ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
XAYRIDDIN SULTONOV ASARLARIDA ZAMONAVIY LEKSIK
BIRLIKLARNING AKS ETISHI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15406380
Annotatsiya.
Ushbu maqolada taniqli adabiyotshunos Xayriddin ilmiy va
publitsistik asarlarida. Sultonov tilidagi yangilanishlar, ijtimoiy-siyosiy va
madaniy voqeliklarga mos shakllangan yangi so'zlar va terminlarning aks etishi
o'rganiladi.
Kalit so'zlar:
zamonaviy leksika, leksik yangilanish, Sultonov, adabiy til,
ijtimoiy tafakkur, stilistik funksional birliklar.
Zamonaviy adabiyot til – bu faqat o'zgarayotgan lug'at boyligi emas, balki
xalqning tafakkuridagi, dunyoqarashidagi o'zgarishlarning ifodasi hamdir.
Xayriddin Sultonov o'zining ilmiy va adabiyot ishlanmalarida milliy klassik
leksik qatlamga, balki zamonaviy til muammolariga ham katta e'tibor bergan. U
o'z asarlarida bugungi kun o'zbek tilining o'zgaruvchanligi, yangilanishi va
badiiylik bilan uyg'unlashgan holdani ko'rsatishga intiladi. Xayriddin ijodida
avval adabiyotda keng qo‘llanilmagan so‘z va iboralarning boy gobelenini
ko‘rishimiz mumkin. Ushbu zamonaviy leksik birliklar ko‘pincha XVI asrdagi
o‘zbek jamiyatiga boshqa til va madaniyatlarning ta’sirini aks ettiradi.
Chunonchi, Xayriddin she’riyatiga forsiy va arabcha so‘zlarni tez-tez singdirib,
ijodiga nafosat, teranlik tuyg‘usini qo‘shadi. Qolaversa, Xayriddinning zamonaviy
leksik birliklardan safari ham uning she'riyatda yangilik va tajribaga sodiqligini
ko'rsatadi. Xayriddin o'z ijodiga yangi so'z va iboralarni singdirish orqali
an'anaviy o'zbek she'riyat chegaralarini oshirib, o'zini zamondoshlaridan ajratib
turadigan o'ziga xos uslub yarata oldi.
Zamonaviy leksik birliklar deganda, so'nggi davrlarda o'zbek tiliga kirib
kelgan yoki faol qo'llanayotgan yangi so'zlar, so'z birikmalari, terminlar,
zamonaviy jamiyat hodisalarini ifodalovchi birliklar tushuniladi. Ular
texnologiya, siyosiy, madaniy, maishiy va boshqa ijtimoiy sohalarga doir bo'lishi
mumkin. Xayriddin Sultonovning “O'zlik iztirobi”, “So'z sehri”, “Jasorat
saboqlari” kabi kitoblarida zamon ruhi bilan uyg'un zamonaviy leksik birliklar
mavjud. Ular orqali muallif:
-yangi ijtimoiy realiyalarni (
globalizatsiya, mafkura, matbuot erkinligi,
jamiyat taraqqiyoti
),
-axborot texnologiyalari asosidagi terminlarni (
informatsiya, kompyuter,
media, sayt, texnika
),
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
-siyosiy-huquqiy terminlarni (
mustaqillik, suverenitet, demokratiya,
konstitutsiya, parlament
) san'atkashlik bilan yoritadi.
Sultonov ushbu birliklarni me'yorida, poetik til bilan uyg'un holda qo'llaydi
va fayl matni hamda madaniy yukini yuklab olish. Qolaversa, Xayriddin ijodida
zamonaviy leksik birliklarning qoʻllanishi Oʻzbekiston ijtimoiy-siyosiy
manzarasining oʻzgarib borayotganini aks ettiradi. Mintaqada turli imperiya va
madaniyatlar, jumladan, Temuriylar va Safaviylar saltanatlari taʼsirida
boʻlganligi sababli, Xayriddin sheʼriyatida oʻsha davrda oʻzbek jamiyatida mavjud
boʻlgan turli til taʼsirlari oʻz aksini topgan. Qolaversa, Xayriddinning hozirgi
zamon leksik birliklarini qo'llashi ham uning tilni chuqur anglaganligini,
murakkab his-tuyg'u va g'oyalarni amalga oshirishni namoyon etadi.
She'riyatiga yangi so'z va iboralarni singdirish orqali Xayriddin o'z fikr va
tuyg'ularini yanada nozik va nafosatli ifoda eta oldi, ijodiga teranlik va
murakkablik kiritdi.
Sultonov asarlarida bugungi kundagi ijtimoiy o'zgarishlar, yangi
yuksalishlar, zamonaviy yuksalishlar ifodasi sifatida ko'rinishdagi faol
qo'shimchalar:
Erkin fikr, yangi avlod, ma'naviy meros, innovatsion biznes, yoshlar
siyosati, taraqqiyot bosqichi, yangilanish, ijtimoiy faollik, milliy uyg'onish.
Bu
so'zlar oddiygina zamonaviy termin emas, balki badiiy ma'no yuklangan konsept
sifatida bo'lib, ular orqali muallif xalq tafakkuridagi o'zgarishni, madaniy-milliy
yangilanishni ko'rinishida. Zamonaviy leksik birliklarning shaxsiy narsa –
matnda sun'iy ko'rinishi, tasvir ifodadan yiroq qilibdir. Ammo Sultonov bu
birliklarni adabiy uslubga mos holda kiritadi, ularning poetik metaforalar,
stilistik figuralar orqali boyitadi. Misol uchun: “Ma’naviyi immunitet zaif
jamiyatda mafkura shamoli kuchli esadi”. Bu jumlada “ma'naviy immunitet” va
“mafkuraviy shamolning” birikmalari zamonaviy va badiiy ifoda uyg'unlashuviga
materiallar misoldir.
Sultonov tilshunos sifatida zamonaviy tilshunoslik terminlarini ham ilmiy
matnlariga joriy:
konsept, struktura, diskurs, lingvomadaniyat, madaniy kod
, kabi
so'zlar uning maqolalarida va monografiyalarida qat'iy ilmiy asos bilan
qo'llanadi. Bu esa uni zamonaviy lingvistik tendensiyalarni chuqur anglatuvchi
olim sifatida ko'rsatildi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Xayriddin ijodida hozirgi zamon leksik
birliklarining aks etishi uning ijodkorligi, yangilikka intilishi, tilni chuqur
anglaganligidan dalolatdir. She’riyatiga yangi so‘z va iboralarni kiritish orqali
Xayriddin o‘zini zamondoshlaridan ajratib turadigan o‘ziga xos va o‘ziga xos
uslub yarata oldi. Uning zamonaviy leksik birliklardan foydalanishi ham XVI asr
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
davomida o‘zbek jamiyatining o‘zgargan lisoniy manzarasi hamda o‘sha davrda
mintaqani shakllantirgan turli ta’sirlarning ko‘zgusi bo‘lib xizmat qiladi.
Xayriddin she’riyati o‘zining go‘zalligi, teranligi va murakkabligi bilan ulug‘lanib,
O‘rta Osiyo adabiyoti tarixida doimiy o‘rin egallaydi
.
Xayriddin Sultonovning
asarlarida zamonaviy leksik birliklar yaratish til boyligini emas, balki ijtimoiy-
ijtimoiy tafakkurning o'zgarishini ham ifodalaydi. U bu birliklarni san'atkorona
uslubda, adabiyot matnini mos ravshan qo'llash orqali o'zbek tilining bugungi
taraqqiyot bosqichida ham shakllanishini namoyish etadi. Sultonov ijodi
zamonaviy o'zbek adabiyot tilining rivojiga muhim hissa bo'lib xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sultonov X. O'zlik iztirobi . – Toshkent: Ma’naviyat, 2006.
2.
Sultonov X. So'z sehri . – Toshkent: Fan, 1984.
3.
Sultonov X. Jasorat saboqlari . – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
4.
Jo'rayev M. Zamonaviy tilshunoslik asoslari . – Toshkent: Fan, 2015.
5.
G'aniyeva N. Leksikologiya va stilistika asoslari . – Toshkent, 2021 yil.
