan shaharlarda markazlashtirilgan
moliyaviy institutlar faoliyat yuritgan bo‘lsa, Qoraqalpog‘iston, Surxondaryo
yoki Qashqadaryo kabi hududlarda hali ham eski usuldagi kredit birliklari va
omonat uyushmalari saqlanib qolgan edi. Bu muvozanatsizlik, o‘z navbatida,
hududlararo iqtisodiy o‘sishning turlicha yo‘nalish olishiga olib keldi. Masalan,
1924 yilda ta’sis etilgan O‘rta Osiyo Tijorat banki faqat paxtachilikka
yo‘naltirilgan kredit siyosati yuritgani bois, jun, charm yoki dehqonchilikka
ixtisoslashgan hududlarda bank xizmati sust rivojlangan edi.
Yana bir muhim masala – sinfiy mezonlar asosidagi kredit siyosati edi.
Sovet hokimiyati qarorlariga ko‘ra, bank kreditlari faqat kambag‘allar, ishchilar
va sovetga sodiq fuqarolar uchun mo‘ljallangan edi. Bu esa turmush darajasi
yomonlashgan, biroq siyosiy faol bo‘lmagan qishloq aholisi uchun iqtisodiy
imkoniyatlarning cheklanishiga sabab bo‘ldi. А.Азизхўжаев таъкидлаганидек,
"қарийб барча кооператив ва банк аъзолиги ёки кредит олишда синфий
аломатлар асос бўлган, бу эса мамлакатдаги иқтисодий тенгсизликни
кучайтирган".
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
Bundan tashqari, NEP (Yangi iqtisodiy siyosat) yillarida qisqa muddatli
iqtisodiy erkinlik bilan birga, tijorat operatsiyalariga nisbatan cheklovlar
bosqichma-bosqich tiklandi. Bu jarayonda davlat va xususiy sektorlar o‘rtasidagi
muvozanat noaniq bo‘lib, ko‘plab xususiy tadbirkorlar o‘z faoliyatlarini
rasmiylashtirishda muammolarga duch keldi. 1923-yilda Buxoro davlat banki
tomonidan ajratilgan kreditlarning 7 foizi davlat korxonalariga, 2 foizi
kooperativlarga, 91 foizga yaqin qismi esa shirkatlar va xususiy shaxslarga
to‘g‘ri kelgan. Bu esa real iqtisodiy ehtiyojlar bilan siyosiy yondashuv o‘rtasida
tafovut mavjudligini ko‘rsatadi
Xulosa va munozara
Turkistonda XX asrning birinchi yigirmayilligida amalga oshirilgan bank-
moliya islohotlari tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning
iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari keng qamrovli bo‘lgan. Islohotlar natijasida
moliya tizimi to‘liq davlatlashtirildi, sinfiy siyosat kredit siyosatining asosiy
mezoniga aylandi. Hududlararo tengsizlik, moliyaviy infratuzilmaning zaifligi va
bank xizmatlariga bo‘lgan cheklangan kirish imkoniyati aholining ko‘pchilik
qismini tizimdan chetda qoldirdi.
Shu bilan birga, bank-moliya tizimi rejalashtirilgan iqtisodiyot sharoitida
muhim iqtisodiy vositaga aylandi. Bu holat O‘zbekiston iqtisodiy tarixida
moliyaviy boshqaruv madaniyatining shakllanishi uchun muhim bosqich bo‘lib
xizmat qildi. Kelgusida bu tajriba zamonaviy bank tizimi evolyutsiyasi uchun
asos bo‘lib xizmat qilgan.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Азизхўжаев А. Ўзбекистон совет мустамлака даврида. Тошкент: Шарқ,
2010. 98-b.
2.
Ўзбекистон тарихи (1917–1991). I-том. Тошкент: Фан, 2010. 22-b.
3.
IV том. Ўзбекистон Республикаси тарихи. Тошкент: Ўзбекистон
Фанлар Академияси, 2012. 186-b.
