ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
95
КИЧИК САНОАТ ЗОНАЛАРИНИ ТАДБИРКОРЛИК
СУБЕКТЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ХОРИЖИЙ
ТАЖРИБАСИ
Мурадова Нигина Шукуровна
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва
тадбиркорлик олий мактабининг Глобал менежмент мутахассислиги
тингловчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15403024
Аннотация
Ушбу мақолада кичик саноат зоналарининг тадбиркорлик
субъектларини ривожлантириш бўйича хорижий тажрибаси кўриб
чиқилади. Кичик саноат зоналари иқтисодий ўсишни рағбатлантириш,
тадбиркорликка кўмаклашиш, инвестицияларни жалб этишда ҳал қилувчи
ўрин тутади. Турли мамлакатлардаги амалий тадқиқотлар ва илғор
тажрибаларни, шу
жумладан ривожланган
ва
ривожланаётган
иқтисодиётдаги муваффақиятли мисолларни таҳлил қилиш орқали ушбу
мақола кичик саноат зоналарнинг бизнесни ривожлантиришга
кўмаклашишдаги муваффақиятига ҳисса қўшадиган асосий омилларни
ёритиб беради. Бундан ташқари, у кичик саноат зоналар билан боғлиқ
муаммолар ва имкониятларни ўрганади, уларни барқарор ривожлантириш
ва бошқариш учун самарали стратегиялар ҳақида тушунча беради.
Калит сўз:
Кичик саноат зоналари, бизнесни ривожлантириш,
хорижий тажриба, тадбиркорлик, сармоя, иқтисодий ўсиш, барқарор
ривожланиш, бошқарув стратегиялари.
Республикамизда
саноатни
самарали
ривожлантириш
йўналишларидан бири кичик саноат зоналари (КСЗ) ҳисобланади. КСЗ
давлат мулки обектларининг фойдаланилмаётган майдонлари, зарар
кўриб ишлаётган, иқтисодий ночор ва паст рентабелли корхоналарнинг
ишлатилмаётган ҳудудлари негизида яратилмоқда. КСЗлар давлат
томонидан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни реал қўллаб-
қувватлаш ва уларни ривожлантиришни янги юқори босқичга кўтаришда
муҳим аҳамият касб этмоқда. Индустриал паркларни ривожлантириш
тарихи 1896 йилда биринчи бўлиб Англиянинг Манчестер шаҳрида
Трафферд парки ташкил этилишидан бошланган ва у режалаштирилган
муҳандис транспорт коммуникация саноат зонаси ҳисобланган. 1992-93
йиллар АҚШда Эко-индустриал парки консепсияси пайдо бўлди. Бу ишлаб
чиқариш ва хизмат кўрсатувчи компанияларнинг бирлашуви бўлиб, улар
ҳамкорликда бир вақтда ишлаб чиқариш ва экологик самарадорликка
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
96
эришишни мақсад қилиб қўйган.
Кичик саноат зоналари иқтисодий ривожланишнинг, хусусан,
тадбиркорликни ривожлантириш, инвестицияларни жалб этиш ва
ишбилармонлик фаоллигини рағбатлантиришда муҳим омил бўлиб чиқди.
Саноат парклари, саноат майдонлари ёки бизнес парклари деб ҳам
аталадиган ушбу зоналар кичик ва ўрта корхоналар (КЎБ) ва бошқа
тадбиркорлик субъектлари эҳтиёжларига мослаштирилган инфратузилма,
объектлар ва хизматларни тақдим этади. Тадбиркорлик фаолияти учун
қулай муҳит яратиб, КСЗлар саноат рақобатбардошлигини ошириш,
инновацияларни рағбатлантириш ва бандлик имкониятларини яратишда
муҳим рол ўйнайди
1
.
Саноат зоналари тушунчаси 20-аср бошларида АҚШ, Германия,
Япония каби мамлакатларда режалаштирилган саноат раёнларини
ташкил этиш билан бошланган. Бироқ, фақат Иккинчи жаҳон урушидан
кейинги даврда жадал урбанизация, саноатлаштириш ва иқтисодий
ривожланиш туфайли замонавий саноат зонаси модели пайдо бўлди.
Бутун дунё мамлакатлари саноат ўсишини рағбатлантириш, хорижий
инвестицияларни
жалб
қилиш
ва
иқтисодий
фаолиятни
марказсизлаштириш учун белгиланган саноат ҳудудлари муҳимлигини
тан ола бошладилар
2
.
Кичик саноат зоналари иқтисодий ривожланишда кўп қиррали рол
ўйнайди, саноат фаолияти, инновациялар ва тадбиркорлик марказлари
бўлиб хизмат қилади. Бу зоналар тадбиркорлик субъектлари фаолиятини
қўллаб-қувватлаш учун ер, электр, сув, транспорт ва телекоммуникация
каби муҳим инфратузилма ва коммунал хизматлар билан таъминлайди.
Бундан ташқари, КЎБлар кичик ва ўрта бизнесга киришдаги тўсиқларни
енгиб ўтиш ва ўз фаолиятини кенгайтиришда ёрдам бериш учун молиявий
ёрдам, техник ёрдам, маркетинг ва тармоқ имкониятларини ўз ичига
олган бир қатор хизматларни таклиф этади
3
.
Кичик саноат зона - бу мамлакат ичида солиқ имтиёзлари,
соддалаштирилган қоидалар, инфратузилмани қўллаб-қувватлаш ва
бизнес жараёнларини осонлаштириш каби имтиёзлар орқали иқтисодий
фаолият рағбатлантириладиган, лекин йирик миллий зоналарга нисбатан
кичикроқ, маҳаллийлаштирилган миқёсда махсус ажратилган ҳудуд.
Оддийроқ
қилиб
айтганда,
бу
маҳаллий
ривожланишни
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
97
рағбатлантириш, инвестицияларни жалб қилиш, иш ўринлари яратиш ва
муайян ҳудудларда (масалан, кичик шаҳарлар ёки чегара ҳудудларида)
саноатни қўллаб-қувватлаш учун мўлжалланган махсус иқтисодий
зонанинг (МИЗ) мини версиясига ўхшайди.
Асосий хусусиятлар кўпинча қуйидагиларни ўз ичига олади:
у ерда фаолият юритувчи корхоналар учун солиқлар
камайтирилади ёки йўқ;
импорт va экспорт учун тезроқ божхона тартиблари;
махсус инфратузилма (масалан, саноат парклари ёки логистика
марказлари);
кўпроқ мослашувчан меҳнат ёки бизнес қонунлари.
Мисол: кичик шаҳар арзон офис майдони, бепул интернет ва
дастлабки беш йил давомида маҳаллий солиқларсиз таклиф қилиб,
технологик стартапларни жалб қилиш учун иқтисодий зона яратиши
мумкин.
Кичик саноат зоналарини ривожлантириш бўйича хорижий тажриба:
Жаҳон мамлакатлари кичик саноат зоналарини ривожлантириш ва
бошқариш бўйича хорижий тажриба ва илғор тажрибаларга таянган ҳолда
турли стратегия ва ёндашувларни қабул қилди. Масалан, Хитой,
Ҳиндистон ва Ветнам каби давлатлар тўғридан-тўғри хорижий
инвестицияларни (ТТХИ - Foreign Direct Investment (FDI)) жалб қилиш ва
экспортга йўналтирилган ишлаб чиқаришни ривожлантириш учун йирик
саноат паркларини ривожлантириш дастурларини амалга оширди
4
.
Аксинча, Европанинг Германия ва Полша каби мамлакатлари
инновациялар ва юқори қўшимча қийматли саноатни ривожлантириш
учун ихтисослашган саноат кластерлари ва технопаркларини яратишга
эътибор қаратди
5
.
Кичик саноат зоналарининг муваффақияти турли омилларга,
жумладан, ҳукумат сиёсати, меъёрий-ҳуқуқий база, инфратузилмага
инвестициялар, бошқарув тузилмалари ва институционал салоҳиятга
боғлиқ. Давлат органлари, хусусий сектор манфаатдор томонлари ва
маҳаллий ҳамжамиятларнинг самарали ҳамкорлиги КСЗларни барқарор
ривожлантириш ва бошқариш учун муҳим аҳамиятга эга. Бироқ ер олиш,
инфратузилмани ривожлантириш, экологик барқарорлик ва ижтимоий
инклюзивлик каби муаммолар КСЗ лойиҳалари муваффақиятига
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
98
тўсқинлик қилиши мумкин
6
.
Кичик саноат зоналари тадбиркорлик субъектлари ва кенг
иқтисодиётни ривожлантиришда ҳал қилувчи ўрин тутади. Хорижий
тажриба ва илғор тажрибалардан фойдаланган ҳолда мамлакатлар КСЗ
фаолиятининг самарадорлиги ва барқарорлигини ошириши, шу орқали
иқтисодий ўсишга, янги иш ўринлари яратишга ва фаровонликка
кўмаклашиши мумкин.
Кичик саноат зоналарини ривожлантириш мисоллари:
Кўпгина мамлакатларда ҳар бири ўзига хос хусусиятлар ва
стратегияларга эга бўлган кичик саноат зоналарини ривожлантириш
бўйича муваффақиятли лойиҳалар амалга оширилди. Масалан, Хитойнинг
Шенчжен ва Чжухай каби махсус иқтисодий зоналарини (МИЗ - Special
Economic Zones) ташкил этиши хорижий сармояларни жалб қилиш,
экспортга йўналтирилган ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва
иқтисодий ўсишни рағбатлантиришда муҳим рол ўйнади
7
.
Худди шундай, Ҳиндистоннинг Гужарат саноатни ривожлантириш
корпорацияси (ГСРК – Gujarat Industrial Development Corporation (GIDC))
мулклари каби саноат кластерларини яратиш турли соҳалар, жумладан,
тўқимачилик, кимё ва автомобилсозликнинг ўсишига ёрдам берди
8
. Ушбу
амалий тадқиқотлар КСЗни ривожлантиришда ҳукумат ташаббуслари,
инфратузилма
инвестициялари
ва
сиёсатни
рағбатлантириш
муҳимлигини таъкидлайди.
Давлатлар ташаббуси билан ташкил этилган ва улар томонидан
бошқариладиган махсус иқтисодий зоналар рақобат тамойилларини тўлиқ
амалга ошира олмаслигини инкор этиб бўлмайди. Давлат иштирокидаги
КСЗларнинг миқдорий тавсифлари иқтисодий адабиётларда келтирилган
(1-жадвал).
1-жадвал
Иқтисодиёти ўтиш давридаги ёки ривожланаётган бозорлардаги
мамлакатлардаги махсус иқтисодий зоналар
9
№ Ҳудуд
Хусусий
зоналар
Давлат
зоналари
Жами
1.
Америка
46
394
440
2.
Осиё-Тинч океани минтақаси
35
556
591
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
99
3.
Саҳрои Кабир Африкаси
49
65
114
4.
Яқин Шарқ ва Шимолий Африка
173
40
213
5.
Марказий,
Шарқий
Европа,
Марказий Осиё
69
374
443
Жами
372
1429
1801
КСЗ бошқарувидаги энг яхши тажрибалар:
Кичик саноат зоналарининг муваффақияти ва барқарорлиги учун
самарали бошқарув муҳим аҳамиятга эга. Сингапур ва Малайзия каби
мамлакатларда саноат паркларининг самарали ишлашини таъминлаш
учун кенг қамровли бошқарув тузилмалари ва меъёрий-ҳуқуқий базалар
жорий қилинган
10
.
Ишбилармонлик учун қулай муҳит, соддалаштирилган маъмурий
тартиб-қоидалар ва қўллаб-қувватловчи хизматларни тақдим этиш
орқали бу мамлакатлар ўз КСЗларига трансмиллий корпорациялар (ТК -
Multinational Corporations (MNCs)), КЎБ ва стартапларни жалб қилди.
Бундан ташқари, ақлли технологиялар, яшил ташаббуслар ва
барқарорликни таъминлаш чора-тадбирларининг қабул қилиниши
КСЗларнинг жаҳон бозорида рақобатбардошлиги ва жозибадорлигини
оширди
11
.
КСЗларда инновациялар ва технологиялар трансфери:
Кичик саноат зоналари инновациялар, технологиялар трансфери ва
билимларнинг тарқалишини рағбатлантиришда ҳал қилувчи рол ўйнайди.
Жанубий Корея ва Тайван каби мамлакатлар саноат, илмий доиралар ва
тадқиқот институтлари ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантириш учун
технопарклар ва инновацион кластерларни ташкил этган
12
.
Ушбу инновацион экотизимлар тадқиқот ва ишланмалар (Т ва И -
Research and Development (R&D)) натижаларини тижоратлаштириш,
стартапларни инкубация қилиш ва технологияларни тармоқлар бўйлаб
тарқалишига ёрдам беради. Бундан ташқари, КСЗда трансмиллий
корпорацияларнинг (ТК - Multinational Corporations (MNCs)) мавжудлиги
қўшма корхоналар, лицензиялаш шартномалари ва етказиб берувчилар
алоқалари орқали технологиялар трансферини катализлаши мумкин
13
.
КСЗни ривожлантиришдаги муаммолар ва имкониятлар:
Потенциал афзалликларига қарамай, кичик саноат зоналарини
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
100
ривожлантириш кўплаб муаммолар ва имкониятларга дуч келмоқда. Ер
сотиб олиш, инфратузилмани ривожлантириш, экологик барқарорлик ва
ижтимоий инклюзивлик КСЗ лойиҳаларида дуч келадиган асосий
муаммолардандир
14
.
Бундан ташқари, COVID-19 пандемияси КСЗни бошқаришда
чидамлилик,
мослашувчанлик
ва
рақамлаштириш
муҳимлигини
таъкидлади. Шу билан бирга, пандемия КСЗлар учун таъминот
занжирларини
диверсификация
қилиш,
электрон
тижорат
платформаларидан фойдаланиш ва масофавий иш тартибини қўллаш
имкониятларини ҳам яратди
15
.
Хулоса қилиб айтганда, кичик саноат зоналарини ривожлантириш
бўйича хорижий тажрибаларни ўрганиш тадбиркорлик субъектларининг
ўсиши ва рақобатбардошлигини ошириш билан боғлиқ стратегиялар,
муаммолар ва имкониятлар ҳақида қимматли тушунчалар беради.
Ҳукуматнинг фаол аралашуви, соддалаштирилган маъмурий тартиб-
қоидалар ва қўллаб-қувватловчи сиёсатлар КСЗлар ривожланиши учун
қулай муҳит яратиш учун жуда муҳимдир. Ҳукумат идоралари, хусусий
сектор манфаатдор томонлари ва маҳаллий ҳамжамиятларнинг
ҳамкорлиги КСЗнинг барқарор ривожланиши ва бошқарувини таъминлаш
учун муҳим аҳамиятга эга.
Рақамлаштириш, экологик барқарорлик ва бузилишларга чидамлилик
каби ривожланаётган тенденциялар КСЗ ривожланишининг келажакдаги
йўналишини шакллантиради. Ақлли технологиялар, яшил ташаббуслар ва
инновацияларга асосланган стратегияларни қабул қилиш тобора кенгайиб
бормоқда. COVID-19 пандемияси КСЗ бошқарувида чидамлилик,
мослашувчанлик
ва
рақамлаштириш
муҳимлигини
таъкидлаб,
мамлакатларни электрон тижорат платформаларини, масофавий иш
тартибини ва таъминот занжири диверсификациясини қабул қилишга
ундади.
Сиёсат натижалари инфратузилма, коммунал хизматлар ва уланишга
инвестицияларга устувор аҳамият бериш, шунингдек, хусусий сектор
инвестицияларини рағбатлантириш ва инновацияларни рағбатлантириш
учун фаол ҳукумат сиёсатини, меъёрий-ҳуқуқий базаларни ва
рағбатлантириш схемаларини амалга оширишни ўз ичига олади. Халқаро
ҳамкорлик, билим алмашиш ва салоҳиятни ошириш ташаббуслари КСЗни
ривожлантиришда
трансчегаравий
таълим
ва
ҳамкорликни
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
101
осонлаштириш учун муҳим аҳамиятга эга. Хулоса қилиб айтганда,
хорижий тажрибалар, илғор тажрибалар ва инновацион ёндашувлардан
фойдаланиш орқали мамлакатлар КСЗни ривожлантириш стратегиясини
кучайтириши, иқтисодий барқарорликни ошириши ҳамда барқарор
ривожланиш ва фаровонлик учун имкониятлар яратиши мумкин.
Ҳамкорликдаги саъй-ҳаракатлар ва фаол сиёсат аралашувлари орқали
манфаатдор томонлар тадбиркорлик субъектларининг ривожланиши учун
қулай муҳит яратиш, инклюзив ва барқарор иқтисодий ривожланишни
таъминлашга ҳаракат қилишлари мумкин.
Фойдаларилган адабиётлар рўйхати:
1.
World Bank. (2019). Industrial parks in the 21st century: Global value
chains, agglomeration, and regional development. Washington, DC: World Bank.
2.
Henderson, J., & Venables, A. J. (2009). The dynamics of city formation.
Review of Economic Dynamics, 12(2), 233-254.
3.
UNIDO. (2018). Industrial parks for inclusive and sustainable industrial
development. Vienna: UNIDO.
4.
Chen, Y. (2016). Industrial park development in China: Market regulation
and policy support. China Economic Review, 38, 18-29.
5.
Wójcik, D., & Poon, J. P. (2019). Technological capabilities and innovation
in emerging economies: A critical literature review. Economic Geography, 95(3),
257-281
6.
OECD. (2017). OECD regions and cities at a glance 2016. Paris: OECD
Publishing.
7.
Huang,
Y.
(2009).
Capitalism
with
Chinese
characteristics:
Entrepreneurship and the state. Cambridge University Press.
8.
Khanna, T., & Palepu, K. (2010). Winning in emerging markets: A roadmap
for strategy and execution. Harvard Business Press.
9.
Special economic zones: performance, lessons learned, and implications
for zone development. The Multi-Donor Investment Climate Advisory Services of
the World Bank Group (FIAS).2018.–P.18.
10.
Tan, K. C., & Platts, K. W. (2006). Innovation strategies in emerging
economies: The case of Singapore. International Journal of Innovation
Management, 10(03), 245-261.
11.
Ramayah, T., Lee, J. W. C., & Mohamad, O. (2010). Green manufacturing: An
empirical investigation in China. Journal of Manufacturing Technology
Management, 21(4), 449-466.
12.
Lee, K. (2017). Industrial policies in East Asia: The case of Taiwan and
South Korea. Springer.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
13.
Jiang, X., Jiang, F., Wang, H., & Wang, Q. (2018). Research on the
mechanism of technology transfer in multinational corporation investment. PloS
One, 13(12), e0208196.
14.
Ouedraogo, M. (2018). Infrastructure, industrial parks and productive
capacity in developing countries. UNIDO.
15.
Mishra, R., & Sharma, S. K. (2021). Impact of COVID-19 on small industrial
zones: challenges and opportunities. International Journal of Global Business
and Competitiveness, 16(1), 1- 14.
16.
Алимов, Б. Б. (2023). Рақамли Трансформациянинг Суғурта Соҳасига
Таъсири. Miasto Przyszłości, 38, 85-92.
17.
Алимов, Б. Б. (2023). РАҚАМЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ТАЪСИРИДА
СУҒУРТА БОЗОРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТЕНДЕНЦИЯСИ. Gospodarka i
Innowacje., 37, 150-161.
18.
Alimov, B. B. (2022). Risk management in investment projects.
International Journal of Marketing and Technology, 12(08), 2249-1058.
19.
Kholbaev PhD, B., & Alimov PhD, B. (2020). IMPORTANCE OF THE
PLANNING TOOL IN PROJECT EFFICIENCY. International Finance and
Accounting, 2020(5), 24.
