Моделирование и прогнозирование тенденций развития малого бизнеса (на примере Республики Узбекистан)

Шу сабабли кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ва

ривожлантиришни рағбатлантириш республикамизни ижтимоий-иқтисодий

ривожланишининг асосий устувор йўналишларидан бири қилиб белгиланган.

Яқин истиқболда кичик бизнес республикамизда иқтисодиётни узлуксиз

ривожлантиришнинг энг муҳим омили, тараққиёт йўлидан олға етаклайдиган

етакчи куч бўлиб қолади.

2008 йил 1 январ ҳолатига ушбу соҳанинг мамлакат ЯИМ даги улуши

46 фоизни, бандлар сонидаги улуши қарийб 76 фоизни ташкил этди. 2007 йилда

тижорат банклари томонидан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъект-

ларига 743,7 млрд.сўм кредит ажратилди, 630 мингдан ортиқ иш ўрни яратилди,

шуни 65 фоизи ёки 409,5 минги кичик бизнес ва хизмат кўрсатиш соҳаларига,

20 фоизи ёки 126 минги касаначилик ҳиссасига тўғри келди

.

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик (КБХТ) ни тараққий эттириш,

қўллаб-қувватлашдаги давлатнинг одилона иқтисодий сиёсати туфайли

мамлакатимизда қулай макроиқтисодий муҳит яратилди. Жумладан, хусусий

мулк ва тадбиркорлик ҳуқуқини ҳимоя қилиш борасидаги қонунчилик

мустаҳкамланди, бизнесни рўйхатга олиш, ихтиёрий равишда ёпиш ва тугатиш,

айрим фаолият турлари бўйича лицензия ва рухсатномаларни бериш жараён-

лари соддалаштирилди, давлатнинг бизнес фаолиятига аралашуви чекланди,

тадбиркорлик субъектлари топширадиган ҳисоботларнинг барча шакллари ва

муддатлари кескин қисқартирилди, солиқ ставкалари унификация қилинди,

талаб юқори бўлган моддий-техник ресурслардан кенг фойдаланишга имкон

берадиган барқарор бозор механизми шаклланди.

Аммо, давлатимизнинг иқтисодий ислоҳотларни янада чуқурлаштириш,

мамлакатни модернизациялаш, минтақалар ва иқтисодиёт тармоқларини

комплекс ривожлантириш, аҳоли даромадлари ва турмуш фаровонлигини

ошириш сиёсати амалга оширилаётган бугунги кунда республикамизда кичик

1

“Инсон манфаатлари устуворлигини таъминлаш – барча ислоҳот ва ўзгаришларимизнинг бош мақсадидир” Ўзбекистон Республикаси

Президенти И.А.Каримовнинг Вазирлар Маҳкамасида «2007 йилда республикани ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари,

иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг энг муҳим устувор йўналишлари» га бағишланган мажлисидаги маърузаси \\ Туркистон.

2008 йил, 9-феврал. №11. 2- бет.

2

Ўша жойда: 3-бет

6

бизнесни тизим сифатида шаклланиши ва ривожланиши тенденцияларини, ундаги

мавжуд муаммоларни аниқлаш ва бартараф этиш, республикамиз ҳамда

минтақаларда кичик бизнес ривожланишининг устувор йўналишларини модел-

лаштириш, башоратлаш ёрдамида илмий асосланган тавсия ва таклифлар ишлаб

чиқиш республикамиз иқтисодиёт фани олдида турган долзарб муаммолардан

биридир. Юқоридаги кўп қиррали ва мураккаб вазифаларни ечишнинг

зарурлиги тадқиқот мавзусининг долзарблигини белгилаб берди.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.

Республикамизда, МДҲ ва

бошқа хорижий мамлакатларнинг иқтисодий адабиётларида ижтимоий-

иқтисодий жараёнларни моделлаштириш ва башоратлашнинг назарий ва

амалий жиҳатларига бағишланган ишлар кенг ўрин олган. Хорижлик ва МДҲ

олимларидан А.Смит, Й.Шумпетер, Х.Гросс, Р.Бруксбенк, В.Хюбнер,

Р.Хизрич, М.Питерс, А.Хоскинг, Г.Жоунз, Л.Абалкин, В.Абчук, А.Бусыгин,

Ю.Осипов, А.Шапиро, М.Балашевич, М.Хаджимуратовлар илмий ишларида

кичик бизнес ва тадбиркорликнинг назарий муаммоларини тадқиқ этишган.

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик тараққиётини эконометрик тадқиқ

этишнинг илмий, назарий асослари ва усуллари К.Доугерти, А.Вебстер,

Е.Вигдорчик, А.Хачатрян, С.Айвазян, В.Мхитарян, Н.Егорова, А.Ларионов,

В.Долгопятов, О.Замков сингари олимлар тадқиқотларида кенг ёритилади.

Республикамизда ўтиш иқтисодиёти шароитида кичик бизнес ва хусусий

тадбиркорликни ривожлантиришнинг умумназарий, минтақавий ва тармоқ

муаммолари С.Ғуломов, М.Шарифхўжаев, А.Ўлмасов, Ё.Абдуллаев,

М.Қосимова, Т.Дўстжанов, М.Шепелев, З.Худойбердиев, А.Амбарцумян,

Қ.Муфтайдинов ва бошқаларнинг илмий ишларида кенг ёритилган

.

Ўзбекистонда бугунги кунда бизнес ва тадбиркорликнинг инновацион

тури бўлган ахборот-коммуникациялар бозорини, тадбиркорлик фаолиятида

автоматлаштириш, ахборотлаштиришнинг шаклланиш ва ривожланиш

тенденцияларини моделлаштиришнинг назарий-услубий ва амалий масалалари

академик С.Ғуломов, профессорлар Р.Алимов, Б.Бегалов, А.Кенжабоевларнинг

илмий ишларида кенг ёритилади

.

Мамлакатимизда ижтимоий-иқтисодий жараёнларни ва бевосита кичик

бизнес ҳамда хусусий тадбиркорликни эконометрик моделлаштириш борасида

тадқиқотлар олиб борган таниқли олимлар қаторига Т.Шодиев, Б.Ходиев,

Н.Махмудов, Б.Беркинов, А.Абдуғаффоров, Қ.Сафаева, Ш.Холмўминов,

Х.Шодиев, Б.Салимов, Б.Атаниязов, О.Абдуллаев, Н.Аимбетов ва Ю.Мухаме-

дов сингари олимларни киритиш мумкин. Улар ўз илмий ишларида иқтисодиёт-

нинг минтақавий, тармоқ, инфратузилма объектларини моделлаштиришнинг

1

Гулямов С.С., Догиль Л.Ф., Семенов Д. Предпринимательство и малый бизнес. - Т.: ТГЭУ, 1996. – с.19-83., Ғуломов С.С. Тадбиркорлик ва

кичик бизнес. –Т.:Шарқ,. - 365 б., Дўстжанов Т., Салаев С. Кичик бизнеснинг катта имкониятлари.- Урганч.: Хоразм, 1997. – 129 б.,

Шепелев В.М. Очерки теории и практики развития предпринимательства. -Т.: Фан, 1998. –17 с., Абдуллаев Ё., Ф.Каримов.Кичик бизнес ва

тадбиркорлик. - Т.: Меҳнат. 2000 й., Кичик бизнесни бошқариш / Қосимова М.С., Ходиев Б.Ю., Самадов А.Н., Муҳитдинова У.С. – Т.:

Ўқитувчи, 2003. – 239 б., Амбарцумян А.А. Малые предприятия в системе экономических отношений в условиях перехода Узбекистана к

рынку.: Автореф. дис ….канд. экон. наук. – Ташкент.: 1996. -27 б., Худайбердиев З.Р. Ўзбекистон қишлоқ жойларида меҳнатга лаёқатли

аҳолининг меҳнатда бандлиги ва унга кичик ҳамда хусусий тадбиркорликнинг таъсири.: иқт.фан.ном. ...дис.автореф. -Тошкент. 1996.-22 б.,

Муфтайдинов Қ. Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида тадбиркорликни ривожлантириш муаммолари: иқт.фан.док….дисс.Т. ЎзМУ.
2004. -

276 б.

2

Ғуломов С.С., Шермуҳамедов А.Т., Бегалов Б.А. Иқтисодий информатика. -Т.: Ўзбекистон. Дарслик, 1999. – 528 б., Иқтисодиётда

ахборот технологиялари / Алимов Р.Ҳ., Бегалов Б.А., Юлчиева Р.Т., Алишов Ш. - Т.: Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси адабиёт жамғармаси.
2005

й. – 183 б., Бегалов Б.А.Ахборот-коммуникациялар бозорининг шаклланиш ва ривожланиш тенденцияларини эконометрик

моделлаштириш.: иқт.фан. док. дисс....авторефер. – Тошкент.: ТДИУ. 2001. -36 б., Кенжабоев А.Т. Тадбиркорлик фаолиятида

ахборотлаштириш миллий тизимини шакллантириш муаммолари.: иқт. фан. док. дисc….автореф. -Тошкент.: ТДИУ. 2005. - 41 б.

7

назарий ва амалий жиҳатларини тадқиқ этишган

.

Таъкидлаш жоизки, бугунги кунда мамлакатимиз олимлари томонидан

республикамизда кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини моделлаштириш,

башоратлашга бағишланган ҳамда олиб борилаётган тадқиқотлар етарли эмас ёки

тадбиркорликнинг назарий муаммоларига бағишлангандир.

Шу сабабли, ҳозирги кунда республикамизда кичик бизнесни тасниф-

лашни такомиллаштириш, ривожланиш тенденцияларини аниқлаш ва катта

сонлар қонуни ҳамда тақсимот эҳтимоллиги функциялари ёрдамида баҳолаш,

иқтисодиёт ва мулк секторлари ривожланишидаги ўзаро алоқалар ҳамда

номутаносибликларни аниқлаш, кичик бизнесни ривожлантиришдаги инсти-

туционал ўзгаришларни илмий таҳлил этган ҳолда устувор йўналишларини

аниқлаш каби илмий-назарий муаммолар, кичик бизнес генезиси ва ривожла-

ниш қонуниятларини, антимонопол сиёсат, рақобатчилик муҳити ва меха-

низмлари билан боғлиқликда тизимли таҳлил этиш, кичик ва йирик бизнес-

нинг кооперацион алоқаларини эконометрик моделлаштириш, ривожланган

давлатларда иқтисодиёт тармоқлари тараққиёти барқарорлигини баҳолашда

самарали қўлланилаётган усул ва моделлар ёрдамида республикамизда кичик

бизнеснинг иқтисодиёт тармоқларидаги ривожи ҳамда истиқболларини

баҳолаш, минтақаларни мазкур соҳа ривожланганлиги бўйича оптимал гу-

руҳлаш каби илмий-услубий муаммолар, кичик бизнес субъектлари учун

иқтисодиёт тармоқлари жозибадорлигини зарарсизлик таҳлили ёрдамида

аниқлаш, кичик бизнес субъектлари “ҳаётий циклини” узайтириш, уларни

барқарор ва мутаносиб ривожланишини мониторинг қилиб боришни таъ-

минлайдиган қўшимча статистик кўрсаткичларни ишлаб чиқиш, республи-

камиз минтақаларида кичик бизнес ривожланиш тенденциялари, истиқболла-

рини эконометрик моделлаштириш, башоратлаш каби илмий-амалий муам-

моларни ҳал қилиш ва амалий тадбиқ этишга ҳақиқий зарурат туғилмоқда.

Диссертациянинг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқ-

лиги.

Диссертация мавзуси Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий-иқти-

содий ривожланиши ва иқтисодиётни эркинлаштиришнинг энг муҳим устувор

йўналишлари, Фан ва технологиялар Марказининг «Минтақа иқтисодиётини

бошқаришни ташкил этишнинг илмий асослари» мавзуидаги (№ ИД-1-1-

04.2005 й.) инновацион дастури доирасида бажарилган ҳамда Олий ва ўрта

махсус таълим вазирлиги томонидан Тошкент давлат иқтисодиёт университети

ва Урганч Давлат университетларига берилган ОТ-Ф7-133 «Ўзбекистон

Республикасида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожланишини

моделлаштириш ва маркетинг стратегиясини ишлаб чиқишнинг назарий ва

услубий асослари» мавзусидаги (31.07.07й. даги № 156 буйруққа 1-илова)

1

Шодиев Т.Ш. Проблемы моделирования развития сельского хозяйства (на примере Узбекистана): Дис. …док. экон. наук. Т. 1988. –380 с.,

Ходиев Б.Ю. Ўзбекистон иқтисодиётида тадбиркорлик ривожланишини эконометрик моделлаштириш: иқт.фан.док.дисc. -Т.: ТДИУ. 2000.-

338 б., Махмудов Н.М. Моделирование производственно-экономических процессов хлопкоперерабатывающих отраслей: Автореф. дисс.

…док. эк. наук. -Т.: ТГЭУ. 1993. - 36 с., Беркинов Б.Б. Моделирование систем ведения сельского хозяйства. - Ташкент.: Фан, 1991.,

Холмўминов Ш.Р. Қишлоқ меҳнат бозорини шаклланиши ва ривожланишини моделлаштириш (Самарқанд вилояти мисолида): иқт.фан.док.

дис.автореф. - Тошкент.: ТДИУ. 1998. – 46 б., Гулямов С.С., Салимов Б.Т. Моделирование использования и развития производственного

потенциала региона. - Т.: Ўқитувчи, 1995. - 154 с., Аимбетов Н.К. Мураккаб экологик вазият шароитида иқтисодий ва ижтимоий

жараёнларни моделлаштириш (Қорақалпоғистон Республикаси мисолида).: иқт. фан. док. дисc….автореф. -Т.: ТДИУ. 2000.-38 б.,

Мухаммедов Ю.Қ. Барқарор ижтимоий-иқтисодий ўсишнинг омиллари ва эконометрик моделлари.: иқт.фан.док. …дисc.автореф.-Т.: ТДИУ.
2006. -

38 б., Атаниязов Б.Управления развитием экономико-экологических систем. -Т.: Фан, 1998. - 124 с., Абдуллаев А.М., Ходиев Б.Ю.,

Ишназаров А.И. Эконометрика.- Т.: Fan va texnologiya, 2007. - 612 с., Абдуллаев А.М., Абдурахманов О.Х., Зокирова Н.К. Прогнозирова-

ние и моделирование национальной экономики. -Т: Fan va texnologiya, 2007. – 575 с.

8

фундаментал тадқиқотлар Давлат илмий-техника дастурини бажариш бўйича

илмий изланишлар доирасига киради.

Тадқиқотнинг мақсади

республикамизда кичик бизнес ривожланиш

тенденцияларини моделлаштириш ва башоратлашнинг назарий-услубий асосла-

рини такомиллаштириш ҳамда устувор ривожланишини таъминлаш юзасидан

илмий-амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.

Тадқиқотнинг вазифалари.

Тадқиқот мақсадига эришиш учун қуйидаги

вазифалар белгиланди:

-

республикамизда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг вужудга

келиш замини, генезиси, шаклланиши босқичлари ва тенденцияларини аниқ-

лаш, иқтисодий-статистик таҳлил қилиш асосида тизимли баҳолаш ва тарақ-

қиёт қонуниятларини асослаш;

-

кичик бизнес субъектлари ташқи бизнес муҳитининг ички ресурс ва

имкониятлардан фойдаланишга таъсирини катта сонлар қонуни ва тақсимот

эҳтимоллари функциялари ёрдамида баҳолаш;

-

республикамизда кичик бизнесни қўллаб-қувватлашда амалга оширилган

институционал ўзгаришлар, тадбиркорликнинг устувор йўналишларини

рағбатлантиришнинг тузилмавий таркибини такомиллаштириш;

-

кичик бизнес субъектларининг экспорт салоҳиятини ошириш, ташқи

савдо операцияларини, солиққа тортиш тизимини, қўллаб-қувватлаш йўналиш-

ларини такомиллаштириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш;

-

миллий иқтисодиёт тармоқларида кичик бизнеснинг устувор ривожла-

ниши концепциясини, бозор механизми, жумладан, фирмаларнинг нормал

фойда олиши учун рақобатчилик муҳити шароитида кичик бизнес субъектлари

стратегиялари, кичик ва йирик бизнес синергиясини баҳолаш;

-

макродаражада кичик ва йирик бизнес ўзаро алоқалари, ривожланиш

жараёнлари, таққослама динамикасини касаначилик, локализация дастурлари

таъсирида тизимли кўрсаткичлар негизида таҳлил этиш ва синтезлаш;

-

кичик бизнес субъектларининг ўзаро ва тармоқдаги бошқа субъектлар

билан кооперацияси тараққиётини башоратлашнинг моделлари ва услубларини

ишлаб чиқиш;

-

республика ва унинг минтақаларини кичик бизнес тараққиёти бўйича

оптимал гуруҳлаш услубиятини яратиш;

-

республикамиз ва айрим минтақаларда кичик бизнес ривожланиш тенден-

цияларидаги тафовут, фойдаланилмаган имкониятларни очиб беришни сцена-

рий усули, эксперт-ҳамкорлик тизимлари ёрдамида даврий баҳолаш ва

башоратлаш;

-

КБХТ ни устувор ривожланишини таъминлайдиган илмий ишланмалар,

тавсия ва таклифлар ишлаб чиқиш.

Тадқиқот объекти

бўлиб Ўзбекистон Республикаси ва айрим минтақа-

лардаги кичик бизнес субъектлари ҳисобланади.

Тадқиқот предмети

республикамизда кичик бизнес ва хусусий тадбир-

корликнинг шаклланиш ва ривожланиш тенденциялари, кичик бизнес ривож-

ланишини моделлаштириш ва башоратлаш жараёнлари ҳисобланади.

Тадқиқотнинг назарий ва услубий асосларини

Ўзбекистон Республика-

сининг кичик бизнесни ривожлантиришга оид Қонунлари, Ўзбекистон Респуб-

9

ликаси Президенти И.А.Каримовнинг иқтисодиётни эркинлаштириш, ислоҳот-

ларни чуқурлаштириш бўйича фундаментал асарлари, Ўзбекистон Республи-

каси Президенти Фармонлари, Вазирлар Маҳкамаси қарорлари, қабул қилинган

меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар, чет эллик ва республикамиз олимларининг ушбу

мавзуга оид илмий-тадқиқот ишлари ташкил этади.

Тадқиқот ишининг ахборот базасини Ўзбекистон Республикаси Иқтисо-

диёт вазирлиги, Ўзбекистон Давлат статистика қўмитаси, Ўзбекистон Давлат

монополиядан чиқариш, рақобат ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш қўми-

таси, Савдо-саноат палатаси, шунингдек, бошқа вазирликлар ва идоралар

материаллари ҳамда статистик маълумотлари ташкил этди.

Тадқиқот усуллари.

Тадқиқот жараёнида иқтисодий воқелик ва жара-

ёнларни билишнинг турли илмий усуллари: иқтисодий тизимларни ўрганишга

нисбатан диалектик ёндошув, абстракт-мантиқий фикрлаш, таҳлил ва синтез,

комплекс ёндошув, қиёсий ва кластер таҳлил, гуруҳлаш, эксперт баҳолаш,

статистик, эконометрик моделлаштириш ва башоратлаш усуллари қўлланилди.

Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:

-

миллий иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида республикамизда кичик

бизнесни ривожланиш босқичлари, таснифланиши, тенденциялари ва уларни

баҳолашнинг назарий-услубий асослари;

-

республикамизда кичик бизнес субъектларининг ривожланиш қонуният-

лари ва генезиси, рақобатчилик муҳити ҳамда антимонопол сиёсатнинг тако-

миллашуви асосидаги кичик ва йирик бизнес стратегиялари, фойда олиш дара-

жасини нормал тақсимот қонунига мослиги ҳақидаги илмий-назарий ғоялар;

-

зарарсизлик нуқтаси ва талабнинг нархга нисбатан эластиклиги таҳлили

асосида кичик бизнес субъектлари учун иқтисодиёт тармоқлари жозибадорли-

гини баҳолаш услуби;

-

кичик бизнес субъектлари ташқи савдо операцияларини, солиққа тортиш

ва қўллаб-қувватлаш йўналишларини такомиллаштириш бўйича тавсиялар;

-

кичик ва йирик бизнеснинг касаначилик асосидаги кооперацион алоқала-

риини моделлаштириш услуби ва махаллийлаштириш дастурларининг ижобий

имкониятларини уйғунлаштириш ғоялари;

-

кичик бизнес субъектлари ”ҳаётий цикли” ни узайтириш, барқарор ва

мутаносиб ривожланишини мониторинг қилиш ҳамда кичик бизнес статистика-

сини такомиллаштирувчи кўрсаткичлар тизими;

-

иқтисодиёт тармоқларида кичик бизнес субъектлари ривожланиш даража-

лари барқарорлигини Д.Мак-Дональднинг “яшовчанлик матрицаси” ёрдамида

баҳолаш ва кичик бизнес устувор тармоғини белгилаш, кичик бизнес ривожлан-

ганлиги бўйича республика минтақаларини оптимал гуруҳлаш алгоритми ва

услублари;

-

республикамизда аҳоли турмуш даражаси ва бандлигини оширишга

йўналтирилган кичик бизнеснинг табақалашуви ва диверсификациялашувини

тезлаштирадиган, инновацияларни жадаллаштирувчи таклиф ва хулосалар.

Тадқиқотнинг илмий янгилиги.

Диссертация ишида кичик бизнес

субъектларининг ривожланиш тенденцияларини моделлаштириш ва

башоратлашнинг назарий, услубий ва амалий асослари такомиллаштирилган

бўлиб, унинг асосида ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга молик илмий муаммо-

10

лар янгича ҳал қилинган, хулосалар ва тавсиялар таклиф этилган. Жумладан:

а) илмий – назарий жиҳатдан:

-

республикамизда кичик бизнеснинг ривожланиш босқичлари ишлаб

чиқилиб, таснифланиши ва тенденцияларини баҳолашнинг назарий асослари

такомиллаштирилган;

-

мамлакатимизда кичик бизнеснинг ривожланиш тенденцияларини катта

сонлар қонуни ва тақсимот эҳтимоллиги функциялари орқали баҳолаш услуби

таклиф этилган;

-

мустақилликдан кейинги йилларда кичик бизнеснинг ривожланиши

эксперт-ҳамкорлик тизими ёрдамида даврий баҳоланган ва реал амалиёт билан

мослиги асосланган;

-

республикамизда кичик бизнесни ривожлантиришдаги институционал

ўзгаришларнинг корхоналарни қўллаб-қувватлашдаги аҳамияти илмий таҳлил

этилган, муҳим йўналишлари яхлит тизимга туширилган;

б) илмий – услубий жиҳатдан:

-

кичик бизнес субъектларининг генезиси, ривожланиш қонуниятлари,

банкротлик сабаблари, ўзаро қўшилиш, кичик ва йирик корхоналар синергияси,

антимонопол сиёсат, монополияларни чеклаш, рақобатчилик муҳити ва

механизми муаммолари билан боғлиқликда чуқур тадқиқ этилган;

-

касаначилик асосидаги кичик ва йирик бизнеснинг кооперацион

алоқаларини моделлаштириш услуби ишлаб чиқилган;

-

“яшовчанлик матрицаси” ёрдамида республикамиз иқтисодиёти

тармоқларида кичик бизнеснинг барқарор ва устувор тармоқлари баҳоланган;

-

кичик бизнес ривожланганлик даражаси бўйича республика минтақала-

рини оптимал гуруҳлаш алгоритми ва услуби ишлаб чиқилган;

в) илмий – амалий жиҳатдан:

-

кичик бизнес субъектларида товар ва хизматлар ишлаб чиқаришнинг

зарарсизлик нуқталари илк бор муайян минтақа иқтисодиёти тармоқлари

кесимида тадқиқ этилган;

-

кичик бизнес субъектларини банкротликдан сақлаб қолиш, уларни “ҳаёт

циклини” мониторинг қилиш, барқарор ва мутаносиб ривожланишини

таъминлаш мақсадида яшовчанлик, очилиш, сўнувчанлик, кооперациялашув

коэффициентлари таклиф этилган;

-

кичик бизнес ривожланиш жараёнларини таҳлил этиш ва синтезлашнинг

хусусий ва интеграл кўрсаткичлари таклиф этилган;

-

республикамизда кичик бизнеснинг ривожланиши сценарий усули ва

эксперт-ҳамкорлик тизимлари ёрдамида баҳоланган ҳамда башорат қилинган.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Диссертацион

изланишда эришилган илмий натижалар республикамиз ва минтақалар

иқтисодиётида кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини ва истиқболларини

турли эконометрик моделлар ва башорат усуллари асосида баҳолашни

такомиллаштиришга қаратилган.

Мазкур ишда таклиф этилган услублар, унинг натижалари тегишли вазир-

ликлар, ташкилотлар, минтақавий ва махаллий маъмурият органлари фаолия-

тида турли йўналишларда қўлланилган ва келгусида ҳам фойдаланилиши

мумкин. Жумладан:

11

-

кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик таснифи, мезонлари бўйича

меъёрий-ҳуқуқий хужжатларга тегишли ўзгартиришлар киритиш ва бу

борадаги қонунчиликни янада такомиллаштиришда;

-

кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш бўйича узоқ

муддатга мўлжалланган истиқболли давлат ва минтақавий дастурларини ишлаб

чиқишда;

-

келгуси илмий тадқиқот ишларида кичик ва йирик бизнеснинг

касаначиликдан бошқа шаклдаги кооперацион алоқаларини моделлаштириш

услубларини ишлаб чиқиш ёки амалиётда ҳамкорлик самарасини асослашда;

-

кичик бизнес статистикасини такомиллаштириш, уни ривожлантириш ва

қўллаб-қувватлашга мутасадди юқори давлат, нодавлат органлари, уларнинг

жойлардаги бошқармалари, бўлимлари томонидан субъектлар “ҳаёт цикли”

давомийлигини, иқтисодиёт тармоқлари, минтақаларда мутаносиб ривожлани-

шини мониторинг қилишда;

-

келгуси илмий тадқиқот ишларида ва кичик бизнес субъектлари фаолия-

тини мувофиқлаштирувчи тегишли давлат, нодавлат органлари томонидан

минтақаларда бизнес учун иқтисодиёт тармоқлари жозибадорлигини ва барқа-

рорлигини зарарсизлик таҳлили ҳамда “яшовчанлик матрицаси” ёрдамида

баҳолашда;

-

Иқтисодиёт вазирлиги, Давлат статистика қўмитаси, Монополиядан

чиқариш, рақобат ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш қўмитаси, Савдо-

саноат палатаси, Бизнес-инкубаторлар ва техно-парклар Ассоциацияси ва

бошқа кичик бизнес субъектлари фаолиятини мувофиқлаштирувчи органлар

томонидан кичик бизнес ривожланишини минтақалар, иқтисодиёт тармоқлари

кесимида даврий баҳолаш, оптимал гуруҳлаш ва шу асосда макро ҳамда

микродаражаларда тегишли қарорлар қабул қилишда;

-

иқтисодиёт йўналишидаги олий ўқув юртлари, касб-ҳунар коллежларида

мавзуга оид ёки яқин фанларни ўқитишда, аспирантлар, илмий ходимлар ва

кичик бизнес муаммолари билан қизиқувчи кенг тадқиқотчилар доираси

томонидан шу йўналишда илмий ишлар олиб боришда ва ҳ.к.

Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий қилиниши.

Тадқиқотчи

томонидан диссертацияда ишлаб чиқилган хулоса ва таклифлар Ўзбекистон

Республикаси Адлия вазирлиги (19.12.2006 й.даги далолатнома № 05-312/8

маълумотнома, 22.03.07 й.), Бизнес-инкубаторлар ва Технопарклар ассоциа-

цияси (№ 01/67-далолатнома, 20.04.2006 й.), Ўзбекистон Республикаси Савдо-

cаноат Палатаси (№11/АШ-07-1580 маълумотнома, 18.09.07 й.), Хоразм

вилояти Ҳокимлиги заҳира кадрларни тайёрлаш ўқув курсларида, ахборот-

таҳлил гуруҳи амалий фаолиятида ҳамда вилоятда КБХТ ни ривож-

лантиришнинг минтақавий дастурини ишлаб чиқишда (№ 6-1237 далолатнома,

Хоразм вилояти Ҳокимининг № 155, 11.11.2005 й., № 228, 20.11.2006 й., № 30,

23.02.2008 й. Қарорлари, № 8-98-маълумотнома, 16.01.2007 й.), вилоят

монополиядан чиқариш, рақобат ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш бошқар-

маси (№ 06-177 далолатнома, 04.12.2007 й.) амалий фаолиятларида фойдала-

ниш учун қабул қилинган. Шунингдек, диссертациядаги айрим таклифлар ва

материаллар Урганч давлат университети (маълумотнома № 204/2, 03.09.07 й.)

нинг иқтисодиёт факультети ўқув жараёнларида “Тадбиркорлик асослари”,

12

“Иқтисодий математик моделлар ва усуллар”, “Ижтимоий-иқтисодий ривожла-

нишни прогнозлаш”, “Статистика”, “Микроиқтисодиёт”, “Минтақа иқтисо-

диёти” фанларини ўқитишда кенг фойдаланилмоқда.

Ишнинг синовдан ўтиши.

Диссертациянинг асосий илмий ва амалий

натижалари муаллиф томонидан республика ва халқаро илмий-амалий анжу-

манлари ҳамда семинарларида, жумладан, Тошкент давлат иқтисодиёт

университети ва Буюк Британиянинг Ноттингем-Трент университети (Тош-

кент-Ноттингем, 2001 й., ТДИУ, 2005), Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт

академиясида (Москва. 2002, 2007 йй.), Тошкент молия институтида (Тошкент.

2001, 2005 йй.), Жанубий Қозоғистон «Улағат» академиясида (Қозоғистон.

Шимкент. 2003 й), Хоразм Маъмун академиясида (2005, 2006 йй.), Ўзбекистон

Республикаси Солиқ академиясида (2003 й. ноябр), Банк-молия академиясида

(2007 й. 29 сентябр), Урганч давлат университетида (2001-2007 йй.), Самар-

қанд иқтисодиёт ва сервис институтида (2006 й., май), ХХР нинг Шанхай

(Хитой. Шанхай. 2006 й., ноябр), Австриянинг Вена (Австрия. Вена. 2003 й.,

Ноябр), Малайзиянинг MARA Технология университетларида (Малайзия. 2007

й., май) маъруза қилинган ва муҳокама этилган.

Диссертация иши, шунингдек Ўзбекистон Фанлар Академияси Матема-

тика ва информацион технологиялар институти, Андижон муҳандислик-

иқтисодиёт институти, Тошкент молия институти, Тошкент давлат иқтисодиёт

университети ҳузуридаги Д 067.06.01 Ихтисослашган кенгашнинг 08.00.06-

“Эконометрика ва статистика” ихтисослиги бўйича Муаммовий илмий кенгаш

семинарларида муҳокама қилинган ва ҳимояга тавсия этилган.

Натижаларнинг эълон қилинганлиги.

Диссертация ишининг асосий

мазмуни ва натижалари бўйича жами ҳажми 50 босма табоқдан ортиқ бўлган 38

та илмий иш, шу жумладан 2 та монография, 1 та ўқув қўлланма, 23 та мақола

журналларда ва 12 та тезислар илмий тўпламларда чоп этилган.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация иши кириш, 5 та

боб, хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан ташкил топган.

Диссертация ишининг ҳажми 298 бетдан иборат бўлиб, унда 33 та жадвал, 30 та

расм, фойдаланилган адабиётлар рўйхати келтирилган.

Кириш

қисмида мавзунинг долзарблиги, ўрганилганлик даражаси, мақса-

ди, вазифалари, объекти, предмети, илмий янгиликлари, назарий-услубий аcос-

лари, амалий аҳамияти, тадбиқ этилганлиги, тузилиши ва ҳажми баён этилади.

Биринчи боб -

“Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожланти-

ришнинг назарий асослари” деб номланган бўлиб, унда кичик бизнеснинг

мазмун ва моҳияти, назарий жиҳатлари, таснифлари, самарадорлиги ва

ривожланган мамлакатларда ҳамда республикамизда мулкдорлар синфининг

шаклланиш хусусиятлари, чет мамлакатларда кичик бизнесни ривожлантириш,

молиявий, ташкилий-ҳуқуқий қўллаб-қувватлаш шакллари, республикамизда

кичик бизнесни ривожлантириш шарт-шароитлари, иқтисодиётимизда тутган

ўрни ҳамда тараққиёт босқичлари тадқиқ этилган.

“Ўзбекистонда кичик бизнесни ривожланиш даражаси ва тенденцияла-

рини моделлаштириш ва башоратлашнинг методологик асослари”

номли

иккинчи

бобда

кичик бизнес субъектларининг фаолияти катта сонлар қонуни

ва тақсимот эҳтимоллари ёрдамида таҳлил қилинган, кичик бизнес субъект-

13

ларининг зарарсиз ишлаш нуқталари иқтисодиёт тармоқлари кесимида, Хоразм

вилояти кўрсаткичлари мисолида чуқур таҳлил этилган. Кичик бизнес

субъектларини ривожлантиришнинг оптимизацион моделлари ва улар асосида

корхоналарнинг рақобатбардошлигини ошириш йўллари муаммолари қараб

чиқилган.

“Кичик бизнес ривожланишининг ички ва ташқи омиллари ҳамда рақобат-

бардошлигини баҳолаш” номли

учинчи бобда

кичик бизнес субъектлари

ривожланишининг даражалари ва барқарорлигининг иқтисодий таҳлили, кичик

бизнес ривожланишининг эҳтимолли иқтисодий моделлари ва эксперт-ҳамкор-

лик тизимлари, кичик ва йирик бизнеснинг касаначилик ҳамда маҳаллийлаш-

тириш дастурлари кооперацион алоқаларини моделлаштириш масалалари

тадқиқ этилган.

“Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида кичик бизнес генезиси ва

устувор соҳалар тараққиётини асослаш” деб номланган

тўртинчи бобда

кичик

бизнеснинг ривожланиш қонуниятлари, солиққа тортиш, назорат, сертификат-

лаш, лицензиялаш, санация ва банкротлик масалалари, миллий иқтисодиётда

кичик бизнес ва рақобатчилик муҳити, монополияларни чеклаш, кичик бизнес

стратегиялари, кичик ва йирик бизнес синергияси муаммолари тадқиқ этилган.

Илмий ишнинг “Кичик бизнес ривожланиш салоҳиятини баҳолаш ва

истиқболини башоратлаш моделлари” деб номланган

бешинчи бобида

миллий

иқтисодиётда кичик бизнес ривожланишининг самарадорлиги кўрсаткичлари

тизими, республика минтақалари кесимида кичик бизнесни оптимал гуруҳлаш

алгоритми ишлаб чиқилган ҳамда мазкур соҳанинг ривожланиш тенденциялари

турли усуллар ёрдамида баҳоланган ва башоратланган.

Илмий ишнинг

хулоса

қисмида тадқиқот натижаларидан келиб чиқадиган

илмий ғоялар, илмий-амалий ишланмалар, таклиф ва тавсиялар келтирилган.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантиришнинг

назарий асослари.

Мустақилликнинг илк йилларида республикамизда

фаолият кўрсатаётган кичик бизнес субъектлари иш тажрибаси, уларнинг

йирик корхоналарга нисбатан бир қатор афзалликларга эга эканлигини кўрсат-

ди. Жаҳон тажрибаси тасдиқлашича, кичик бизнес субъектлари секторини

ривожлантириш турли товар бозорларида ҳақиқий рақобат муҳитини шакл-

лантириш, катта шаҳарларда ва айниқса қишлоқ жойларида меҳнат ресурс-

ларидан ҳамда маҳаллий хом ашё ресурсларидан оқилона фойдаланишга

имкон яратади.

Президентимиз И.А.Каримов таъкидлаганларидек: “Кичик бизнес, хусу-

сий тадбиркорлик мамлакатнинг нафақат ялпи ички маҳсулотини шакллан-

тиришда асосий бўғин, балки аҳоли бандлиги ва даромадлари манбаининг,

миллий фаровонлика эришишнинг муҳим омили ҳам бўлиши даркор.”

Кичик бизнес субъектларини ташкил этиш зарурлиги қуйидаги ҳолатлар

1

И.А.Каримов. Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз.-Т.: Ўзбекистон, 2001 й . – 407 б.

14

билан ифодаланади

:

а) биринчидан, бозор иқтисодиётига ўтаётган мамлакатда хусусийлаш-

тириладиган, синаётган корхона ва ташкилотларда ишсизлар пайдо бўла

бошлайди. Кичик бизнес субъектларини таъсис этиш натижада кишиларга

янги мулк ва иш ўрнини яратишга имкон беради;

б) иккинчидан, кичик бизнес субъектларининг пайдо бўлиши йирик

бизнес монополизмини тугатишга имкон беради, истеъмол бозорини шакллан-

тиради, эркин рақобат муҳитини яратади, инфратузилма объектларини

ривожлантиришни тезлаштиради;

в) учинчидан, бу субъектлар иқтисодиётнинг инновацион мажмуаси асоси

бўлади. Жуда тор йўналишдаги корхоналар янгиликларни жорий қилиш,

сотиш, истеъмолчиларга етказиш билан шуғулланишади;

г) тўртинчидан, қўшма корхоналар орқали жалб қилинувчи хорижий

инвестициялар асосан кичик бизнесга йўналтирилади.

Муаллиф фикрича, кичик бизнес ривожланишини назарий жиҳатдан

тадқиқ этишда уни келиб чиқиш ва шаклланиши боқичларини аниқлаш муҳим

аҳамият касб этади. Диссертацияда таъкидланганидек, проф. А.Бусыгин

дунёда тадбиркорлик назарияси шаклланишини шартли равишда “учта

тўлқин”га ажратиб ўрганишни ва бугунги кунгача барча давлатлар учун

умумий тадбиркорлик назарияси мавжуд эмаслигини таъкидлайди

.

Ўзбекистонда тадбиркорлик назарияси ривожланишига салмоқли ҳисса

қўшган олим, проф.Ё.Абдуллаев республикамизда умумий тадбиркорликнинг

тараққиётини 4 та (вужудга келиш даври - XIX аср учинчи чорагидан 1917

йилгача, турғунлик даври 1918-1985 й., жонланиш даври 1985-1991 йй,

тикланиш даври мустақилликдан кейинги давр) тарихий даврларга бўлиб

ўрганиш фикрини илгари суради

.

Муаллиф бу борадаги мавжуд изланишлар ва проф.Ё.Абдуллаевнинг

фикрини тўлдирган ҳолда, республикамиз ҳудудида бевосита КБХТ нинг

ўзига хос ривожланиш босқичларининг яхлит бир тизимини ишлаб чиқди ва

республикамизда кичик бизнес ривожланишидаги ҳар бир босқичга хос бўлган

характерли хусусиятларни очиб берди (1-расм).

1-

расмдан кўринадики, муаллиф Ўзбекистонда кичик бизнес ва хусусий

тадбиркорликнинг ривожланишини проф.Ё.Абдуллаевдан фарқли ўлароқ,

бешта босқичга ажратади ва бу оралиқлар асосан 1989 йилдан то ҳозирги

кунгача бўлган даврларни ўз ичига олади.

Диссертацияда таъкидланганидек, мустақилликдан кейинги ўтган йиллар

мобайнида республикамизда бу соҳанинг ривожланишида бир қатор ижобий

ва салбий тенденциялар кузатилган.

Жумладан, кичик бизнес тараққиётидаги ижобий тенденциялар сифатида

қуйидагиларни таъкидлаш мумкин.

Биринчидан, КБХТ нинг республикамиз ижтимоий-иқтисодий ривож-

ланишининг асосий кўрсаткичларидаги улушининг ўсиб бориши, яъни юқори-

да таъкидланганидек, 2007 йил якунларига кўра, ушбу секторнинг ЯИМ даги

1

Дўстжанов Т.Д., Салаев С.К. Кичик бизнеснинг катта имкониятлари.-Урганч.: Хоразм, 1997 й.

2

А.В.Бусыгин. Предпринимательство. -М.: Инфра-М.1997. - С. 13-15.

3

Ё.Абдуллаев, Ф.Каримов.Кичик бизнес ва тадбиркорлик.-Т.:Меҳнат. 2000 й.

15

I

босқич (1989-1991 йй.):

илмий-техник ижодиёт марказлари, кооперативлар шаклида дастлабки

тадбиркорлик тузилмаларининг пайдо бўлиши, тадбиркорликнинг тажрибавий тавсифи ва кам

сондаги жараён иштирокчилари, республикамизнинг мустақиллик эришиши, Қомусимизда

хусусий мулкнинг эътироф қилиниши, бозор иқтисодиётининг негизини ташкил этувчи бир қатор

Қонунларнинг қабул қилиниши муносабати билан хусусий мулк негизида тадбиркорликнинг

шакллана бошлаши. Бу давр кичик бизнес инфратузилмаси ва институционал қўллаб-қувватлаш-

нинг, унинг ЯИМ даги улушининг деярли йўқлиги билан тавсифланади.

II

босқич (1992-1997 йй.):

бозор муносабатларининг пойдевори қўйилиши, иқтисодий

ислоҳотлар ва хусусийлаштиришнинг амалга оширилиши, кичик бизнесни қўллаб-қувватловчи

илк инфратузилмалар “Бизнес-фонд”, “Мадад” суғурта агентлиги, “Тадбиркорбанк”, “Бизнес

мактаб” ва “Бизнес-инкубатор”лар тармоғи ва ҳ.к.ларнинг ташкил этилиши эвазига кичик корхона

ва кооперативлар сонининг тез ўсиши билан тавсифланади. Ушбу даврда фаолият юритаётган

субъектларнинг аксарияти савдо соҳасига тўғри келар эди.

III

босқич (1998-2001 йй.):

ушбу давр республикамизда макроиқтисодий барқарорликка эришиб,

иқтисодий ўсишнинг бошланиши, давлат ва минтақа даражаларида кичик бизнесни қўллаб-

қувватловчи турли муассасаларнинг ташкил этилиши, тадбиркорлик таснифланишининг ўзгариши,

синаётган ва фаолият юритмаётган субъектлар сонининг ортиши, хусусийлаштириш, иқтисодий

ислоҳотларнинг чуқурлашуви, иқтисодиётни эркинлаштиришнинг бошланиши, солиқ юкининг камая

бошлаши, мамлакат ЯИМ да, иқтисодиёт тармоқларидаги фаолият юритаётган субъектлар ва

иқтисодиётда бандлар сонида кичик бизнес улушининг орта бошлаши билан тавсифланади.

IV

босқич (2002-2006 йй.):

ушбу давр макро ва микродаражада кичик бизнесни ҳар томонлама

рағбатлантиришнинг кучайиши, соҳа таснифининг ўзгариши, соддалаштирилган «бир йўла» рўйхатга

олиш, сертификатлаш, стандартлаш, лицензиялаш, рухсат беришнинг жорий этилиши, фаолият юрит-

маётган субъектлар улуши катталиги, солиқ юкининг камайиши, ЯИМ да сектор улушининг янада

ортиши, иқтисодиёт тармоқларида субъектлар оптимал нисбатининг шаклланиши, касаначилик асоси-

даги кооперация, хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасининг ривожлана бошлаши билан тавсифланади.

V

босқич (2007 йилдан – ҳозирги вақтгача):

ушбу давр бизнесни ихтиёрий тугатиш, турли

ресурсларни эркин сотиб олишнинг соддалаштирилиши, техник ва технологик модернизациялаш,

экспортга маҳсулот ишлаб чиқарувчиларнинг солиқ юки, фаолият юритмаётган субъектлар сони кама-

йиши, иш ўринлари яратишда касаначилик улушининг ортиши, хизмат кўрсатиш ва сервис соҳаси-

нинг янада ривожланиши, “2007-2010 йилларда аҳоли бандлигини таъминлаш, тадбиркорликни

қўллаб-қувватлаш ва ривожлантириш ҳудудий

дастурлари” ишлаб чиқилиши билан тавсифланади.

улуши 46 фоизни, бандлар сонидаги улуши 76 фоизни ташкил этди.

Ўзбекистон ҳудудида КБХТ нинг ривожланиш босқичлари*

*

Манба: муаллиф ишланмаси

1-

расм

2007 йилда тижорат банклари томонидан ушбу сектор субъектларига

743,7 млрд.сўм кредит ажратилди, 630 мингдан ортиқ иш ўрни яратилди,

шуни 65 фоизи ёки 409,5 минги кичик бизнес ва хизмат кўрсатиш соҳаларига

16

тўғри келди

.

Иккинчидан, фаолият кўрсатмаётган кичик бизнес субъектларининг

камайиб бориш тенденцияси кузатилиб, республика минтақалари бўйича

фаолият юритмаётган субъектларнинг умумий сондаги улуши 2000 йилда 20

фоиздан, 2005 йилда 13 фоизга ва 2007 йилда эса 7,2 фоизгача камайди.

Учинчидан, ушбу субъектларнинг банк, солиқ, божхона, аудит, суғурта,

бизнес-инкубатор, консалтинг ва бошқа инфратузилма субъектлари билан таъ-

минланганлик даражаси ҳамда улар томонидан хизмат кўрсатиш ҳажмининг

ўсиш тенденцияси кузатилмоқда. Бугунги кунда КБХТ инфратузилмасининг

объектлари кредит уюшмалари, брокерлик идоралари, консалтинг, бизнес

марказлари, тадбиркорликни қўллаб-қувватловчи турли агентликлар ҳамда

тузилмалар ҳисобига янада кенгайди ва улар томонидан кўрсатилган умумий

хизматлар ҳажми йил сайин ортиб бормоқда.

Тўртинчидан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 5 январ 2006

йилдаги ПФ-3706 сонли “Йирик саноат корхоналари билан касаначиликни

ривожлантириш асосидаги ишлаб чиқариш ва хизматлар ўртасида кооперацияни

кенгайтиришни рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги Фармонига кўра

йирик ва кичик бизнес кооперацияси, касаначилик асосидаги ҳамкорлик ривож-

ланиб юқорида таъкидланганидек, 2007 йилда жами яратилган иш ўринларининг

20 фоизи ёки 126 минги касаначилик улушига тўғри келди.

Бешинчидан, кичик бизнес субъектларининг моддий-техник ресурсларини

мустаҳкамлаш, эркин сотиб олишига қулай шароит яратишнинг кенгайиши

тенденцияси кузатилмоқда ва бу соҳага боғлиқ бўлган кўпгина муаммолар ўз

ечимини топмоқда.

Жумладан,

биржа хизматининг комиссион ҳаражатлари

ўртача 25 фоизгача пасайтирилди ва ўртача биржа нархларининг асоссиз ошиб

кетишини олдини олиш мақсадида, биржа савдоларида қатнашиш учун тўла-

надиган гаров пули 10 фоизгача оширилди. Бундан ташқари, биржа савдолари

орқали сотиладиган юқори ликвидли, монопол маҳсулотлар турлари цемент,

полиэтилен, газ, шифер каби монопол маҳсулотлар билан кўпайтирилди, товар

позициялари 111 тадан 136 тага оширилди.

Олтинчидан, кейинги йилларда кичик бизнес субъектларининг иқтисодиёт

тармоқлари таркибий тузилиши ҳам оптимал нисбатларда шаклланмоқда.

Жумладан, 2007 йилда иқтисодиёт тармоқлари бўйича фаолият юритаётган

субъектлар сонида КБХТ субъектлари саноатда 95,8 фоизни, қишлоқ хўжалигида
98,7

фоизни, қурилишда 93,6 фоизни, савдо ва умумовқатланишда 98,2 фоизни,

транспорт ва алоқада 83,2 фоизни, хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасида 68 фоизни

ташкил этди.

Еттинчидан, КБХТ субъектларини рўйхатга олиш, бизнесни бошлаш,

юритиш ва тугатиш жараёнлари соддалаштирилиб, ихчамлашиб янада ойдин-

лаштирилди.

Ҳокимиятлар ҳузурида тадбиркорларни рўйхатга олиш бўйича

инспекциялар тузилиб, уларнинг зиммасига ҳужжатларни рўйхатга олиш ва

1

Инсон манфаатлари устуворлигини таъминлаш – барча ислоҳот ва ўзгаришларимизнинг бош мақсадидир” Ўзбекистон Республикаси

Президенти И.А.Каримовнинг Вазирлар Маҳкамасида «2007 йилда республикани ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари,

иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг энг муҳим устувор йўналишлари» га бағишланган мажлисидаги маърузаси \\ Туркистон.

2008 йил, 9-феврал. №11. 3- бет.

www.antimon.uz

3

Ўша жойда:

17

расмийлаштириш бўйича барча жавобгарлик юклатилди, рўйхатдан ўтказиш

бўйича “бир йўла” тизими жорий этилиб, муддати 5 кунга қисқартирилди, давлат

рўйхатидан ўтказишни аниқ схемаси ишлаб чиқилди, бизнесни ихтиёрий тугатиш

жараёни жорий этилди

. Бундан ташқари, ишлаб чиқарувчи корхоналар маҳсу-

лотларини мажбурий стандартлаштириш ва сертификатлаш тизими соддалашти-

рилди, 250 та маҳсулотларга ва 170 хил мажбурий декларация турлари қисқарти-

рилди, аудиторлик ташкилотлари фаолиятини янада такомиллаштириш ҳамда

улар кўрсатаётган хизматлар сифати учун жавобгарликни ошириш механизми

ишлаб чиқилди.

Саккизинчидан, сўнгги пайтларда КБХТ ни давлат томонидан молиявий

қўллаб-қувватлаш доирасининг кенгайиб бориши ва назорат қилувчи органлар

томонидан бизнесга асоссиз аралашувларнинг камайиши тенденциясининг

кузатилиши ҳам ижобий ҳолдир. Диссертацияда таъкидланганидек, молиявий,

солиқ ва статистика ҳисоботларининг сони ва даврийлиги, назорат қилувчи ор-

ганларнинг назорат ва кузатув функцияларига ёндашув тубдан ўзгарди, тадбир-

корлик субъектларини молиявий-хўжалик фаолиятини режавий текширишни

даврийлиги ўзгартирилди, бизнес субъектлари томонидан йўл қўйилган қонун-

бузилишларни баҳолашга ёндашиш ўзгарди, айбсизлик презумпцияси киритилди,

жарима санкциялари ҳажми пасайтирилди ва баъзи ҳолларда биринчи қонунбузи-

лиш ҳолати учун жарима солиш бекор қилинди, рухсат бериш билан боғлиқ

бўлган кўпгина функциялар такомиллаштирилди ва соддалаштирилди

.

Тўққизинчидан, кичик бизнес субъектларини ривожланишидаги ижобий

тенденциялардан яна бири уларни модернизациялаш, техник ва технологик қайта

жиҳозлашни рағбатлантириш мақсадида давлат томонидан солиқларнинг

рағбатлантирувчилик ролини ошириб борилиши ҳисобланади. Жумладан, ягона

ижтимоий тўлов 2000 йилда 37,5 фоиздан 2007 йилда 24 фоизгача, микрофирма ва

кичик корхоналар учун ягона солиқ 2000 йилда 24 фоиздан 2008 йилда 8 фоизгача

пасайтирилди, бюджетдан ташқари Пенсия, Республика йўл ва Мактаб таълими

жамғармаларига мажбурий ажратмалар тўлаш ўрнига ягона солиқ тўлови жорий

этилди, акциз солиғи олинадиган маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи субъектлар учун

солиқ солинадиган базани акциз солиғи суммасига камайтириш, уч йил

мобайнида ишлаб чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик қайта

жиҳозлашга, ушбу мақсадларда олинган кредитларни қайтаришга, лизинг объекти

қийматини тўлашга йўналтирилган маблағлар миқдорида, ҳисобланган

амортизация маблағларидан фойдаланиш шарти билан, фойдадан олинадиган

солиқ базасини камайтириш, ер майдонлари учун бюджетга ижара ҳақи тўлашдан,

ишлаб чиқаришга жорий этилган янги технологик жиҳозлар беш йил муддатга

мулк солиғидан озод этилди ва ҳ.к.

4

1

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 27 апрел 2007 йилдаги ПҚ-630-сонли Қарори.

2

18

май 2007 йилдаги 104-сонли Вазирлар маҳкамаси Қарори ва 4 апрел 2007 йилдаги 615-сонли Президент Қарори.

3

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Тадбиркорлик субъектлари томонидан тақдим қилинадиган ҳисоботлар тизимини

такомиллаштириш ва уни ноқонуний талаб қилиш учун жавобгарликни кучайтириш тўғрисида”ги 2005 йил 15 июндаги ПҚ-100-сонли ва

2005 йил 21 сентябрдаги ПҚ-186–сонли “Тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш учун рухсат бериш таомиллари турларини

қисқартириш ва соддалаштириш тўғрисида”ги Қарорлари ҳамда 2005 йил 5 октябрдаги ПФ-3665-сонли “Тадбиркорлик субъектларини

текширишни қисқартириш ва текширишлар тизимини янада такомиллаштириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида”ги ва 2005 йил 14

июндаги ПФ-3619-сонли “Тадбиркорлик субъектларини ҳуқуқий ҳимоялаш тизимини янада такомиллаштириш бўйича чора-тадбирлар

тўғрисида”ги Фармонлари

4

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 14.04.2007 йилдаги «Ишлаб чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик қайта

жиҳозлашни рағбатлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-3860 сонли Фармони.

18

Таъкидлаш жоизки, республикамизда кичик бизнес ва хусусий тадбир-

корлик ривожланишида ижобий тенденциялар билан бирга бир қатор салбий

тенденциялар ҳам кузатилмоқда. Жумладан, жойларда тадбиркорларнинг кор-

хоналарни ташкил этиш, юритиш ва ривожлантиришда анъанавий тадбиркорлик

шакли билан кифояланиши одатий ҳолдир. Аксарият тадбиркорлар янги,

инновацион тадбиркорликни эмас, балки стихияли равишда омма орқасидан

эргашиш, биров нима иш қилса, ўшани қилиш асосида тадбиркорлик фаолиятини

юритмоқдалар. Бу эса шарқий менталитет таъсири, тадбиркорларнинг билим

даражаси, инновацион ва инвестицион фаоллиги етишмаслиги оқибатидир.

Ҳукуматимиз томонидан тадбиркорликни ҳар томонлама қўллаб-қувват-

ланишига қарамасдан, ҳамон КБХТ субъектларининг фаолият кўрсатиши ва

манфаатларига зид ҳолатлар мавжуд. 2007 йилда Монополиядан чиқариш, рақобат

ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш Қўмитаси томонидан 200 га яқин туман ва

шаҳар ҳокимлари томонидан қабул қилинган 140974 та Қарор ва Фармойишлари,

шунингдек, 4597 та мурожаатлари экспертиза қилиниши натижасида 314 та

ҳолатда тадбиркорларнинг манфаатларига зид ҳолатлар аниқланган. Унга кўра, ўз

ечимини топмаган муаммоларнинг 22,3 фоизи банк соҳасига, улар асосан кредит

олиш, миллий валютани конвертация қилиш, нақд пул олиш, пул кўчириш билан

боғлиқ, 16,9 фоизи солиққа тортиш, солиқ муддатларини ўзгартириш, ставкасини

камайтириш, солиқ имтиёзларидан фойдаланиш, текширишларни камайтириш,

ноқонуний текширишларнинг олдини олиш билан боғлиқ, 6,0 фоизи божхона

соҳасига тўғри келиб, маҳсулот ва асбоб-ускуналарни импорт қилишда божхона

тўловларининг юқорилиги, импорт ҳужжатларни расмийлаштириш муддатла-

рининг чўзилиши билан боғлиқ ва 9,8 фоизи маҳаллий ҳокимликларга тегишли

бўлиб, булар ер, бино ажратиш, газ, электрэнергияcи таъминотидаги узилишлар,

коммуникациялар билан боғлиқ муаммолардир

.

Республикамизда кичик бизнесга кўмаклашувчи бозор инфратузилмалари

ташкилотларининг сони, улар томонидан кўрсатилаётган хизматлар ҳажми ошиб

бораётган бўлсада, ҳали жойларда уларнинг етишмаслиги, инфратузилма субъект-

лари томонидан кўрсатилаётган хизматларнинг савияси пастлиги кузатилмоқда.

КБХТ субъектлари ривожланишида рақобатбашдорлик даражаси пастли-

гининг сақланиб қолиши ҳам асосий муаммолардан биридир. Диссертацияда таъ-

кидланганидек, кичик корхона, микрофирмаларда техник ва технологик модерни-

зациялаш жараёнларининг секин кечаётганлиги, ушбу тадбирлар учун молиявий

ресурсларнинг тақчиллиги, кўпчилик субъектларда узоқ муддатга мўлжалланган

стратегик ривожланиш ва бизнес-режаларининг йўқлиги, тармоқ хўжалик

бирлашмалари кўринишида сақланиб қолган ва тармоқ вазирлиги мақоми ёки

вазифаларига эга бўлган тармоқ монополияларини мавжудлиги, рухсат олинувчи

ва лицензияланувчи жараёнларни ҳамон мураккаблиги, индивидуал имтиёз ва

преференцияларнинг, бозорга янги кичик бизнес субъектлари кириб келишини

чекловчи ва легал бизнесни амалга оширишдаги тўсиқларнинг мавжудлиги, кичик

бизнес субъектлари жойлашган ва фаолият юритаётган ер участкаларини хусусий-

лаштириш имкониятларининг чекланганлиги, бозордаги ўз ҳукмрон мавқеини

суистеъмол қилаётган хўжалик субъектлари монополиясининг ва табиий монопо-

www.antimon.uz

19

лия бўлмаган тармоқларда баҳоларни декларациялашнинг мавжудлиги, антимоно-

пол қонунчиликнинг молиявий бозорлардаги таъсир доирасининг чекланганлиги

уларнинг рақобатбардошлигини пасайтирувчи омиллардан ҳисобланади. Бундан

ташқари, республикамизда кичик бизнес субъектлари фаолиятида ижтимоий тан

олинган меъёр ва қоидаларга амал қилмаслик ҳолатларининг сақланиши ҳам сал-

бий ҳолдир. Чунки, ҳамон фақат ўз манфаати учун ишлаш, ижтимоий ёки бошқа

молиявий қўллаб-қувватлашга муҳтож нотижорат (болалар уйлари, ногиронлар

интернатлари ва ҳ.к.) ташкилотларига ҳомийлик қилмаслик, ўз фаолияти туфайли

атроф-муҳитни ифлослантириш, солиқлардан қочиш ёки уларни яшириш, солиқ

базасини сунъий равишда камайтириш, ноқонуний пул айланмаларини амалга

ошириш каби фаолият билан шуғулланаётган тадбиркорлар ҳам мавжуд.

Ўзбекистонда кичик бизнесни ривожланиш даражаси ва тенденция-

ларини моделлаштириш ва башоратлашнинг методологик асослари.

Бугунги

кунда республикамиз ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг макроиқтисодий

кўрсаткичларида кичик бизнеснинг улуши ортиб бораётган бўлсада, ушбу соҳани

янада ривожлантириш орқали аҳоли турмуш фаровонлигини ва бандлигини

ошириш имкониятларидан етарлича фойдаланилмаяпти. Шу сабабли, ушбу соҳада

мавжуд муаммоларни аниқлаш ва бартараф этиш, республикамиз ҳамда минта-

қаларда кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини илмий жиҳатдан чуқур тад-

қиқ этиш, соҳани устувор ривожлантириш ва истиқболларини белгилашга қара-

тилган эконометрик моделлаштириш, башоратлаш бўйича тадқиқотларни амалга

ошириш зарур. Бу борада олимларимиз томонидан олиб борилган тадқиқотлар

етарли эмас ёки тадбиркорликнинг назарий муаммоларига бағишланган. Жумла-

дан,

Ўзбекистонда тадбиркорликни эконометрик моделлаштиришга муҳим ҳисса

қўшган олимлардан проф.Б.Ходиев илмий ишларида тадбиркорликни иқтисодиёт-

нинг баъзи тармоқлари, жумладан қишлоқ хўжалиги билан бевосита, умумий

боғлиқ ҳолда таҳлил этган. У моддий ишлаб чиқариш тармоқларида тадбиркорлик

ривожланишининг эконометрик моделлари тизимини ишлаб чиқиб, ҳисоб-

китобларни қишлоқ хўжалиги йўналишида амалга оширгани ҳолда тадбиркор-

ликни моделлаштирди. Шунингдек, у ўз тадқиқотларида тадбиркорлик қарорлари-

ни оптималлаш усулларини, кичик ва ўрта бизнесда фойда даражасини ошириш

ва баҳолар мувозанати масалаларини, эконометрик моделлар идентификацияси

муаммоларини қараб чиқди.

Бугунги кунга келиб эса (III-V босқичлар) бу борада анча ўзгаришлар рўй

берди. Олдинги даврда (III босқич) кичик бизнес субъектларининг асосий улуши

қишлоқ хўжалиги, савдо соҳасига, ЯИМ нинг эса атиги 12,1 фоизи кичик бизнесга

тўғри келган. IV босқичда эса, кичик бизнес субъектларининг тармоқ ва минтақа-

вий тузилиши ўзгарди. Бу эса иқтисодиётнинг бошқа тармоқлари савдо ва умум-

овқатланиш, саноат, транспорт ва алоқа, бозор инфратузилмаси объектлари мисо-

лида ёки республика минтақалари миқёсида кичик бизнесни моделлаштириш

масаласини долзарб қилиб қўяди. Иккинчидан, ўтган давр мобайнида кичик биз-

неснинг таснифлаш тизими тубдан ўзгарди. Учинчидан, юқоридаги ёндошувда

кичик бизнес, тадбиркорлик таҳлилига «тадбиркорлик» номи остида умумий нуқ-

1

Ходиев Б.Ю. Ўзбекистон иқтисодиётида тадбиркорлик ривожланишини эконометрик моделлаштириш: иқт.фан.док.дисc. - Т.: ТДИУ.

2000. –

338 б.

20

таи-назардан ёндошилган. Ваҳоланки, у мезонга бир қатор субъектларни, жумла-

дан, кичик, йирик корхона, микрофирма, якка тадбиркорларни киритиш мумкин.

Муаллиф фикрича, кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини модел-

лаштиришда моделлаштирилаётган субъект ёки тармоқнинг хусусиятлари ва аниқ

ташкилий-ҳуқуқий мақоми ҳамда улар тадбиркорликнинг қайси турига ёки

шаклига мансублигига эътибор қаратиш лозим.

Моделлаштирилувчи субъектнинг ташкилий-ҳуқуқий мақоми, унинг иқти-

содиётнинг у ёки бу тармоғи моделлари бошқа тармоқ моделларидан фарқ қила-

ди. Бундан ташқари, тадбиркорликни тармоқ ёки минтақа даражасида моделлаш-

тиришда умумий нуқтаи назардан талқин этишга кўра, тадбиркорлик субъектла-

рини кўлами (йирик, кичик) бўйича алоҳида ёки умумий минтақалар, тармоқлар

кесимида моделлаштириш, кичик ва йирик бизнеснинг умумий иқтисодиётдаги

улушларининг нисбатларини моделлаштириш ҳам муҳим аҳамият касб этади.

Тадқиқотчи М.Умарходжаева кичик бизнесни ривожлантиришнинг италянча

моделини таҳлил этгани ҳолда, корхоналар таснифий мезонларига ходимлар сони

билан бирга инвестициялар ҳажмини ҳам киритишни тавсия этади. Унинг

фикрича, кичик бизнесни ривожлантириш учун ихтисослашган ишлаб чиқариш

ҳудудларини – кластерларни яратиш ёки констелляция (италянча “constellazione”-

юлдузлар туркуми) Италия тажрибасини республикамизда қўллаш лозим.

Констелляция - ишлаб чиқаришни ўрта ёки охирги босқичларига ихтисослашган

бир неча корхонадан иборат кооперация бўлиб, бунда битта фирма етакчи бўлиб,

қолганлари ўз ишлаб чиқаришини шунга қараб мослаштиради

.

Тадқиқотчи Ш.Шодмонқулов кичик бизнес субъектларини маркетинг нуқтаи

назаридан таҳлил этиб, харидор диққатини тортиш, тўрли маркетинг асосида

сотишни ташкил этиш, қондириладиган талаб миқдори бўйича корхоналарни

таснифлашни ва SWOT таҳлилини амалга оширган

.

А.Б.Югай нон ва макарон ишлаб чиқарувчи кичик корхоналарда ишлаб

чиқаришни бошқариш жараёнларини моделлаштиргани ҳолда, корхона бизнес

режаси ва унинг молиявий натижаларини шакллантириш алгоритмини қурган,

аҳолининг нон ва макарон маҳсулотларига бўлган эҳтиёжи, ишлаб чиқариш

ҳажмлари башоратини амалга оширган ва самарадорлигини баҳолаган

.

Юқоридаги таҳлиллар, ҳақиқатан ҳам ҳали республикамизда кичик бизнес ва

хусусий тадбиркорликни ривожланишини моделлаштириш ва башоратлаш бора-

сида амалга оширилган тадқиқотлар конкрет бир субъектлар ёки тармоқ доираси-

даги муаммоларгагина бағишланганлигини ва ушбу йўналишда ўз ечимини

кутаётган жуда кўп долзарб илмий-назарий, услубий ҳамда амалий муаммолар

мавжудлигини ифодалайди.

Муаллиф фикрича, кичик бизнеснинг ривожланиш жараёни бевосита у ёки

бу мамлакатда амал қилаётган иқтисодий механизмлар ва тармоқ хусусиятлари

билан боғлиқ. Шу сабабдан ҳам ривожланган мамлакатларнинг миқдор кўрсат-

кичлари ва кичик бизнес ривожланиш тажрибасини Ўзбекистондаги амалиёт би-

лан таққослаганда, албатта, ижтимоий ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини ри-

1

Умарходжаева М.Г. Италияда кичик ва ўрта бизнеснинг ривожланиши: иқт.фан.ном....дисс. – Т.: ТДИУ, 2004. – Б. 34-53.

2

Шодмонқулов А.А. Кичик бизнес субъектларида маркетинг фаолиятининг шаклланиши ва ривожланиши (пойабзал ишлаб чиқарувчи

корхоналар мисолида): иқт.фан.ном. …дисс. – Т.: ДЖҚА, 2004. – 143 б.

3

Югай А.Б. Моделирования процессов управления развитием производства предприятий малого бизнеса: дисс.на соис……канд.экон.наук.

Т.:ТГЭУ. – 2004. – С. 134.

21

вожланиш даражаси, миллий иқтисодиётининг тармоқ тузилиши ва бошқа ижти-

моий-маданий хусусиятларини эътиборга олиш зарур. Кўпгина ривожланган дав-

латларда қуйидаги кўрсаткичлардан фойдаланган ҳолда кичик бизнес таснифла-

нади: бандлик, хусусий корхоналар сони, уларнинг миллий даромаддаги улуши.

Кичик бизнес субъектлари фаолиятини таҳлил қилишда эконометрик

услубнинг биноминал, Пуассон, даражали, нормал тақсимот, Стьюдент, Фишер-

Синекорд, χιι-квадрат ва катта сонлар қонунларига мослиги алоҳида аҳамиятга

эга. Бизнесни тақсимот қонунлари ёрдамида башоратлаш, унинг ривожланишига

таъсир этувчи омиллар ва мезонлари бўйича тақсимлаш ва шу асосда мамлакатда

ёки унинг минтақаларида ривожланиш истиқболларини ишлаб чиқиш долзарб

масалалардан биридир

.

Диссертацияда Хоразм вилоятида кичик бизнес субъектларининг ўртача

фойда миқдорлари эмпирик ва назарий частоталарининг тақсимот зичликларини

таҳлил қилиш учун иқтисодиёт тармоқларидан, жумладан, саноат, хизмат кўр-

сатиш, қурилиш ва савдо корхоналаридан 300 та субъект танлаб олинган. Ушбу

субъектлар бир хил шароитларда фаолият юритишларига қарамасдан, уларнинг

ўртача фойда миқдорлари бир-биридан сезиларлича фарқланган. Сўнгра статистик

тўплам 6 та гуруҳга ажратилган. Қуйидаги жадвал маълумотларига кўра, кичик

бизнес субъектлари фойда миқдорлари бўйича ўртача қиймат атрофида тўпланиш

ва тақсимот четлари бўйича камайиш тенденциясига эга (1-жадвал).

1-

жадвал

2006 йилда Хоразм вилояти иқтисодиёти тармоқларида КБХТ

субъектларининг ўртача фойда миқдори бўйича назарий

частоталарини ҳисоблаш*

i

x

ln

m

i

x

ln

m

i

x

ln

-

i

x

ln

(

i

x

ln

-

i

x

ln

)

2

σ

i

x

ln

x

ln

i

−

)

(

i

t

F

m

′

1,0613 12,9

13,6902

-1,0058

1,0116

-1,6763

0,0475 13,8

1,4943 17,7

26,4483

-0,5728

0,3281

-0,9547

0,1711 12,4

1,9489 21,1

41,1219

-0,1181

0,0140

-0,1969

0,4247 25,3

2,3171 18,4

42,6343

0,2500

0,0625

0,4167

0,6591 23,4

2,6780 15,9

42,5803

0,6110

0,3733

1,0183

0,8438 18,5

2,8736

14

40,2299

0,8065

0,6505

1,3442

0,9099

6,6

100

206,7048

2,4399

100

i

x

ln

=2,067

*

Манба: Муаллиф ҳисоб-китоблари асосида ишлаб чиқилган

бу ерда:

i

x

ln

-

корхоналарнинг фойдалилиги бўйича гуруҳлар ўртачаси,

m

-

корхоналарнинг

гуруҳдаги улуши, % да

Ушбу нисбий катталиклар тақсимотининг график тасвири чап томонлама

асимметрия ва ўткир учга эга. Бу белгилар эса, кичик бизнес субъектларида ўртача

фойда шаклланиши жараёнларини аниқлаш учун логнормал тақсимотни танлаш

зарурлигидан далолат беради. Бу функциянинг қулайлиги шундаки, нисбий

катталикларнинг логарифмлари катталикларнинг ўзларига қараганда Ляпунов

теоремаси талабларига жавоб беради.

Шу сабабли, Хоразм вилоятида кичик бизнес субъектлари ўртача фойда

миқдорлари бўйича логнормал тақсимотга бўйсунади деб айтишга асос бор.

22

Тақсимотнинг назарий қийматларини ҳисобланганда

i

x

ln

=2,067,

ν

=5 %,

σ

=0,

6. Назарий тақсимотнинг эмпирик тақсимотга яқинлигини баҳолаш учун

Пирсон мезонидан фойдаланилди.

'

2

'

2

'

2

'

1

2

'

1

2

)

(

....

)

(

)

(

n

m

−

+

−

+

−

=

χ

(1)

2006 йилда, Хоразм вилояти иқтисодиёти тармоқлари бўйича кичик бизнес

субъектларининг ўртача фойда миқдори бўйича эмпирик ва назарий частота-

ларини ҳисоблаш натижалари қуйидагича бўлди (2-жадвал).

2-

жадвал

2006 йилда Хоразм вилояти иқтисодиёти тармоқларида кичик бизнес

субъектларининг ўртача фойда миқдори бўйича эмпирик

ва назарий частоталари*

Фойда

оралиқлари,

млн.сўм

Ҳақиқий

частота

m

,

фоиз

Оралиқ

ўртаси,

млн.сўм

Назарий

частота, '

m

фоиз

Пирсон

2

χ

ҳисоби

)

'

(

m

−

'

)

'

(

2

m

−

4,0-6,0

12,9

5,0

13,8

-0,9

0,05

6,0-8,0

17,7

7,0

12,4

+5,3

2,26

8,0-10,0

21,1

9,0

25,3

-4,2

0,69

10,0-12,0

18,4

11,0

23,4

-5,0

1,06

12,0-14,0

15,9

13,0

18,5

-2,6

0,36

14,0-16,0

14

15,0

6,6

+7,4

8,3

100

12,7

*

Манба: Муаллиф ҳисоб-китоблари асосида ишлаб чиқилган

Диссертацияда таъкидланганидек, 2006 йилда Хоразм вилояти иқтисодиёти

тармоқлари бўйича субъектларнинг ўртача фойда миқдори бўйича эмпирик ва

назарий частоталари ҳисобланганда, қурилиш, хизмат кўрсатиш, савдо соҳалари

кичик бизнес субъектларининг ўртача фойда миқдори тақсимоти нормал тақсимот

қонунига мос бўлиб, саноатда эса бинормал тақсимотга мос келади, иқтисодий

нуқтаи назардан юқоридаги учта тармоқларда кичик бизнес субъектларининг

ўртача фойда миқдорлари маълум бир оралиқда деярли текис тақсимланган ва шу

оралиқда тебраниб туради. Саноатда эса ўртача фойда миқдорлари иккита

оралиқда тақсимланган.

Кичик бизнес субъектларининг барча тармоқлар бўйича умумий олинган

ўртача фойдалари тақсимоти логнормал тақсимот қонунига мос келади. Муаллиф

тадқиқотига кўра, 2006 йилда КБХТ субъектларининг ўртача фойда миқдори

бўйича эмпирик ва назарий частоталари 14,0-16,0 млн.сўм оралиғидан ташқари,

қолган барча оралиқларда кам фарқ билан устма-уст тушди ва эҳтимоллик қарийб

88 фоизни ташкил этди. 2010 йилгача бўлган даврда эмпирик ва назарий

частоталар башоратининг тақсимоти графиги қуйидагича бўлди (2-расм).

2010 йилда КБХТ субъектлариниг ўртача фойда бўйича эмпирик ва назарий

частоталари, қатор омиллар, жумладан, рақобат муҳитининг кучайиши, ўртача

фойда миқдорининг пасайиш тенденцияси, янги инновацион тармоқларнинг

пайдо бўлиши, субъектлар сонининг қарийб 1,5 марта ўсиши туфайли устма-уст

тушади.

Кичик бизнес субъектларининг ривожланиш ҳолати уларнинг зарарсизлик

нуқтасига боғлиқ. Зарарсизлик нуқтаси баъзи иқтисодий адабиётларда «ўлик

23

нуқта», ишлаб чиқаришнинг «критик ҳажми», «рентабелликнинг чегаравий

нуқтаси», «ноллик фойда нуқтаси» деб ҳам аталади.

2006-2010

йилларда Хоразм вилояти КБХТ субъектларининг ўртача

фойда миқдори бўйича ҳақиқий ва назарий частоталарининг

башорати графиги*

12,9

18,4

15,9

14

12,4

25,3

23,4

18,5

6,6

11

15

24

21

16

13

20

17,7

21,1

13,8

12

16

23

12

17

0

5

10

15

20

25

30

4,0-6,0

6,0-8,0

8,0-10,0

10,0-12,0

12,0-14,0

14,0-16,0

ўртача фойда, млн.сўм

ўр

тач

а

ф

ой

да

тақ

си

мо

т з

ич

ли

ги

,

%

2006 йил назарий
2006 йил эмпирик
2010 йил назарий
2010 йил эмпирик

*

Манба: Муаллиф ҳисоб-китоблари асосида ишлаб чиқилган

2-

расм

Зарарсизлик нуқтаси маҳсулот ишлаб чиқариш ёки хизмат кўрсатиш

ҳаражатларини қоплаш учун зарур бўлган минимал тушум ҳажмини кўрсатади.

Муаллиф фикрича, мамлакатимиздаги кичик бизнес субъектлари қайси

миқдоргача ишлаб чиқариш ҳажмларини ошириб боришлари, ишлаб чиқаришда

фойдаланилаётган ресурслардан қайси бирини қисқартиришлари (оширишлари)

ёки параллел қисқартиришлари (оширишлари) кераклиги каби иқтисодий

қарорларни қабул қилишда кўлам самарасидан муваффақиятли фойдаланишлари

лозим.

Юқорида таъкидланганидек, зарарсизлик нуқтаси даромад миқдори барча

харажатларни қоплашга етарли бўладиган ишлаб чиқариш ҳажмидир. Зарар-

сизлик нуқтасини аниқлаш учун учта кўрсаткич зарур бўлади: F – доимий хара-

жатлар; V – ўзгарувчан харажатлар; R – ялпи даромад. Зарарсизлик нуқтаси

қуйидагича келтириб чиқарилади: умумий харажатлар доимий ва ўзгарувчан

харажатлар йиғиндисидан иборат бўлгани учун харажатлар функцияси

қуйидагича бўлади:

С= F+V = F+AV * Q = F+

R

*

R

V

F

PQ

*

Q

*

P

Q

*

AV

k

+

=

, (2)

бу ерда, V

k

ва R

k

–

мос равишда ўзгарувчан харажатлар ва даромаднинг

кузатилган қийматлари. (2) - ни ва C=R ни ҳисобга олиб,

R=C

)

(

1

*

k

R

V

F

R

V

F

R

−

=

⇒

+

=

⇒

, (3)

R*

корхона зарарсиз даражага эришиш учун қанча сўмлик махсулот ишлаб

чиқариши зарурлигини билдиради. Даромад ва харажат функциялари кесишган

нуқта зарарсизлик нуқтасини, R

k

> R*

оралиқ фойда ва R

k

< R*

оралиқ эса зарар

зоналарини ифодалайди.

Тадқиқотда тармоқлар бўйича кичик бизнес субъектларининг зарарсизлик

даражаларини аниқлаш учун 2006 йилда Хоразм вилояти иқтисодиёти тармоқ-

24

ларидан савдо соҳасидан 127 та, саноатдан 64 та, қурилиш соҳасидан 43 та,

маиший хизматдан 66 та кичик корхоналар танлаб олиниб, уларнинг зарарсиз-

лик нуқталари аниқланди ҳамда мазкур корхоналарда даромад ва харажатлар

миқдори бир-биридан кескин фарқ қилгани учун зарарсизлик нуқталари ҳам

шундай фарқ қилади. Шу боис гуруҳлаш осон бўлиши ва зарарсизлик даража-

сини ифодалаш учун зарарсизликка эришиш муддатига мос келувчи миқдор
R*/R

k

ҳисобланиб, шу кўрсаткич бўйича корхоналар гуруҳланди.

Муаллиф фикрича, R*/R

k

миқдорнинг нолдан кичик бўлиши кичик бизнес

субъекти фаолиятини тўхтатиши лозимлигини билдиради, чунки ўзгарувчан

харажатлар маҳсулот нархидан ошиб кетган. R*/R

k

>1 бўлса, корхона фойда

зонасига эришиш учун маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмини ошириши керакли-

гини билдиради.

R*/R

k

миқдор қийматига қараб кичик бизнес субъектлари ўз фаолиятини

тугатиш, нархларни қисқа муддатли ёки умуман пасайтириш, активларини

камайтириш, даромадини ошириш, рекламани кучайтириш, сотишни рағбат-

лантириш, активларини ликвидлаштириш ёки сотиш каби тадбирлардан бирини

амалга оширади.

Тадқиқотда юқори меҳнат унумдорлиги савдо ва ишлаб чиқариш соҳасида

кузатилганлиги қайд этилган. Савдода ўртача йиллик меҳнат унумдорлиги 12

млн.536 минг сўмни, саноатда 3 млн. 220 минг сўмни, қурилиш ва маиший

хизмат кўрсатишда эса мос равишда 2 млн. 90 минг сўм ва 846 минг сўмни

ташкил этган. Бир ишчига тўғри келувчи йиллик ўртача фойда миқдори эса,

савдода 265 минг сўмни, саноатда 560 минг сўмни, қурилишда 326 минг сўмни,

маиший хизмат кўрсатишда эса 122 минг сўмни ташкил этган. Тадқиқот

натижаларига кўра, кичик бизнес субъектларининг савдода ўртача рентабеллиги

энг паст бўлган. Савдода 28 фоиз корхоналар зарар кўриб ишлаган бўлса, маи-

ший хизматда бу кўрсаткич 39 фоизни ташкил этган, саноат ва қурилишда эса

мос равишда 11 ва 9 фоиз бўлган. Бу эса саноат ва қурилишда қолган икки тар-

моққа нисбатан инвестиция қўйиш имкониятлари яхшироқ эканини кўрсатади

ёки савдо тармоғида ўртача фойда нормасининг пасайишидан далолат беради.

Барча хўжалик юритувчи субъектлар каби кичик бизнес субъектларида ҳам

кутилмаганда товар ёки хизматларга талабнинг камайиши туфайли улар

нархининг пасайиши, ресурслар қимматлаши ҳисобига харажатларнинг ошиб

кетиши туфайли зарарсизлик даражасининг ўзгариши ва буларга нисбатан

тармоқнинг «чидамлилиги»ни аниқлаш долзарб масала ҳисобланади.

Диссертацияда кутилмаганда талабнинг пасайиши туфайли ишлаб чиқа-

рилган маҳсулот нархининг пасайиб кетиши оқибатида содир бўладиган зарар-

сизлик ва маржинал фойданинг ўзгариши сабабларини ўрганилган .

Муаллиф фикрича, кичик бизнес субъектлари учун савдо соҳасида хара-

жатлар 2006 йилдагига нисбатан 5 фоизга қадар ошгунча фаолият юритиш фой-

далидир. Харажатлар 5 фоизга етгандан кейин савдода фаолият юритиш зарарли

бўлиб қолади. Қолган уч соҳа бўйича эса ҳаражатларнинг ошиши 15 фоизга

етгунча фаолият юритиш фойдалидир. Саноат ва қурилишда харажатлар 10

фоиздан ошса, ишлаб чиқариш ҳажмини зарарсиз даражага етказиш учун мос

равишда 1,25 ва 1,17 мартага ошириш лозим бўлади, бунда маржинал фойда ҳам

мос равишда 2,4 ва 1,9 марта пасаяди. Маиший хизматда эса харажатлар ошиши

25

12 фоиздан юқори бўлса, зарарсизликка эришиш учун ишлаб чиқаришни 1,06

марта ошириш зарур ва бунда маржинал фойда 3,6 марта пасаяди, 10 фоизда эса

маржинал фойда пасайиши 1,9 мартани ташкил этади (3-жадвал).

3-

жадвал

Хоразм вилояти иқтисодиёти тармоқлари бўйича 2006 йил ҳолатига кичик

бизнес субъектларида товар ва хизматлар нархи пасайиши натижасида

зарарсизликка эришиш ва маржинал фойданинг ўзгариши, % да*

Товар ва хизматлар нархи

пасайиши, фоиз

Савдо

Саноат

Қурилиш

Маиший

Хизмат

0

074

,

0

31

,

0

327

,

0

52

,

0

363

,

0

61

,

0

377

,

0

25

,

0

3

04

,

0

12

,

1

306

,

0

57

,

0

344

,

0

64

,

0

358

,

0

32

,

0

5

005

,

0

97

,

9

−

269

,

0

68

,

0

309

,

0

74

,

0

324

,

0

37

,

0

8

093

,

0

62

,

0

−

206

,

0

97

,

0

249

,

0

1

265

,

0

49

,

0

10

214

,

0

3

,

0

−

117

,

0

88

,

1

166

,

0

68

,

1

183

,

0

79

,

0

12

38

,

0

19

,

0

−

03

,

0

72

,

82

−

052

,

0

08

,

6

072

,

0

28

,

2

15

623

,

0

14

,

0

−

18

,

0

64

,

1

−

115

,

0

22

,

3

−

092

,

0

1

,

2

−

Изоҳ: суръатда зарарсизликка эришиш, махражда маржинал фойданинг ўзгариши
*

Манба: Хоразм вилоят статистика бошқармаси маълумотлари асосида муаллиф томонидан ишлаб чиқилган

Мазкур таҳлил тармоқлар зарарсизлик нуқталарининг харажатлар ошишига

сезгирлиги таҳлили деб аталади ва статистик маълумотларга кўра таҳлил

қилинган тўртта тармоқ бўйича харажатлар ошишига нисбатан барқарор тармоқ

маиший хизмат соҳасидир. Савдо фаолияти энг ўзгарувчан тармоқ бўлиб,

қурилиш ва саноат соҳалари мос равишда иккинчи ва учинчи ўринда туради.

Бу маълумотлар инвесторларга қайси соҳаларга пул қўйилса, пулнинг тез

қайтиб келиши таъминланиши, фойда даражаси эса юқори бўлиши мумкин-

лигини кўрсатиб беради. Давлат органларига эса фискал сиёсатни юритишда

миллий иқтисодиёт устувор йўналишларидан келиб чиққан ҳолда табақалашган

солиқ ставкаларини белгилаш мақсадга мувофиқ бўлишини кўрсатади. Лекин,

таъкидлаш жоизки, савдо соҳаси харажат ошишига нобарқарор деб топилган

бўлсада, бу соҳа иш бошланишидан олдин дастлабки сармояни энг кам талаб

қилувчи, қурилиш эса энг кўп талаб қилувчи тармоқ ҳисобланади.

3-

жадвал маълумотларига биноан, савдо соҳасида товар ва хизматлар

нархларининг 3 фоизга пасайиши зарарсиз даражани таъминлаш учун ишлаб

чиқариш ҳажмини 1,12 мартага оширишни тақозо этиб, 5 фоиздан ортиқ нарх

пасайиши бу фаолиятни мутлақо самарасиз бўлишига олиб келади.

Агар товар ва хизматларнинг нархи 2006 йилдагига нисбатан 10 фоизга

пасайса, саноатда зарарсиз даражани таъминлаш учун ишлаб чиқаришни 1,88

марта ошириш зарур бўлади ва маржинал фойда миқдори 2,8 мартага пасаяди.

26

Агар нарх 12 фоиздан ортиқ пасайса, тармоқда фаолият кўрсатиш самарасиз

бўлиб қолади. Қурилишда товар ва хизматлар нархлари 10-12 фоизга пасайса,

ишлаб чиқаришни мос равишда 1,68 ва 6,08 мартага ошириб зарарсиз ишлаш

даражасини таъминлаш мумкин. Бунда тармоқда маржинал фойда 7 мартагача

камаяди ва нархлар пасайиши 15 фоиздан ортса, соҳада фаолият юритиш

самарасиз бўлиб қолади.

Маиший хизматда 2006 йилдагига нисбатан худди шундай нарх пасайи-

шида зарарсизликни таъминлаш учун ишлаб чиқариш ҳажмини 2,28 марта

ошириш лозим бўлади ва маржинал фойда даражаси 5,2 мартага камаяди. Агар

товар ва хизматлар нархлари 15 фоиздан ортиқ пасайса, соҳада фаолият

юритиш фойдасиз бўлиб қолади. Демак, талабдан таклифнинг ортиши туфайли

тармоқларда товар ва хизматлар нархси пасайишига нисбатан барқарор тармоқ

маиший хизмат ва энг ўзгарувчан тармоқ эса савдо соҳасидир.

Кичик бизнес ривожланишининг ички ва ташқи омиллари ҳамда

рақобатбардошлигини баҳолаш.

Республикамиз иқтисодиёти тармоқларида

кичик бизнесни ривожланиши барқарорлигини таҳлил қилиш, истиқболла-

рини аниқлашда Д.Мак-Дональднинг “яшовчанлик матрицаси” дан самарали

фойдаланиш мумкин. Тадқиқот давомида муаллиф томонидан “яшовчанлик

матрицаси” орқали республикамизда 1992-2007 йилларда иқтисодиёт тармоқ-

ларида кичик бизнесни ривожланиши баҳоланган (3-расм).

Ўзбекистон республикасида 1992-2007 йилларда иқтисодиёт

тармоқлари бўйича КБХТ субъектларининг “яшовчанлик” матрицаси*

*

Манба:

Д.Мак-Дональднинг “яшовчанлик матрицаси” асосида муаллиф томонидан ишлаб чиқилган

3-

расм

I

квадрантда жойлашган иқтисодиёт тармоқлари кичик бизнес субъект-

лари (қурилиш, транспорт ва алоқа, хизмат кўсатиш ва сервис 1992-1997

йиллар, саноат 1997-2007 ва савдо 2007 йиллар) нинг рентабеллик даражаси ва

нисбий бозор улуши, замонавий менежмент ва маркетинг режалаштириш

даражалари, товар ва хизматлар сотувлари ҳажми паст. Ушбу квадрантда

27

жойлашган тармоқларда техник ва технологик модернизациялаш, замонавий

менежмент, маркетинг тадбирлари амалга оширилмаса кичик бизнес стратегик

ва тактик жиҳатдан ҳам ривожланмайди, соҳада кичик бизнес истиқболи хавф

остида қолади ва бизнес секин аста “ўлади”.

II

квадрантда жойлашган иқтисодиёт тармоқлари кичик бизнес субъект-

лари (саноат, савдо ва умумовқатланиш 1992 й., хизмат кўрсатиш ва сервис,

транспорт ва алоқа 2002 й., қурилиш 2002-2007 йй.)нинг рентабеллик даражаси

юқори, аммо товар ва хизматлар сотувлари ҳажми паст ва тармоқлардаги кичик

бизнес субъектлари бозорда узоқ муддатли ҳамда самарали фаолият юритиш

учун пухта ишлаб чиқилган стратегия асосида қарорлар қабул қилишлари

лозим.

Бу квадрантда жойлашган тармоқларда техник ва технологик модерниза-

циялаш, замонавий менежмент, маркетинг тадбирлари амалга оширилмаса, дав-

лат томонидан ҳуқуқий, молиявий қўллаб-қувватланмаса, улар тезда “ўлади”.

III

квадрантда жойлашган иқтисодиёт тармоқлари кичик бизнес субъект-

лари (савдо ва умумовқатланиш 2002, қишлоқ хўжалиги 1992-2007 йиллар)

нинг рентабеллик даражаси паст, аммо товар ва хизматлар сотувларининг

нисбий бозор улуши юқори. Тармоқларнинг кичик бизнес субъектлари бозорда

муқим ўрнашиб, самарали фаолият юритишлари учун техник ва технологик

модернизациялаш, замонавий менежмент ва маркетинг тадбирларини амалга

оширилиши, давлат томонидан ҳуқуқий ва молиявий қўллаб-қувватланиши

лозим, акс ҳолда бозорда “яшаб қолиш” ноаниқ бўлади.

IV

квадрантда жойлашган иқтисодиёт тармоқлари кичик бизнес субъект-

лари (савдо ва умумовқатланиш 1997 йил, хизмат кўрсатиш ва сервис, транс-

порт ва алоқа 2007 йил) нинг рентабеллик даражаси ҳам товар ва хизматлар

сотувларининг нисбий бозор улуши ҳам жуда юқори. Тармоқларнинг кичик

бизнес субъектлари техник ва технологик модернизациялашни, замонавий

менежмент ва маркетинг тадбирлари амалга ошириб, давлат томонидан

ҳуқуқий ва молиявий қўллаб-қувватланиши туфайли бозорда муқим ўрнашиб,

самарали фаолият юритиб “гуллаб-яшнамоқдалар”.

Тадқиқот натижаларига биноан, V “қуюн зонаси” квадрантида юқоридаги

квадрантларнинг ҳеч бирига мансуб барқарор белгилари намоён бўлмаган

кичик бизнес субъектлари жойлашади. Бу эса иқтисодиёти ўтиш даврида

бўлган, мулк шакллари ўзгараётган, бизнес жараёнларида таркибий ўзгаришлар

рўй бераётган ва кичик бизнес малакасиз менежерлар томонидан бошқари-

лаётган республикамиз иқтисодиётига хос жараёндир. Ушбу ҳолатда кичик

бизнеснинг “ижобий” ёки “салбий” ривожланишга томон йўналиши субъект-

ларнинг у ёки бу вариантда тезкор ривожланишига боғлиқ бўлиб қолади.

“Яшовчанлик матрицаси” усулида муаллиф томонидан иқтисодиёт тар-

моқлари кичик бизнес субъектлари учун ишлаб чиқилган матрица субъектлар

фаолиятини муайян минтақа (вилоят, туман) учун холис экспертлар ёрдамида

баҳолашга, мамлакатимиз иқтисодиётининг макро ва микродаражаларида

стратегик қарорлар қабул қилишга имкон беради.

Тадқиқотда кичик бизнес субъектлари ривожланишига таъсир этувчи

иқтисодий, ижтимоий-маданий, демографик, сиёсий-ҳуқуқий ва табиий-иқлим

муҳит омиллари тадқиқ этилган.

28

Илмий изланишлар ва кўп йиллик кичик бизнес билан шуғулланиш

амалиёти асосида ишда кичик бизнес субъектлари хўжалик фаолияти натижа-

лари ва молиявий барқарорлиги ҳамда ҳолати, уларнинг яшовчанлик даражаси,

уларга таъсир этувчи объектив ва субъектив омиллар устидан доимий

мониторинг ташкил қилиш зарурияти аниқланди. Шу сабабли кичик бизнес

субъектларини банкротликдан сақлаб қолиш, барқарор ва мутаносиб

ривожланишини, уларни “ҳаёт циклини” узайтириш, кузатиб бориш, бошқариш

мақсадида услубий нуқтаи назардан қуйидагича ҳисобланувчи коэффициентлар

таклиф қилинди ва улар амалиётда синаб кўрилди:

1.

Кичик бизнес корхоналарининг “яшовчанлик даражаси” коэффициенти

с

яд

Ф

Ё

КБ

=

, ( 4 )

бу ерда,

яд

КБ

-

кичик бизнес субъектларининг яшовчанлик даражаси коэффиценти;

с

Ё

-

ёпилган субъектларнинг сони;

с

Ф

-

фаолият юритаётган субъектлар сони, у умумий

ҳудуддаги кичик бизнес субъектлари сонидан вақтинча фаолият юритмаётган субъектлар
сонини айириш йўли билан топилади, яъни

с

Ф

=

c

У

-

c

В

, акс ҳолда коэффициент мавжуд

аҳволни тўлиқ баҳолашга имкон бермайди.

Бундан ташқари,

яд

КБ

коэффициент

1

0

≤

яд

КБ

оралиқда ўзгаради.

Коэффициент қанчалик нолга яқинлашса, субъектларнинг яшовчанлик

даражаси юқори ва аксинча. Агар биз (4) формулани янги очилган КБХТ

субъектлари ва ёпилган субъектлар нисбатида олсак, қуйидагича

«корхоналарнинг очилиш коэффициенти» каби кўрсаткични ҳосил қиламиз:

2.

Кичик бизнес субъектларининг «очилиш» коэффициенти:

КБ

ОК

=

КБС

ЖЙЁ

ЖЙО

,

1

0

≤

КБС

ок

К

(5)

бу ерда,

КБС

ЖЙО

-

жорий йилда очилган субъектлар сони;

КБС

ЖЙЁ

-

жорий йилда

ёпилган субъектлар сони (коэффициент қанчалик 1 дан катта бўлса, шу минтақа ёки

вилоятда субъектлар сонининг ўсиши ижобий бўлади, масалан КБ

ОК

= 2 бўлса, демак

муайян минтақада жорий йилда очилган субъектлар сони ёпилганлари сонига нисбатан 2

мартага ошган бўлади ва х.к.)

3.

Кичик

бизнес

корхоналарининг

“сўнувчанлик

даражаси”

коэффициенти»

(КБ

СД

=

КБС

ЖЙО

ЖЙЁ

), (6)

бу ерда,

КБС

ЖЙЁ

-

жорий йилда ёпилган субъектлар сони;

КБС

ЖЙО

-

жорий йилда

очилган субъектлари сони; (коэффициент қанчалик 1 дан катта бўлса, шу минтақа ёки

вилоятда кичик бизнес субъектларининг сонининг «сўниши» шунча юқори бўлади, масалан

КБ

СД

= 1,2 бўлса, демак муайян минтақада жорий йилда ёпилган субъектлар сони

очилганлари сонига нисбатан 1,2 мартага ошган бўлади ва ҳ.к.)

4. Кичик бизнес корхоналарининг кооперациялашув даражаси, яъни

муайян вилоят ёки минтақада кичик бизнес субъектлари сонида йирик бизнес

билан кооперацияда ишлаётганлари улуши:

(

КБ

КД

=

С

КБС

АКБ

ЙБК

х100%

),

(7)

бу ерда, КБ

КД

-

жорий йилда йирик бизнес билан кооперацияда ишлаётган кичик бизнес

29

субъектлари улуши, % да;

КБС

ЙБК

-

жорий йилда йирик бизнес билан кооперациялашган

кичик бизнес субъектлари сони;

С

АКБ

-

жорий йилда алоҳида автоном ҳолда ишлаётган

кичик бизнес субъектлари сони.

Кооперациялашув даражаси қанчалик юқори бўлса, йирик ва кичик бизнес

синергияси ортиб бораётганлигидан далолат беради ёки аксинча кооперация-

лашув кам бўлиб, бошқа кичик бизнес субъектлари тармоқдаги «кооперация»-

дан «азият» чекса, антимонопол қонунчилик нуқтаи назаридан буни назорат

этиш лозим, сабаби жойларда айнан «катта оға қаноти остида» ги кичик бизнес

субъектлари «кооперациялашуви» туфайли бошқалари сунъий равишда синиши

кузатилган.

Тадқиқот жараёнида давомида 2003-2006 йиллар учун республикамиз ва

минтақалар мисолида субъектларининг яшовчанлик ва сўнувчанлик даража-

лари динамикаси ҳисобланди (4- жадвал).

4-

жадвал

Ўзбекистон Республикасида 2003-2006 йилларда кичик бизнес

субъектларининг яшовчанлик ва сўнувчанлик даражалари динамикаси*

Вилоятлар

йиллар

2003

2004

2005

2006

2003

2004

2005

2006

Яшовчанлик даражаси

динамикаси,

яд

КБ

Сўнувчанлик даражаси

динамикаси,

c

д

КБ

Республика

бўйича жами:

0,0777

0,0755

0,0431

0,0523

0,3940

0,4461

0,2184

0,0019

Қорақалпоғис-

тон Республ.

0,0599

0,0695

0,0735

0,0990

0,3085

0,3963

0,3323

0,5981

Андижон

0,0125 0,0340 0,0190 0,0271

0,0633 0,2207 0,1665

0,2625

Бухоро

0,0849 0,0681 0,0608 0,0899

0,3295 0,2944 0,2433

0,3506

Жиззах

0,0388 0,0492 0,0175 0,0581

0,1719 0,2244 0,0480

0,6672

Қашқадарё

0,0941 0,0341 0,0148 0,0096

0,3373 0,1754 0,0484

0,0506

Навоий

0,0296 0,0410 0,0300 0,1086

0,0936 0,1479 0,1425

0,5504

Наманган

0,7435 0,0414 0,0433 0,0450

0,5107 0,2771 0,2868

0,1285

Самарқанд

0,0429 0,0596 0,0354 0,0220

0,1762 0,4410 0,3197

0,0856

Сурхондарё

0,1019 0,0273 0,0323 0,0133

0,5648 0,1881 0,2194

0,0420

Сирдарё

0,0921 0,0459 0,0252 0,0075

0,3346 0,2683 0,1110

0,4273

Тошкент

0,0340 0,0305 0,0276 0,0362

0,2067 0,2216 0,1727

0,0901

Фарғона

0,0714 0,1140 0,0272 0,0403

0,5043 0,5636 0,1219

0,1307

Хоразм

0,0377 0,0764 0,0593 0,0346

0,1515 0,4944 0,3422

0,1552

Тошкент ш.

0,1963 0,2280 0,1203 0,1267

1,8459 1,7252 0,9256

0,5428

Изоҳ:

1

0

≤

яд

КБ

,

∞

≤



сд

КБ

0

*

Манба: Давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида муаллиф томонидан ҳисобланган

4-

жадвалга кўра, республикамиз ва унинг вилоятлари кесимида кичик биз-

нес субъектларининг яшовчанлик ва сўнувчанлик даражалари турличадир. 2003

йилда республикамиз бўйича сўнувчанлик даражаси 0,39 дан 2006 йилда 0,0019

гача пасайган. Демак, бизда ўтган 3 йил мобайнида янгидан очилган корхона-

лар сони ошди ёки синиш камайди дейишимиз мумкин. Худди шу кўрсаткич

Қорақалпоғистон республикасида (0,5981), Навоий (0,5504), Жиззах (0,6672)

30

вилоятларида жуда кичик миқдорларда ошган. Ўз навбатида 2003-2006 йиллар-

да субъектларнинг яшовчанлик даражаси кўрсаткичи ҳам деярли барча минта-

қаларда ошган, айрим минтақаларда жуда кичик миқдорда камайган холос.

Аммо, республикамиз бўйича ҳар иккита кўрсаткичлар динамикасида

умумий ижобий тенденция кузатилиб, бу эса кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш

бўйича ҳукуматимиз томонидан олиб борилаётган иқтисодий сиёсатнинг

самарасидир

.

Муаллиф фикрича, юқоридаги (4)-(7)- формулалардаги таклиф этилган

кўрсаткичларни статистик муомалага киритилиши, кичик бизнес субъектла-

рининг очилиш ва ёпилиш тенденцияларининг сабабларини аниқлаш, тартибга

солиш ва бошқариш самарадорлигини оширишга ёрдам беради ҳамда улар

республикамизда ўтказилаётган ижтимоий-ислоҳотларни ҳисобга олган ҳолда

такомиллаштирилиб борилиши мақсадга мувофиқ.

Кейинги йилларда республикамиз ҳукумати томонидан кичик ва йирик

бизнес ҳамкорлигининг асосий шаклларидан бири бўлган – «касаначилик

фаолияти»ни ривожлантиришга оид қатор меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул

қилинди ва улар республикамизда ушбу фаолиятни ривожлантиришга салмоқли

туртки бўлди.

Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил

5 январдаги «Йирик саноат корхоналари билан касаначиликни ривожлантириш

асосидаги ишлаб чиқариш ва хизматлар ўртасида кооперацияни кенгайтиришни

рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги Фармонига кўра, йирик саноат

корхоналари билан касаначилик ўртасидаги кооперацияни ривожлантириш-

нинг аниқ мақсадлари сифатида аҳолини иш билан таъминлаш, унинг фаол

қисмини ишлаб чиқариш фаолиятига жалб этиш, оилалар бюджети даромадла-

рини ошириш, фуқароларнинг ижтимоий муҳофазасини таъминлаш, касаначи-

лик меҳнатидан фойдаланган ҳолда бутловчи қисмлар, тайёр маҳсулотларнинг

айрим турларини ишлаб чиқариш ва хизматларни ташкил этиш эвазига йирик

корхоналарнинг фаолияти самарадорлигини ошириш белгилаб қўйилган.

Муаллиф фикрича, бугунги кунда республикамизда йирик бизнес билан

касаначилик асосида кичик бизнес кооперациясининг оқсаётганлиги ёки суст

ривожланаётганлигининг асосий сабаблари иш берувчилар учун аниқ имтиёз-

лар бўлмагани, касаначилик фаолияти ривожланишининг мукаммал норматив

базаси йўқлиги, жойлардаги давлат органлари томонидан етарли этибор берил-

маётганлиги ва бошқа иқтисодий (корхоналарда айланма маблағлар, транспорт

ва буюртмалар етишмаслиги, трансакцион харажатларнинг юқорилиги ва ҳ.к.)

сабаблардир.

Тадқиқотда кичик ва йирик бизнес ҳамкорлигини ўрганишга алоҳида эъти-

бор берилиб, ҳозирги кунда ушбу ҳамкорлик шаклларидан кооперация, хай-

ринг, лизинг, касаначилик каби турларини республика ва унинг минтақаларида

ўзига хос хусусиятларни эътиборга олган ҳолда қўллаш объектив зарурият

эканлиги таъкидланиб, касаначилик шартномаси асосида фаолият юритувчи

йирик корхоналар ва касаначилар кооперацияси барқарорлигини таъминловчи

бажарилиши лозим бўлган айрим шарт-шароитларнигина таҳлил этилди ҳамда

бу масалани ечишнинг назарий асоси сифатида классик кооператив ўйинлар-

нинг математик воситалари қўлланилди. Кичик ва йирик бизнеснинг касаначи-

31

лик асосидаги кооперацион алоқалари шартномасида қатнашадиган субъектлар

муайян ҳудудда республикамизнинг ўзига хос хусусиятларни эътиборга олган

ҳолда маркетингга асосланиб, бир хил ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлган

объектларни ташкил этиши мумкин бўлган йирик ишлаб чиқарувчи корхона ва

касаначиликка ихтисослашган кичик корхона деб қабул қилинди (йирик

корхонани кичик корхона, микрофирма ёки якка тадбиркор билан кооперацион

алоқаларини моделлаштириш масаласини ҳам худди шундай қўйиш мумкин).

Муаллиф фикрича, кичик ва йирик бизнес кооперацион алоқаларида

томонларнинг оладиган нафлари иккита шартни қаноатлантириши керак:

1)

алоҳида олинган ҳолда рационал бўлиши керак;

2)

гуруҳий ҳолда ҳам рационал бўлиши керак.

Биринчидан, ҳамкорлик қилинганда ҳар бир томон энг камида автоном

ҳолда ишлаганда олиши мумкин бўлган фойдани олиши лозим. Диссертацияда

таъкидланишича, бунинг учун, касаначилик тизимида ишлаётган корхоналар-

дан ҳар бирининг фойдаси уларнинг автоном ҳолда фаолият кўрсатгандаги

фойдасидан кам бўлмаслиги керак. Иккинчидан, ҳамкорликда ишлаганда

олиниши мумкин бўлган ҳар иккала томоннинг умумий фойдаси уларни

автоном ҳолда ишлаганда олиши мумкин бўлган умумий фойда йиғиндисидан

катта бўлиши лозим, яъни икки плюс икки баробар беш шарт бажарилиши

керак ҳамда ҳамкорликда олинган самара улар ўртасида тақсимланиши керак.

Муаллиф фикрича, йирик ва кичик бизнеснинг касаначилик асосидаги

кооперацион алоқаларини моделлаштириш қуйидагиларга имкон беради:

-

биринчидан, йирик ва кичик бизнеснинг нафақат касаначилик асосидаги,

балки исталган шаклдаги кооперацион алоқаларининг афзалликларини

кўрсатиш ва томонлар учун тенг манфаатли эканлигини асослашга;

-

иккинчидан, барча шаклдаги кичик ва йирик бизнес кооперацион алоқа-

ларининг амал қилиш шартларини асослашга;

-

учинчидан, кичик ва йирик бизнес кооперацион алоқалари ҳамда

синергияси самарадорлиги бўйича иқтисодий қарорлар қабул қилишга;

-

тўртинчидан, макро ва микро даражада иқтисодиёт тармоқлари, минтақа-

лар кесимида кичик ва йирик бизнеснинг ўзаро ҳамкорликлари истиқболларини

белгилаш бўйича давлат, минтақавий дастурларни ишлаб чиқишга ва ҳ.к.

Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида кичик бизнес генезиси ва

устувор соҳалар тараққиётини асослаш.

Кейинги йилларда мамлакатимизда

кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш, рағбатлантириш

бўйича ҳукуматимиз томонидан тўртта йирик институционал ўзгариш амалга

оширилди:

-

тадбиркорларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш тизими кучайтирилди;

-

Савдо-саноат палатаси ташкил этилди;

-

давлат мулкини ноллик қиймат бўйича сотиш йўлга қўйилди;

-

рақобат ва бизнес муҳитини яратадиган тузилма – Монополиядан чиқа-

риш рақобат ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш Қўмитаси ташкил этилди.

Аммо, ҳамон республикамиз минтақаларида кичик бизнесни ривожлан-

тириш имкониятлари ва заҳираларидан етарлича фойдаланиляпти. Жойларда

тадбиркорликка кўмаклашувчи бозор инфратузилмалари ташкилотларининг

етишмаслиги ёки юқори савияда хизмат кўрсатамаётганлиги, кичик бизнесни

32

ривожлантириш учун мавжуд хорижий кредит линияларидан, хорижий ва ички

инвестицияларни жалб қилиш имкониятларидан, рақобатчилик муҳити ва

антимонопол сиёсатнинг воситаларидан етарлича фойдаланилмаётганлиги, ма-

ҳаллий ҳокимият органларининг бизнес вакиллари билан ўзаро ҳамкорлик

алоқалари яхши йўлга қўйилмаганлиги, тадбиркорлик субъектларини ишлаб

чиқариш фаолиятини кенгайтиришлари учун бино, ер ажратиш, газ ва электр-

энергияси таъминотидаги узилишлар мавжудлиги, норентабел йирик корхона-

ларни ихчамлаштириб, кичик бизнес субъектларига тақсимлашнинг оқсаётган-

лиги бунинг далолатидир.

Шу сабабли диссертацияда муаллиф томонидан юқоридаги кичик бизнес

генезисидаги мавжуд муаммолар, уларнинг сабаблари тадқиқ этилиб, уларни

бартараф этиш йўналишлари ишлаб чиқилган. Юқорида таъкидланган респуб-

ликамизда кичик бизнесни ривожлантириш учун мавжуд хорижий кредит

линияларидан (Ислом тараққиёт банкининг глобал молиялаштириши, Хитой

Тараққиёт банки, Польша Республикаси ҳукумати, Германия Федератив

Республикаси банкларидан Коммерцбанк, Хипо Ферейне Банк, Ландес-Банк

Берлин АГ, Италиянинг «Национале дель Лаворо» банки, Малайзия Экспорт-

импорт банки кредит линиялари) фойдаланиш имкониятлари қатор сабаблар,

жумладан, биринчидан, 120-125 фоиз гаров таъминоти зарурлиги, иккинчидан,

технологияни айнан молиялаштирувчи банк мамлакатидан сотиб олиш зарур-

лиги, учинчидан, кредитларни қайтариш муддатининг қисқалиги (5-6 йил) ва

тўртинчидан, устама фоизларининг юқорилиги ( 9-11 фоиз) туфайли чекланган.

Кичик бизнесни ривожлантириш учун минтақаларга хорижий инвес-

тицияларни жалб қилишда бир қатор муаммолар мавжудлигининг сабаби

инвестиция инфратузилмасининг етарлича ривожланмаганлиги, тадбиркорлар-

нинг бизнес-кўникмалари, шу жумладан инвестиция лойиҳалари билан ишлаш

тажрибаси ва ҳуқуқий билимлари етарли эмаслиги, инвестиция таклифлари ва

лойиҳа техник-иқтисодий асосларининг сифатли ишлаб чиқилмаганлиги,

лойиҳа ташаббускорларининг молиявий-иқтисодий аҳволи оғирлиги, маҳаллий

ҳокимликларнинг хорижий инвесторларни ҳудуд тўғрисида батафсил

маълумотлар билан таъминлашда фаол эмаслигидир.

Диссертацияда таъкидланганидек, кичик бизнесни ривожлантириш учун

ички инвестицияларни жалб этишнинг мураккаблиги сабаблари инвестицион

лойиҳаларини молиялаштиришда кредит учун гаров предметининг етарли

бўлмаслиги, маркетинг тадқиқотларининг чуқур олиб борилмаслиги, молия-

лаштиришнинг муқобил усулларидан (лизинг, факторинг ва ҳ.к.) суст фойдала-

ниш, инвестицион лойиҳаларнинг техник-иқтисодий асосномасини сифатсиз

тайёрланишидир.

Муаллиф фикрича, кичик бизнес генезисини чуқур тадқиқ этган ҳолда

унинг устувор соҳалари тараққиётини таъминлаш жуда долзарб масалалардан

ҳисобланади. Бунинг учун исталган тармоқ ёки минтақа кичик бизнес субъект-

лари ўзларининг макро (халқаро, сиёсий, иқтисодий, ижтимоий-демографик,

ҳуқуқий, экологик, табиий-иқлимий, илмий-техник, маданий соҳалари) ва мик-

ромуҳити (етказиб берувчилар, истеъмолчилар, рақобатчилар, воситачилар,

ўзаро алоқа доиралари, солиқ тизими, ташқи иқтисодий фаолият бўйича қонун-

чилик соҳалари ва ҳ.к.) омилларини чуқур ўрганиб иш юритишлари лозим.

33

Республикамизда кичик бизнес субъектларини иқтисодий инқирозга олиб

келувчи асосий сабабларни молиявий (айланма манбаларнинг камайиши,

давлат бюджетидан молиялаштиришнинг камайиши, олдинги олинган кредитда

курс фарқининг кўтарилиши ҳисобига), ташкилий (бозор иқтисодиётига мосла-

ша олмаслик, маркетинг ишларини тўғри ташкил этмаслик, корхонани бошқа-

ришнинг паст савиядалиги, корпоратив бошқарув ва назоратда билим савияси-

нинг пастлиги, бозорнинг янги шартларига тайёр эмаслиги), глобал (иқтисо-

диётни глобаллашуви натижасида ташқи ва ички бозорда шаклланган кучли

рақобат, миллий корхоналарнинг бу ҳолатга мослашишида дуч келаётган

қийинчиликлар ва ҳ.к.) деб гуруҳларга ажратиш мумкин.

Айрим олимларнинг фикрича, кичик бизнес субъектлари сонининг баъзи

минтақаларда бирданига камайиб кетишига, 90- йиллар бошидаги «грюндер-

лик» (кўпчиликка эргашиб бизнес субъектларини “очиш”) сабаб бўлган

.

Республикамизда рақобатчилик муносабатларини ривожлантиришнинг

давлат корхоналарини хусусийлаштириш, монополиядан чиқариш, мулкчилик

шакли ва турларини кўпайтириш орқали бозорда фаолият кўрсатувчи рақобат-

чилар сонини ошириш, бозорларга «янги иштирокчилар»ни киритишдаги

тўсиқларни олиб ташлаш, бошқарув тизимлари ва монополлашган соҳаларни

таркибий қайта қуриш, бошқарув ва хўжалик фаолияти вазифаларини бўлиб

юбориш ва кичик бизнесни ривожлантириш каби энг кенг тарқалган механизм-

лари қўлланилади.

Муаллиф кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожланишини

жадаллаштириш, унинг иқтисодиётимиздаги мавқеини янада ошириш мақса-

дида жойларда йирик норентабел корхоналарда ишлаб чиқариладиган маҳсу-

лот турларини, мавжуд фойдаланилмаётган қувватларини, ортиқча ер майдон-

ларини, ижтимоий соҳа объектларини, молиявий ҳолатини, менежментини

таркибий ўзгартириш лозим деб ҳисоблайди.

Бугунги кунда республикамизда таркибий ўзгаришлар жараёнида аксилин-

қироз бошқаруви бўйича малакали кадрларнинг етишмаслиги, судга даъво

аризасини киритиш ва қарор чиқариш вақти орасида активларни “олиб кетиш”

имконияти мавжудлиги, кредиторларнинг қарздорлар мулкини ҳибсга олиш

ҳуқуқларига эга бўлиши сабабли қарздор - корхоналарнинг энг қиммат

активларини йўқотиб қўйиш хавфининг мавжудлиги, таркибий ўзгартиришда

корхона раҳбарлари қизиқишининг йўқлиги, корхоналар активларини реализа-

ция қилишда баҳолашнинг етарли даражада ўзгарувчан эмаслиги таркибий

ўзгаришлар жараёнининг муаммолари ҳисобланади.

Иқтисодиётни эркинлаштириш ва мамлакат иқтисодиётини ислоҳ

этишнинг стратегик мақсадларига мос равишда Республикамиз минтақаларида

кичик бизнесни янада барқарор ривожланишини таъминлаш учун яқин 5-10 йил

ичида зарур шарт-шароитларни яратиш лозим. Бунда республикамиз

минтақалари ўртасидаги номутаносибликларни йўқотиш, минтақаларда кичик

бизнес субъектларини ваа ижтимоий-иқтисодий соҳаларнинг мутаносиб ривож-

ланишини таъминлаш алоҳида аҳамиятга эгадир.

Диссертацияда таъкидланганидек, кичик бизнес ривожланишидаги

1

Виленский А. Этапы развития малого предпринимательства в России // Ж. Вопросы экономики. – Москва, 2000. – № 7. - С. 33-34.

34

республика минтақалари ўртасидаги сезиларли фарқлар, ўз худудида у ёки бу

ишлаб чиқаришни, хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини ривожлантириш

имконияти узоқ муддатли истиқболда мамлакатимизда кичик бизнесни

ривожлантиришга табақалаштирилган ёндошувни талаб қилади.

Муаллиф республикада кичик бизнесни жадал ривожлантиришни изчил

амалга ошириш мақсадида КБ субъектларини ривожлантириш ва таркибий

қайта қуришни иккита босқичга ажратади: I босқичда (2006-2010 йй.)

республикада мавжуд ишлаб чиқариш имкониятларидан, кичик бизнесни

ривожлантиришнинг асосий омилларидан юқори даражада фойдаланган ҳолда

минтақавий номутаносибликларни минималлаштириш ва соҳанинг ЯИМ даги

улушини 50-60 фоизга етказиш вазифалари ҳал қилинади.

II босқичда (2010-2015 йй.) КБ ни миллий иқтисодиётимиздаги мавқеини

янада мустаҳкамлаш, кичик ва йирик бизнес субъектлари ўртасидаги

синергетик самараларни, кооперацион алоқаларни кучайтириш, КБ ни миллий

иқтисодиётимиз ривожланишининг, иқтисодий ўсишнинг барқарор манбасига

айлантириш билан тавсифланади.

Муаллиф фикрича, I босқичда КБ ни ривожлантиришга ишлаб чиқариш,

экспорт, инфратузилмавий, меҳнат имкониятларининг таъсири жуда сезиларли

бўлади. Шунингдек, бу босқичда КБ ривожланишининг асосий омилларидан

иқтисодий, ижтимоий-маданий, ИТТ омилларининг таъсири аҳамиятли

ҳисобланади. II босқичда эса иқтисодий имкониятларнинг таъсирида ер-сув,

тадбиркорлик, экологик имкониятлар ва кичик бизнес ривожланишига таъсир

этувчи экологик, демографик омилларнинг ҳам таъсири салмоқли бўлади.

Кичик бизнес ривожланиш салоҳиятини баҳолаш ва истиқболини

башоратлаш.

Маълумки, маъмурий-буйруқбозлик тизими шароитида ишлаб

чиқаришнинг доимо “ўсиб бориши” ижтимоий ва иқтисодий жараёнларни

башоратлашда экстраполяция усулини қўллашга асос бўлиб хизмат қилган.

Республикамизнинг бозор муносабатларига ўтиши, ижтимоий-иқтисодий

жараёнларда номутаносиблик кучайиши эса анъанавий башорат услубларини

ўзини оқламаётганлигини кўрсатди. Шу сабабли, бундай шароитда тез ва

асосли натижалар берадиган мантиқий-эвристик башорат услубларини қўллаш

фойдалироқ бўлиб қолди, хусусан эксперт баҳолаш, сценарий услублари,

социологик сўровлар ҳ.к. Ишда муаллиф томонидан қисқа муддатли 2010

йилгача бўлган давр учун корреляцион-регрессион таҳлил, ўрта муддатли 2015

йилгача бўлган давр учун эса сценарий усуллари ёрдамида кичик бизнес

ривожланиш тенденцияларининг башорати амалга оширилган. Кичик бизнес

ривожланиш тенденцияларини корреляцион-регрессион таҳлил орқали

баҳолашда асосий омиллар сифатида кичик бизнесда яратилган товар ва

хизматлар ҳажми (

Y

),

КБ субъектлари сони (

N

кб

)

, секторда бандлар сони (

L

кб

),

кичик бизнесга ажратилган кредитлар ва инвестициялар (I) олинган ва

уларнинг регрессия тенгламалари тизими аниқланган :

N

кб

= 430406t + 222397, R

2

= 0,9584;

L

кб

= 25042t + 11498,

R

2

= 0,9502; I = 12056t – 24500, R

2

= 0,965 (8)

35

(8)-

тенгламалар тизимини асосий регрессия тенгламасига қўйиб,

Y

=846979t–83575

тенглама олинган ва республикамизда кичик бизнеснинг

ривожланиши 2010 йилгача башоратланган (5-жадвал).

5-

жадвал

2008-

2010 йилларда Ўзбекистон Республикасида кичик бизнес

ривожланишининг асосий кўрсаткичлари башорати*

*

Манба: муаллиф ҳисоб-китоблари

Ҳисоб-китобларимизга кўра, 2010 йилга бориб кичик бизнеснинг

мамлакатимиз ЯИМ даги улуши 57,4 фоизга, бандлар сонидаги улуши 8,4 млн

кишига, КБ субъектлари сони эса, 487,3 мингтага кўпаяди ва бу башорат

натижалари эса Президентимиз томонидан белгиланган кичик бизнеснинг

мамлакат ЯИМ даги улушини 50-60 фоизга етказиш вазифасининг қанчалик

реал амалиётга мослигини назарий исботидир.

Диссертацияда республикамизда кичик бизнес ривожланиш тенденция-

ларини баҳолашда сценарий усули ёрдамида иқтисодий нобарқарорлик шарои-

тида мазкур секторни ривожлантиришнинг асосий омилларини, мавжуд имко-

ниятларини таҳлил қилиш асосида нафақат ресурслар имкониятлари бўйича,

балки амалга ошириш босқичлари билан ҳам фарқланувчи оптимистик ва

пессимистик вариантлардаги башорати ишлаб чиқилган (6-жадвал).

Оптимистик вариант 2 та асосий ҳолатларга асосланади: кичик бизнесни

ривожлантиришга давлатнинг фаол аралашуви; минтақаларда иқтисодий

ислоҳотларнинг янада чуқурлашуви, иқтисодиётни эркинлаштирилиши, мамла-

катни модернизация қилиш. Бу вариант I-босқичда ишлаб чиқариш имконият-

ларига эга минтақаларда КБ субъектларининг таркибини ривожлантириш ва

такомиллаштириш, ҳамда минтақаларда базавий тармоқлар, кичик ва йирик

бизнес кооперацион алоқаларини ривожлантириш, қўшма корхоналар ташкил

этиш, қайта лойиҳалаш, техник ва технологик қуроллантириш, модернизация-

лаш, иқтисодий ислоҳотларни янада чуқурлаштиришни назарда тутади.

Иккинчи пессимистик вариант, кичик бизнес субъектларини ривожлан-

тириш ва жойлаштиришнинг эскича амалиёти сақланиши, жойларда давлатнинг

кичик бизнес ривожланишига фаол аралашувисиз ўз худудларида мавжуд

имкониятлардан келиб чиққан ҳолда ривожланишни назарда тутади. Муаллиф

томонидан биринчи вариантни амалга ошириш тавсия қилинади.

Йиллар

КБ да

яратилган

товар ва

хизматлар

ҳажми,

млн.сўм

КБ да

бандларнинг

умумий бандлар

сонидаги

улуши, киши

КБ

субъектлари

сони, та

КБ га

ажратилган

кредитлар ва

инвестициялар,

млн.сўм

2008

14315068

7539299

437212

180452

2009

15162047

7969705

462254

192508

2010

16009026

8400111

487296

204564

36

6-

жадвал

Ўзбекистон Республикаси минтақаларида КБ субъектларининг ЯИМ

даги улуши бўйича 2015 йилгача бўлган даврдаги башорати* (% да)

Минтақалар

2006

йил

2010 йил

2015 йил

II-

вариант

I-

вариант

II-

вариант

I-

вариант

Қорақалпоғистон

Республикаси

52,6

52,3

64,4

53,0

71,0

Андижон

45,7

46,1

62,4

46,6

73,6

Бухоро

54,2

54,4

58,8

54,8

69,1

Жиззах

67,4

67,5

62,3

67,7

74,2

Қашқадарё

44,3

44,6

65,6

45,1

75,4

Навоий

23,3

23,4

39,8

23,5

51,2

Наманган

62,3

62,5

58,9

62,7

71,2

Самарқанд

66,0

66,2

63,8

68,0

70,1

Сурхондарё

62,0

62,4

70,8

62,8

72,2

Сирдарё

68,9

68,2

62,6

68,4

73,6

Тошкент

44,2

44,6

64,5

45,4

74,5

Фарғона

49,5

49,8

57,9

50,1

77,1

Хоразм

62,8

63,1

68,7

64,2

72,4

Тошкент ш.

48,1

48,3

64,9

50,2

74,9

Ўзбекистон

Республикаси

42,1

48,1

57,4

48,5

66,7

*Манба: муаллиф ҳисоб-китоблари: I-вариант-оптимистик, II-вариант-пессимистик

Бугунги кунда КБХТ ривожланиш тенденцияларини эксперт-ҳамкорлик

тизимлари ёрдамида баҳолаш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Шу

сабабли диссертацияда эксперт-ҳамкорлик тизимлари ёрдамида республика-

мизда кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини баҳолаш учун эмпирик

кўрсаткичлар ўртасидаги аномал ёки эталон объектлар синфини ажратиш,

барқарорлик мезони бўйича турли ўлчамларда гуруҳларга ажратиш, берилган

кўрсаткичлар тўпламидан «кучли» метрикаларни танлаш, омилларнинг

натижавий кўрсаткичга таъсири бўйича ахборотдорлик даражасини аниқлаш

амалга оширилган ва 1992-2006 йиллардаги республикамизда кичик бизнеснинг

ривожланиш тенденциялари даврий жиҳатдан баҳоланган.

Унга кўра, таҳлил учун асосан 1 та сифат (йиллар А8) ва 7 та миқдорий

кўрсаткичлар олинган (кичик бизнеснинг республика ЯИМ даги улуши (% да,

А1), кичик бизнес субъектлари сони (минг бирликда, А3), секторда бандлар

сони (минг киши, А2), кичик бизнес субъектларига белгиланган солиқ

ставкалари (% да, А6), соҳага ажратилган кредитлар ва инвестициялар

(млн.сўмда, А4), кичик бизнесда яратилган товар ва хизматлар ҳажми

(млн.сўмда, А5), асосий ишлаб чиқариш фондлари (млн.сўмда, А7)) ҳамда

кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини баҳолашдаги синфларга оптимал

ажратиш жараёнида мақсадга мувофиқ метрика аниқланган, синфларга

ажратишда нисбатан кўпроқ ахборот берадиган аҳамиятли белгилар танланган.

Тадқиқот натижасида образларни англаш ва амалий статистика усуллари

ёрдамида республикамизда кичик бизнес ривожланиш тенденцияларининг

математик модели тузилган ва кичик бизнес ривожланиш тенденциялари

таснифларини дифференциал таҳлил қилиш учун «1+2+3» ривожланиш

тенденцияларига кўпроқ ўхшашлиги бўлган кичик бизнес муқобил ривожла-

37

нишининг дифференциал-аналитик жадваллари ишлаб чиқилган (7-жадвал).

7-

жадвал

Ўзбекистон Республикасида кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини

«1+2+3»турли яқинлашув ўлчовлари ва белгили фазоларини

шакллантиришда танланма барқарорлигини турли метрикалар

ёрдамида

баҳолаш (объект сони-15)*

Танланган белгилар шифрлари: (жами 7 та)

A1, A2, A3, A4, A5, A6, A7

Евклид

Чебышев

Камберра Тортирилган

чизиқли

Дастлабки

1

0,8333

0,8888

1,0000

2

0,7777

0,5555

0,2222

3

0,9444

1,0000

0,9444

Жами танланма

0,8666

0,8222

Аномал объектлар сони

1(1995)

1(2000)

2(1998,2000)

Евклид

Чебышев

Камберра Тортирилган

чизиқли

[0,1] да

1

0,8333

0,8888

1,0000

2

0,7777

0,5555

0,2222

3

0,9444

1,0000

0,9444

Жами танланма 0,8666

0,8666

0,8222

Аномал объектлар сони

1(1995)

1(2000)

2(1998,2000)

Евклид

Чебышев

Камберра Тортирилган

чизиқли

Белгилар

дисперсия

си бўйича

1

0,8333

0,8888

1,0000

2

0,7777

0,5555

0,3333

3

0,9444

1,0000

0,9333

Жами танланма

0,8666

0,8333

Аномал объектлар сони

1(1995)

1(2000)

2(1998,2000)

*

Манба: Жадвал муаллиф томонидан ишлаб чиқилган

Тадқиқотда қўлланилган метрикалар ичидан (Евклид, Чебышев, торти-

рилган чизиқли, Камберра) кичик бизнес ривожланганлик даражаси бўйича

республика минтақаларини синфларга энг яхши, оптимал ажратиш Евклид,

Камберра ва Чебышев метрикаларида амалга ошади.

Бу эса бошқа гипотезаларни текширганда ҳам кўпроқ юқоридаги

метрикаларга эътибор қаратишни тақозо этади. Чунки, айнан Ўзбекистонда

кичик бизнес ривожланиш тенденцияларини «1+2+3»турли яқинлашув

ўлчовлари ва белгили фазоларини шакллантиришда танланма барқарорлиги

1

Бу метрикалар объектлар ўртасидаги масофани ҳисоблаш формулалари турличалиги билан фарқланади: Евклид метрикасида:

(

)

(

)

ρ

( , )

x y

x

y

x

y

n

=

−

+ + −

1

2



; Чебышев метрикасида

(

)

ρ

( , )

max

,

x y

x

y

j

n

j

=

−

=

1

; Камберра метрикасида

ρ

( , )

x y

x

y

x

y

x

y

x

y

n

=

−
+

+ +

−
+

1



;

Тортирилган чизиқли метрикада

ρ

( , )

x y

W x

y

W x

y

n

= ⋅ − + + ⋅ −

1



,

бу ерда

W

n

=

(

,...,

)

1

.

гуруҳлар вазнлари тўплами

38

юқоридаги метрикаларда 83-95 фоизни ташкил этди, яъни нафақат республика

даражасида кичик бизнесни даврий ривожланишини баҳолаш, балки

минтақаларда, иқтисодиётнинг исталган тармоғида унинг даврий жиҳатдан

ривожланишини баҳолашда эксперт-ҳамкорлик тизимининг юқоридаги

метрикаларини самарали қўллаш мумкин.

Муаллиф фикрича, кичик бизнес ривожланишининг минтақавий

муаммолари макроиқтисодий даражадаги кўрсаткичлардан фойдаланган ҳолда

мезо ва микродаражада тадқиқ этилиши яхши натижалар беради. Жумладан,

кичик бизнес ривожланиш динамикасини минтақалар кесимида ва бутун

иқтисодиёт учун тадқиқ этиш, кичик бизнес нисбатан фаол ва суст

ривожланаётган минтақаларни аниқлаш масаласи долзарб ҳисобланади.

Яна бир муҳим масала – бу кичик бизнес ривожланиш динамикаси суръат-

ларини пасайиш даражаси бўйича ушбу минтақаларни саралаш, жойлаштириш

ҳисобланади. Ҳар бир минтақа ўзига хос индикаторлар тўплами билан харак-

терланиб, уларни бир хил даражада саралаб бўлмайди. Бу эса минтақаларни кўп

ўлчовли таҳлил қилган ҳолда, уларни синфларга ажратишни тақозо этади.

Маълумки, берилган

{

}

n

i

,....,

2

,

1

,

=

τ

минтақалар тўпламини синфларга

ажратишнинг бир қанча усуллари мавжуд. Синфларга ажратишнинг у ёки бу

усулини бир-биридан афзаллигини аниқлаш учун эса таққослама миқдорий

мезонни аниқлаш лозим бўлади.

Муаллиф фикрича, ушбу мақсадда кластер-таҳлил масалаларида мумкин

бўлган барча синфларга ажратиш усуллари ичидан маълум биттасини танлаш

учун синфларга ажратиш сифатида

( )

S

Q

кўрсаткич киритилади.

( )

S

Q

кўрсаткични шакллантириш эса

i

ёки j минтақалар кичик бизнесининг

ривожланишини ифодаловчи

(

)

t

j

t

i

Z

d

,

га

t

i

Z

ва

t

j

Z

векторлар ўртасидаги

масофага алмашиши мумкин бўлган

i

τ

ва

(

)

j

i

d

τ

,

−

∈

элементлар ўртасидаги

d

масофа орқали амалга оширилади.

Объектларни таснифлаш назариясида объектлар ва уларнинг белгилари

ўртасидаги масофани характерлашда юқорида таъкидланган метрикалардан

фойдаланилади.

Муаллиф

n

i

Z

t

i

,....,

2

,

1

,

=

векторларнинг индикатори элементлари ўз

иқтисодий мазмуни ва ҳисоблаш усулига кўра бир хил бўлганлиги учун Евклид

масофасидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайди:

(

)

(

)

∑

=

−

=

4

1

2

,

ρ

ε

t

j

t

i

t

j

t

i

Z

d

(9)

Агарда у ёки бу

4

,

3

,

2

,

1

,

=

ρ

t

j

Z

индикаторларнинг мамлакат умумий

иқтисодий ўсиши стратегиясида муҳимлилик даражасидан келиб чиққан ҳолда

кичик бизнесни ривожлантириш мақсадлари ва ўрни эксперт йўли билан аниқ

кўрсатилса, у ҳолда тортирилган Евклид масофасидан фойдаланилади:

(

)

(

)

∑

=

−

=

4

1

2

,

ρ

ε

λ

t

j

t

i

t

j

t

i

Z

d

,

(10)

39

бу ерда,

.

4

,

3

,

2

,

1

,

1

0

=

≤

p

λ

(9), (10

) ва бошқа формулалардан

p

-

ўлчовли фазода минтақалар кичик

бизнесини ривожлантиришнинг хусусий индикаторларининг

d

метрикаси

танлангандан кейин (бизнинг мисолимизда

4

=

p

), кластер – операцияларидан

биттасини қўллаш зарур. Энг кенг тарқалган кластер – операциялар бу иерар-

хик, параллел ва кетма-кет кластер – операциялардир. Тадқиқотда республика

минтақаларини кичик бизнес ривожланганлиги бўйича синфларга ажратиш

кўрсаткичи сифатида кластер-таҳлил масалаларида кенг қўлланиладиган ички

синфлар дисперсиялари йиғиндиси қабул қилинган.

Диссертацияда таклиф этилган услубиятни амалда қўллаш мақсадида,

Ўзбекистон Республикаси минтақаларида 2000-2006 йилларда кичик бизнес

субъектларини ривожланиш даражаси бўйича оптимал гуруҳлашни амалга

оширувчи компьютер дастури ишлаб чиқилиб илмий натижалар олинган.

Муаллиф Республикамиз ва унинг минтақаларида 2000-2006 йиллар бўйича

тўртта эндоген кўрсаткичларни танлаган: республика ЯИМ (млн.сўмда), кичик

бизнеснинг ЯИМ даги улуши (млн. сўмда), республикамиз иқтисодиётидаги

умумий бандлар сони, (млн. киши), соҳада бандларнинг умумий бандлар

сонидаги улуши (млн.киши). Юқоридаги тўртта эндоген ўзгарувчилардан

фойдаланган ҳолда, ҳисоб-китоблар амалга оширилган ва бешта экзоген

ўзгарувчилар топилган: кичик бизнеснинг республика ЯИМ даги нисбий улуши

(фоизда), республика кичик бизнес сектори ялпи маҳсулотида минтақалар

кичик бизнесининг улуши (фоизда), соҳада бандларнинг умумий иқтисодиётда

бандлар сонидаги нисбий улуши (фоизда), республика бўйича кичик бизнесда

умумий бандлар улушида минтақалар кичик бизнесида бандларнинг улуши

(фоизда), ўртача арифметиги. Юқоридаги кўсаткичларни олинишига асос

сифатида уларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишни ва кичик бизнес

ривожланганлик даражасини ифодаловчи индикаторлар эканлигидир.

Тадқиқотда юқоридаги кўрсаткичларнинг статистикасига таянилган ҳолда

2000-

2006 йилларда республикамиз минтақаларида КБХТ нинг ривожланган-

лик даражасини кўрсатувчи индекс (РДИ) ҳисобланди ва республикамиз

минтақаларининг КБХТ ривожланганлиги бўйича гуруҳ