ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС
ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
НИЗОМИЙ
НОМИДАГИ ТОШКЕНТ ДАВЛАТ
ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК: 152.33 37.015.3
ИСКЕНДЕРОВ ЖУМАБОЙ САЛИЕВИЧ
ПЕДАГОГИКА КОЛЛЕЖИ ЎҚУВЧИЛАРИДА ХАРАКТЕРНИНГ
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ ВА ИРОДАВИЙ ХУСУСИЯТЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ
19.00.07 –
Педагогик психология
Психология фанлари номзоди илмий даражасини олиш
учун ёзилган
диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Тошкент
– 2009
2
Диссертация Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий
университети
“
Психология” кафедрасида
бажарилган
.
Илмий раҳбар
-
Психология фанлари доктори,
профессор
Ғозиев
Эргаш Ғозиевич
Расмий оппонент
-
Психология фанлари доктори, проф.
Жабборов
Азим Мейлиқулович
Психология фанлари номзоди
,
доцент
Алимов
Хўжагелди Мустафаевич
Етакчи ташкилот
-
А.Авлоний номидаги халқ
таълими
ходимларини қайта тайёрлаш ва
малакасини
ошириш
марказий
институти
Ҳимоя
2009
йил “____”
__________
соат “_____” да Низомий номидаги
Тошкент Давлат педагогика университети
қошидаги психология фанлари
номзоди илмий даражасини олиш
учун диссертациялар ҳимоя қилиш бўйича
К 067.
18.04
рақамли
Бирлашган Ихтисослашган
Кенгаш мажлисида бўлиб
ўтади.
Диссертация билан Низомий номидаги Тошкент Давлат педагогика
университети
кутубхонасида танишиш мумкин
. (100070,
Тошкент шаҳри,
Юсуф
Хос
Ҳожиб
кўчаси,
103
-
уй.
Тел.:(998712)
254-92-02,
Факс(99871)2815618).
Автореферат
2009
йил
«_____» ______________ да тарқатилди
.
Бирлашган Ихтисослашган Кенгаш илмий
котиби, психология фанлари номзоди
Е.Ю.
Агзамова
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Ҳозирги даврда ижтимоий турмушнинг
турли соҳалари бўйича юз бераётган ўзгаришлар, туб ислоҳотлар жамиятда
янгиланишларни яратишга, фуқаролар фаровонлигини оширишга, ижтимоий
тараққиётни жадаллаштиришга йўналтирилган. Мазкур ижтимоий
воқеликлар, ҳодисалар рўёбга чиқишининг негизида, жумладан, педагогика
коллежларининг ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва иродавий
хусусиятларини шакллантириш муаммоси ҳам ётади. Педагогика
коллежларининг ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва иродавий
хусусиятларини шакллантириш муаммосининг долзарблиги «Кадрлар
тайёрлаш Миллий дастури»нинг амалга оширилиши билан бевосита
боғлиқдир. Ушбу муаммо мамлакатимиз Президенти И.А.Каримовнинг
асарларида, Олий Мажлис сессияларида ва психологиянинг соҳасига оид
адабиётларда кўп марта ёритилган. Президент ўзининг «Ўзбекистон XXI
бўсағасида» ва «Ўзбекистон янгиланиш ва тараққиёт йўлида» номли
асарларида кўрсатиб ўтганидек, Ўзбекистон Республикаси кишиларининг
руҳиятини шакллантиришга жиддий таъсир қиладиган улкан ижтимоий
-
иқтисодий ислоҳотларни амалга оширмоқда. Одамларнинг фаровонлиги,
аввало,
уларнинг ўзига, уларнинг янгича шарт
-
шароитларга, янги
муносабатларга қанчалик тайёр эканлигига боғлиқ
бўлади. Ушбу
вазифаларни ҳал қилиш учун кишиларда, шу жумладан, бўлғуси
педагогларда, яъни педагогика коллежлари ўқувчиларида келгусида
бошланғич синфларда
таълим
-
тарбия берадиган субъектларда характернинг
интеллектуал ва иродавий хусусиятларини шакллантириш талаб этилади.
Шахсда касб
-
ҳунарга меҳр
-
муҳаббат, мойиллик, қизиқувчанлик ҳис
-
туйғуларини шаклланишнинг генезиси
илк болалик ёшидан бошланади. Илк
ўспиринлик ёшида характернинг интеллектуал ва иродавий сифатларини
шакллантириш эса уни шахс сифатида камол топтиради.
Мазкур масала, энг
аввало, кадрларнинг салоҳиятига жиддий эътибор қаратишни, бўлғуси
мутахассиснинг касбий тайёргарлиги ва касбни мукаммал эгаллашга
муносабатини жамият тараққиётининг ижтимоий
-
иқтисодий талаблари
асосида тўғри ташкил этишни тақозо этади.
Мазкур нуқтаи назардан ҳар бир ўқувчиларда шахс шакллантириш
жараёнига, айниқса, унинг характерида интеллектуал ва иродавий
сифатларни таркиб топтиришга жиддий эътибор қаратиш орқалигина
тараққиётнинг барқарорлигини таъминлаш мумкин.
Бизнингча, мавзу ўзининг қуйидаги жабҳалари билан муҳим
ижтимоий
-
психологик аҳамият касб этади:
1.
Педагогика коллежлари ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва
иродавий хусусиятларини шакллантириш уларни бозор иқтисодиёти
муносабатларида фаоллаштириш хусусиятга эга
.
2.
Ўқувчиларда
характернинг
интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларини шакллантириш шахсни камол топтиради
.
4
3.
Шахсда характернинг замонавий сифатларини шакллантириш ўтмиш
билан ҳозирги даврнинг уйғунлигини таъминлайди, давр талабидан келиб
чиққан ҳолда ижтимоий буюртмани юзага келтиради.
Ҳозирги даврда инсоннинг психологик имкониятларидан оқилона
фойдаланиш ва уларни тўлароқ
рўёбга чиқариш, шу асосда муайян ижтимоий
истиқболларини белгилаш ҳар бир давлат, жамият ва халқнинг
долзарб
вазифаларидан бири ҳисобланади. Зеро, ҳар бир шахснинг ўзи жамият ва
халқнинг таркибий қисми сифатида ўзини ўзи англаши, ўзини ўзи
ривожлантириши, камол топтира бориши муқаррардир.
Характер хусусиятларининг намоён бўлишидаги айрим қийинчиликлар
ва мураккабликлар, айниқса, талабалик йилларида кескин кўзга ташланади ва
бундай ижтимоий ҳолат шахснинг бундан кейинги камолотига ўз таъсирини
кўрсатади.
Буларнинг ҳаммаси педагогика коллежлари ўқувчилари шахсини теран,
ҳар томонлама ва жиддий тадқиқ
этилиш зарурлигини, шу билан бирга,
ижтимоий муносабатларнинг янги тизимини барпо қилинаётган шарт
-
шароитларда таълим субъектларида характернинг интеллектуал ва иродавий
хусусиятларини шакллантириш юзасидан барча мавжуд имкониятлардан
фойдаланиш кераклигини тасдиқлайди.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси
.
Бугунги кунда Педагогика
касб
-
ҳунар коллежлари ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва
иродавий хусусиятларини ўрганиш шакллантириш
ва ривожлантиришга
бўлган эҳтиёж ошиб бормоқда.
Шарқ
алломалари Абу
Райҳон Беруний, Муҳаммад ал
-
Хоразмий,
Имом ал
-
Бухорий, Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино, Хожа Баҳовуддин
Нақшбанд, Аҳмад Югнакий, Юсуф Хос Ҳожиб ва бошқаларнинг асарларида
ҳам инсон характерини шакллантириш, уни тарбиялашга оид фикрлар
кенг ёритилган.
Инсон характери шаклланишининг ўзига хос хусусиятларининг
турли қирралари
,
илмий
-
назарий, амалий асосларини ёритиши билан узоқ
хориж ва ҳамдўстлик мамлакатлари психологлари кенг шуғулланишган.
Психологлар А.Робек, Р.Ментон, К.Хорни, Э.Фромм, А.Кардинер, Адлер,
Кречмер, Шелдон, Кэттелл, Гильфорд, Г.Оллпорт, Валлон, Гильом, Пьерон,
Лесен, Мунье, О.Рози, Кам Жемелли, Дреджер, Г.Бирже, Г.Дестют де Трасси,
Дессуар, Феофраст, И.Кант, Мид, Л. Тейлер, Дон, Байрн кабилар характер
хусусиятларини ҳар томонлама ёритганлар.
Ҳамдўстлик мамлакатлари
психологларидан Б.Г. Ананьев, А.А.Бодалев, В.В. Давидов, А.Г. Ковалев,
В.Н.Мясищев, В.А.Крутецкий, Лесгафт, И.С.Страхов, Н.Д.Левитов ва
бошқалар
.
Мамлакатимиз
психологларидан
Э.Ғ
.
Ғозиев,
М.Г.Давлетшин
,
В.А.Токарева, М.М.Маматов ва бошқалар бу борада тадқиқотлар олиб
борганлар.
Диссертация ишининг илмий тадқиқот ишлар режаси билан
боғлиқлиги.
Танланган мавзу мамлакатимизда амалга оширилаётган
5
“
Кадрлар
тайёрлаш миллий дастури”нинг сифат ва такомиллаштириш
босқичи билан уйғунлашган бўлиб, шунингдек, ЎзМУ психология
кафедрасининг “Шахснинг фундаментал тадқиқ
этилиши
” (
Умумий,
ижтимоий, педагогик ва умр даврлари соҳалари бўйича) номли 5 йилга
(2003-
2008 йилларга) мўлжалланган илмий изланиш йўналишига узвий
боғлиқдир.
Тадқиқот
мақсади
:
Педагогика коллеж ўқувчиларида характернинг
интеллектуал ва иродавий хусусиятларини шакллантириш механизмларини
ўрганишдир.
Тадқиқот
вазифалари:
1. Педагогика коллежлари ўқувчиларининг характерида интеллектуал
ва иродавий хусусиятларининг ўзига хос жиҳатларини таълим жараёнда
ўрганиш.
2.
Ўқувчиларда
характернинг
интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларини шакллантириш шарт
-
шароитларини аниқлаш.
3. Ўқувчилар характерида интеллектуал ва иродавий сифатларини
шакллантиришга таъсир қилувчи айрим ижтимоий
-
психологик омилларни
тадқиқ
этиш.
4. Ўқувчилар характерида интеллектуал ва иродавий сифатларини
шакллантириш тизимининг ўртача
-
умумий ва қиёсий
-
типик кўрсаткичлари
кўламини тажрибада текшириш ва шу асосда тегишли тавсияларни ишлаб
чиқиш.
5. Тадқиқ
методикаларини яратиш, мавжудларини модификациялаш,
эмпирик материалларни
статистик методлар ёрдами билан ҳисоблаш.
Тадқиқот объекти
:
Хива педагогика коллежи
бошланғич таълим
йўналиши
I-
III босқич ўқувчилари
(
60 кишида
)
тадқиқотнинг объекти
ҳисобланади.
Тадқиқот
предмети
:
Педагогика
коллежлари
ўқувчиларида
характернинг интеллектуал ва иродавий хусусиятларини ўрганиш жараёни.
Тадқиқот методлари:
таълим жараёнида ўқувчилар характер хусусиятларини кузатиш;
Н.Н.Обозовнинг “Ирода кучини баҳолаш” тести;
Е.П.Ильин, Е.К.Фешенконинг “Сабр
-
бардошлиликни ўз
-
ўзи баҳолаш”
учун сўровномаси
;
Е.П.Ильин, Е.К.Фешенконинг
“
қатъиятлилик”ни баҳолаш учун
сўровномаси
;
Е.П.Ильин, Е.К.Фешенконинг “тиришқоқлик”ни баҳолаш учун
сўровномаси
;
А.Алексеев ва Л.Громоваларнинг
тести
“Индивидуал тафаккур стили”
тести.
Тадқиқотнинг илмий фарази
:
•
Педагогика коллежлари ўқувчиларининг ёшига оид
омиллар
ҳисобга олинса, шунингдек, шахснинг таълим жараёнида характериологик
хусусиятлари шаклланиши бошқариб борилса, уларда характернинг
6
интеллектуал ва иродавий сифатларини таркиб топтириш юксак самаралар
келтириши мумкин;
•
Педагогика коллежлари ўқувчиларида характернинг интеллектуал
ва иродавий хусусиятларини шаклланиш жараёни шахснинг умумий
йўналганлиги, касбий установкалари, касбий тасаввурлари ва имкониятлари
мутаносиблиги омиллари асосига қурилиши ва намоён бўлиши эҳтимол;
•
Характер хусусиятларининг шаклланиш жараёни ўзига хос
иерархик боғлиқликни ташкил этувчи ёш, индивидуал психологик
хусусиятлар асосида шаклланган фаол
-
ижобий, ижобий ва индифферент
муносабатлар тизимининг у ёки бу шаклида мужассамлашуви кутилади.
Тадқиқотнинг
назарий
-
методологик
асоси.
Ўзбекистон
Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг асарларидаги ғоялар,
давлатнинг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни ва “Кадрлар тайёрлаш Миллий
дастури”, жаҳон психология фанида шахснинг ижтимоий тараққиёти бўйича
яратилган умумий Қонуниятлар, механизмлар, концепциялар, шунингдек,
шахсга индивидуал, дифференциал ёндашув принциплари (Б.М.Теплов,
В.С.Мерлин,
Н.С.Лейтес, Э.А.Голубева, Б.Р.Қодиров, Э.Ғ
.
Ғозиев ва
бошқалар), шахс ва ижтимоий установка принциплари (Д.Н.Узнадзе,
Ш.А.Нодирашвили, А.Г.Асмолов, Г.Оллпорт, Г.Розенберг ва бошқалар),
шахс ва муносабат мутаносиблиги, фаолиятли
-
шахслилик ёндашув
принциплари (В.Н.Мясищчев, Т.Лири, С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев,
В.С.Мерлин, Л.И.Божович ва бошқалар), буюк Шарқ
алломаларининг
характер шаклланишига оид ижтимоий
-
психологик таълимотлари изланишга
илмий
-
методологик асос сифатида хизмат қилади.
Ҳимояга тавсия
этиладиган ҳолатлар:
1. Педагогика коллежи ўқувчилари характерида интеллектуал ва
иродавий хусусиятларни шакллантиришнинг мазмуни ва ўзига хос
хусусиятлари.
2.
Ҳозирги замон педагогика коллежи ўқувчиларига қўйиладиган
талабларга асосланган ҳолда ўқувчиларда характернинг интеллектуал ва
иродавий хусусиятларини шакллантириш модели тузилмаси мазмуни.
3.
Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва
иродавий хусусиятларини шакллантиришининг
такомиллашган усуллари
.
4. Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг
интеллектуал ва
иродавий хусусиятлар шаклланишини
баҳолашда
тест
-
рейтинг тизимидан
самарали фойдаланиш йўллари.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги
:
1. Кичик, реал гуруҳ
аъзолари
–
ўспиринларда характернинг
интеллектуал ва иродавий сифатлари шаклланиши, намоён этилиши ва
динамикаси кўрсаткичлари педагогика коллежининг I
–
III босқич
ўқувчилари мисолида илк бор тадқиқ
қилинганлиги.
2. Коллеж ўқувчилари фаолиятида характернинг интеллектуал ва
иродавий сифатлари шаклланишининг ўртача
-
умумий ва қиёсий
-
типик
7
кўрсаткичлари миллий муҳитда илк бор ўрганилганлиги ва шу асосда
тегишли тавсиялар ишлаб чиқилганлиги.
3. Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва
иродавий сифатлари шаклланишида ёш хусусиятлари ва жинсий тафовутлар
билан боғлиқ
айрим ижтимоий
-
психологик омиллар ўзига хос услубда
тажрибадан ўтказилганлиги.
Тадқиқотнинг назарий аҳамияти
:
•
Педагогика коллежлари ўқувчиларида характернинг интеллектуал
ва иродавий хусусиятларини шакллантириш муаммосининг назарий ва
амалий
жиҳатдан асосланганлиги;
•
Ўқувчиларда
характернинг
интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларини шакллантиришни таъминлайдиган психологик механизмлар
тизими яратилганлиги;
•
Ўқувчиларда
характернинг
интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларини шакллантириш мақсадида таълимни ташкил этиш учун
услубий ёндашувлар ишлаб чиқилганлиги.
Тадқиқотнинг амалий
аҳамияти
:
Диссертация хорижий давлатлар, Ҳамдўстлик мамлакатлари ва
Ўзбекистоннинг психологик билимлари ҳамда илғор тажрибаларининг
педагогика коллежлари ўқувчиларида характернинг интеллектуал ва
иродавий сифатларини шакллантиришни тадқиқ
этишни мақсад қилиб
олганлиги билан тавсифланади. Бинобарин, тадқиқот натижаларидан
қуйидаги масалаларни рўёбга чиқаришда фойдаланиш мумкин:
•
Педагогика коллежи ўқувчиларининг характерида интеллектуал ва
иродавий сифатларини шакллантиришнинг кўрсаткичларига баҳо беришга
оид тавсиялар яратишда;
•
Педагогика коллежи ўқувчиларининг
характерида
интеллектуал ва
иродавий сифатларини мунтазам равишда шакллантиришга жалб этишда;
•
Педагогика коллежлари
ўқувчиларининг характерида муайян
хусусиятларнинг шаклланишини ижтимоий
-
психологик
тамойиллар асосида
тадқиқ
қилиш юзасидан амалий йўлланмаларни тавсия этишда;
•
Педагогика
коллежи
ўқувчиларида
ижобий
характер
хусусиятларини шакллантириш учун тадбирлар дастурини ишлаб чиқиш ва
бошқаларда.
Натижаларнинг жорий қилиниши:
Тадқиқот натижалари Хива
педагогика касб
-
ҳунар коллежи I
-III
босқич Педагогика ва Бошланғич
таълим бўлимида ўқув жараёнига татбиқ
қилинди (24.10.2008 йилдан
далолатнома ҳайъат раиси Д.Бекчанов).
Ишнинг синовдан ўтиши
.
Тўпланган маълумотлар бўйича
Мирзо
Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети “Психология”
кафедрасининг 2008 йил 2
6
ноябр қўшма йиғилишидаги назарий
методологик семинарида муҳокама қилинди. Шунингдек, ундаги
янгиликлар Республика ҳамда Халқаро илмий
-
амалий анжуманлар
материалларида ва илмий журналларда (2000
-2009
й
.
й.)
эълон қилиб борилди.
8
Натижаларнинг эълон қилинганлиги
:
Илмий
тадқиқот юзасидан 4
та мақола ва
5 та илмий тезис нашр қилинган бўлиб, 2 та мақола ОАК илмий
журналларида чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация иши кириш,
3
боб, 11 қисм, хулосалар, амалий тавсиялар, фойдаланилган адабиётлар
рўйхати ҳамда иловалардан иборат. Илмий тадқиқотнинг мазмуни
112
бет
ҳажмда ёзма матнда баён қилинган бўлиб, унда
13
та жадвал,
расм
222
номдаги адабиётлар рўйхати мужассамлашган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
кириш
қисмида тадқиқот мавзусининг долзарблиги,
мақсад ва вазифалари, муаммонинг ўрганилганлик даражаси, илмий
янгилиги, назарий ва амалий аҳамияти, унинг тақдимоти очиб берилган.
Диссертациянинг биринчи боби
“
Характернинг методологик ва
назарий муаммолари
”
деб номланади. Ушбу бобда характернинг
психология фанида ўрганилиши, унинг ўзига хос хусусиятлари,
диагностикаси ва динамикаси очиб берилган. Мазкур
бобнинг “Узоқ
хориж
психологлари ишларида характернинг ўрганилиши” деб номланган биринчи
параграфида узоқ
хорижда қилинган тадқиқотлар таҳлили келтирилади.
Узоқ
хориж психологиясида шахснинг
характери
анъанавий равишда
олтита йўналишда тадқиқ
қилинган. Америкалик психолог Робек
замонавий шахс психологиясини асосий йўналишларга ажратди. Биринчи
йўналишга муаллиф кондиционист деб аталган психологларни киритди.
Иккинчи йўналишга шахс маданиятининг маҳсули ва унинг инъикоси деб
ҳисобловчи психологлар киритилган
.
Учинчи йўналишни муаллиф интерперсоналистик деб номлайди.
Шахснинг характери ҳақида тортишувларни олиб борган йўналиш
–
бу
психоаналитик йўналишдир. Шахс ва унинг характерини ўрганишга
йўналтирилган бешинчи йўналиш
-
бу биогенетиклар ва конституалистлар.
Шахс характерини талқин қилишдаги олтинчи йўналишни факторалистлар
ташкил қилади.
Характер муаммоси
–
собиқ
иттифоқ
психологияси фанининг энг
муҳим муаммоларидан бири
бўлган.
Шахснинг характери
ва
қобилиятларининг ўзаро алоқаси муаммосини ечишга назарий ёндашиш
биринчи марта Б.Г.Ананьев
томонидан “Характер ва қобилият
ривожланишидаги ўзаро алоқалар ҳақида” номли асарида амалга
оширилди. Унинг назарий фикрлари ўз вақтида В.Н.Мясищев ишларида ўз
ривожланишини топди. И.С.Страхов эса характерни иродавий сифатлар
орқали аниқлаш назариясига ўз муносабатини шундай тасвирлайди:
“Бундай изоҳлашнинг
илмий зарурлигини баҳолаш орқали шуни
таъкидлаш зарурки, яъни ироданинг турган ўрни характернинг зарурий
қисмидир”
–
деб кўрсатди.
А.Г. Ковалевнинг фикрича
,
ирода
–
онгнинг амалий томони
ҳисобланади ва онгли равишда татбиқ
қилишда намоён бўлади.
9
Н.Д. Левитов бир
-
бирига ўхшаш фикрларга қараб
,
қуйидагича
хулоса қилган: “Шахснинг таркиби сифатида характер барча Собиқ
иттифоқ
психологлари ишларида йўналиш ёки муносабатлар тизими ва иродавий
хусусиятлар тизими сифатида таҳлил қилинди”. А.Н.Леонтьевнинг фикрича,
характер инсоннинг индивидуал хусусиятларига киритилади.
“Мамлакатимиз олимлари томонидан характер масалаларининг
қўйилиши” номли учинчи параграфида буюк аждодларимиз ва Ўзбекистон
олимлари таълимотида характер ва унинг хусусиятлари муаммоси
ўрганилиши таҳлил қилинади
.
Абу Али ибн Сино, Абу Наср Форобий, Ал
-
Хоразмий, Беруний, Ал
-
Фарғоний,
Муҳаммад Ризо Огаҳий, Аҳмад Югнакий, Алишер Навоий,
Кайковус, Абу Бакр Ар
-
Розий, Фирдавсий ва бошқа алломаларнинг
ишларида характер хусусиятларини
ривожлантириш масалалари баён
қилинган. Огаҳий ёшларнинг
илм олиши
характернинг ижобий
хусусиятларини шакллантиришнинг омили эканлигини тушунтиради. У
характернинг иродавий хусусиятларига ҳам юқори баҳо беради. Абу Наср
Форобий “Фозил одамлар шаҳри” асарида яхшилик ва ёмонлик тўғрисида
фикр билдириб, яхшилик бахт
-
саодат келтиришини
,
ёмонлик эса кишига
бахт
-
саодат келтирмаслигини айтади. У кишиларни шижоат, саховат, иффат,
садоқат, жасорат, матонатли, мустақил фикрловчи, тажрибали, одобли одам
бўлишга даъват қилади. Кайковуснинг
фикрлари инсон характерида
ижобий
сифатларни шакллантириш тўғрисида боради.
“Авесто” китобида ҳам инсон характери тўғрисида фикрлар мавжуд
бўлиб, савол
-
жавоб тарзида берилган. Инсон характерини белгиловчи
бешта асосий хусусият “Авесто”да таърифланган. Улардан иккитаси
бевосита эзгу сўзга алоқадордир. Булар сўзнинг аниқ
ва маъноли бўлиши
ҳамда Олий Тангри
-
Ахурамаздага
эътиқод фақат эзгу сўз билангина
ифодаланишидир. Ибодат
ал
-
Бухорий асарларида инсон характерига таъсир
этувчи иккинчи воситадир, деб айтиш мумкин. Ибн Синонинг фикрича,
агарда унинг билимлари маънавий меъёрлар билан тўлдирилмаса, у
жамиятнинг тўлиқ
шаклланган аъзоси бўла олмайди ва унга фойда келтира
олмайди. Характер муаммоси билан Э.Ғ
.
Ғозиев, М.Г.Давлетшин,
В.А.Токарева, М.М.Маматов кабилар шуғулланганлар. Муаммо бўйича
В.А.Токарева, М.М.Маматовлар қиёсий тадқиқотлар олиб боришган. Лекин
уларнинг тадқиқотларида коллеж ўқувчиларида характернинг интеллектуал
ва иродавий хусусиятларини шакллантириш ўрганилмаган. “Ҳозирги замон
психологлари таълимотида характернинг тадқиқ
қилиниши
”
қисмида
ҳозирги даврда характер муаммоси устида тадқиқот
олиб бораётган
психологлар ишлари таҳлил қилинган. Бу ерда рус педагоглари
ва
психологлари
А.О.Прохоров, Т.Н.Васильева, В.Р.Цилов, В.И.Слободчиков,
Е.И.Исаев, О.А.Конопкин, В.Н.Шляпников, В.И.Морасанова каби
олимларнинг изланишлари чуқур таҳлил қилинган. В.И.Морасанова
“Индивидуал ўз
-
ўзини бошқариш ва инсон характери” номли мақоласида
характер типологияси муаммосига алоҳида эътибор қаратади.
10
Диссертация ишининг иккинчи боби
“Тадқиқот методлари,
босқичлари ва феноменологияси, методологияси”
деб номланган. Ушбу
бобда
тадқиқотни юқори савияда ўтказиш учун характер хусусиятларини
шакллантиришга бағишланган
метод ва методикалар танлаш биринчи
навбатдаги вазифа сифатида таъкидланган
.
Тадқиқотни юқори савияда ўтказиш кўп
жиҳатдан
техник
инструментариясини
тўғри ташкил этишга боғлиқлиги боис
психологик
тадқиқотларнинг диагностик
қисми репрезентативлиги танланган метод
ва
методикаларни тўғри
қўллашга ҳам алоқадорлиги ҳақида фикрлар берилган
.
Тадқиқот педагогика
коллежлари
ўқувчиларида
характер
хусусиятларини
шакллантиришга бағишланганлиги боис,
метод ва
методикаларни унга
мутаносиб
тарзда танлаш биринчи навбатдаги вазифа сифатида
таъкидланган. Биз бу борадаги
ишларимизни
қуйидаги тартибда
режалаштиришни мақсадга мувофиқ, деб
топдик.
Бу бобда тадқиқот
методларига психологик тавсиф берилган.
Кузатиш ва тадқиқот натижаларини
талқин
этиш ҳамда уларни
шарҳлашда фақат миқдорий
ўлчамлар
билан чекланиб қолмасдан, балки улар
устида сифат таҳлилини ҳам амалга ошириш режалаштирилган
.
Бу борада
Б.Г.Ананьевнинг
психологик
методлар таснифига эътибор
қаратилган. Унинг
таснифига
кўра
,
психология методлари
тўрт гуруҳга
ажратилади. Биринчи гуруҳга ташкилий, иккинчи гуруҳга эмпирик (амалий
),
учинчи гуруҳга натижаларни қайта ишлаш ёки статистик, тўртинчи гуруҳга
натижаларни шарҳлаш методлари киради.
Тадқиқотда ўқувчиларнинг иродавий ва интеллектуал хусусиятларини
ўрганишнинг комплекс методикаси мавжуд бўлмаганлиги сабабли ҳам бир
қатор шахснинг иродавий сифатлари ҳамда интеллектуал хусусиятларининг
шаклланганлик даражасини аниқлаш методикаларини ўзаро уйғунлаштирган
тарзда фойдаланишни
лозим топдик.
Тадқиқотнинг биринчи методикаси Н.Н.Обозовнинг “Ирода кучини
баҳолаш” тестидир. Бу методика шахс иродаси намоён бўлишининг
умумий тавсифномасини ўрганишга мўлжалланган бўлиб, иродавий
хусусиятлар шаклланишини таҳлил қилиш имкониятига эга. Иккинчи
методика Е.П.Ильин ва Е.К.Фешенко томонидан ишлаб чиқилган “Сабр
-
бардошлиликни ўз
-
ўзини баҳолаш” сўровномасидир. У шахс сабр
-
бардошлигини ўз
-
ўзини ташхис қилишга
мўлжалланган бўлиб, иродавий
хусусиятлар шаклланишини таҳлил қилиш имкониятига эга. Учинчи
методика “қатъиятлилик”ни баҳолаш сўровномасидир
(
Е.П.Ильин ва
Е.К.Фешенколар
).
У
иродавий хусусиятларнинг шаклланишини таҳлил
қилиш имконига эга. Тўртинчи методика
“тиришқоқлик”ни баҳолаш
сўровномасидир
(
Е.П.Ильин ва Е.К.Фешенко
).
Мазкур методика ҳам
шахснинг характерида иродавий хусусиятларнинг
шаклланганлик
даражасини ўрганишга имкон беради.
Бешинчи методика А.Алексеев ва Л.Громовалар томонидан ишлаб
чиқилган “Индивидуал тафаккур стили” тестидир.
Ушбу
методика
11
интеллектнинг
синтетиклик, ғоявийлик, прагматик, аналитик, синтетик,
реалистик, лабиллик хусусиятларини аниқлашга ёрдам берди. “Ирода
кучини ўз
-
ўзини баҳолаш” тести принципига кўра, шахс иродавий
хусусияти қуйидаги чегара доирасида баҳоланади: 12 баллгача ирода кучи
паст, 13 дан 21 баллгача ирода кучи ўртача, 22 дан 30 баллгача ирода кучи
юксак даражада
.
Тадқиқот натижаларини аниқлаш даражасини янада
ошириш мақсадида “ирода кучини ўз
-
ўзини баҳолаш” тестини тўлдирувчи
сифатида “сабр
-
бардошлиликни ўз
-
ўзини баҳолаш” сўровномасидан
фойдаландик.
Методика ёрдамида коллежнинг
I-III
босқич ўқувчиларида
ироданинг сабр
-
бардошлилик хусусияти ўрганилди.
Шахснинг иродавий хусусиятлари қуйидаги чегарада баҳоланади: 6
баллгача сабр
-
бардошлилик паст
,
7 дан 11 баллгача сабр
-
бардошлилик
ўртача, 12 баллдан
–
юқори, сабр
-
бардошлилик юқори даражада.
Тадқиқотнинг илмийлигини, ишончлилигини ошириш мақсадида
“
қатъиятлилик”ни баҳолаш учун сўровномадан фойдаланилган
.
Методика
коллежнинг
I-III
босқич ўқувчиларида қатъиятлилик сифатининг
шаклланганлиги аниқланди. Методика калитига кўра, шахс характерининг
иродавий хусусиятлари қуйидаги чегара доирасида баҳоланди: 6 баллгача
–
қатъиятлилик паст, 7
-
11 баллар қатъиятлилик ўртача, 12 баллдан юқори
-
қатъиятлилик юқори даражада ривожланган. Тадқиқотимиздаги иродавий
хусусиятларнинг шаклланганлик даражасини аниқлаш методикаларини
тўлдириш мақсадида “Тиришқоқлик”ни баҳолаш сўровномасидан
фойдаландик. Бу сўровнома ёрдамида коллежнинг
I-III
босқич ўқувчилари
тиришқоқлик хусусиятининг шаклланганлик даражаси аниқланди, шахснинг
иродавий хусусиятлари қуйидаги чегара доирасида баҳоланган: 6 баллгача
тиришқоқлик паст, 7
-
11 баллар ўртача тиришқоқлик, 12 баллдан юқориси
тиришқоқлик юқори даражада.
Тадқиқотда
коллеж
ўқувчилари
характерида
интеллектуал
хусусиятларининг шаклланганлик даражасини аниқлаш учун “Индивидуал
тафаккур стили” тестидан фойдаланилган. Бу методика ёрдамида
синтетиклик
,
ғоявийлик, прагматик фикрлаш, аналитик, реалистик тафаккур,
лабиллик каби интеллектуал хусусиятларни аниқлашга имкон яратилган
.
Юқоридаги келтирилган методикалар ёрдамида коллеж ўқувчиларида
характернинг иродавий ва интеллектуал хусусиятларининг шаклланганлик
даражасини аниқлаган бўлсак, айнан шу методикалар “21 кунлик”
мавзусидаги коррекцион дастур ёрдамида
коллеж субъектларида
характернинг иродавий ва интеллектуал хусусиятларини шакллантиришнинг
ўзига хослиги ҳам ўрганилди.
Тадқиқот ишининг учинчи боби
“Характернинг интеллектуал ва
иродавий сифатларини экспериментал ўрганиш”
деб номланган. Унда
характернинг интеллектуал
ва
иродавий сифатларининг шаклланишини
ўрганиш ва уларни таркиб топтириш
учун қўлланиладиган методикаларнинг
хусусиятлари ва уларнинг динамикаси кўрсатилган.
Бу бобда
шакллантирувчи эксперимент натижаларининг таҳлили
келтирилган.
12
Узлуксиз равишда ўқувчиларда
характер шаклланишини
шахсий
позициядан туриб
,
бир қатор
муносабатлар
тизими орқали баҳолаш
характер
хусусиятларининг
ривожланиши муайян кўриниши, шахс хусусияти тарзида
ўрин
эгаллаши
,
ҳолатни уйғунлаштириб юбориши кўрсатилган
.
Педагогик
жараёнда ўқувчилар характери
хусусиятларини
кўп жиҳатдан
белгиловчи
педагог ва унга мувофиқ
ўз хатти
-
ҳаракати ҳамда
хулқ
-
атворини
аниқловчи
синалувчининг маълум
вазиятларда ўзини
ўзи бошқариши
тадқиқ
этилганлиги келтирилган.
Мазкур
ҳолатни педагогик жараёнда ўқувчилар характерида
интеллектуал ва иродавий хусусиятларини шакллантиришнинг самарали
жиҳатларини тадқиқ
этишнинг
айрим психологик таҳлиллари келтирилган
.
Узлуксиз таълим жараёнининг барча босқичларида характер
хусусиятлари шаклланиши тўғрисида сўз юритилган
.
Тадқиқот объекти
педагогика коллежи ўқувчилари бўлганлиги сабабли, уларни ўрганишнинг
икки аҳамиятли жиҳати ҳисобга олинган. Биринчидан, улар умумтаълим
мактабларида таҳсил олаётган тенгдошлари сингари ўқувчилик мақомига эга
бўлса, иккинчидан, уларнинг олдида коллежни тугатиш билан педагогик
соҳасида бошланғич синфларга муаллимлик қилиш мақомини олувчи ва
таълим жараёнида иштирок этиш, ўзининг шахсий фазилатлари билан бир
қаторда касбий хислатларни шакллантиришни
тақозо этувчи субъект
фаолияти гавдаланиб
турибди. Ўқувчиларда характерининг интеллектуал ва
иродавий хусусиятларини муаммо сифатида ўрганиш мазмунида ҳам худди
шу масала кўндаланг кўрсатилган
.
Чунки, педагогика коллежи шароитида у
ўзида дастлабки педагогик кўникма ва малакаларни шакллантириш
имкониятига эга бўлмас экан, у шахсий намуна сифатида таълим жараёнида
ўз ўрнини топиши ўзи томонидан ва жамият томонидан шубҳа остида
қолади. Шу ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда уларда характернинг
иродавий
ва интеллектуал сифатларини ўрганишга бағишланган дастлабки
шакллантирувчи тадқиқот натижалари таҳлилига мурожаат қилинган
.
Тадқиқотда ўқувчиларнинг иродавий ва интеллектуал хусусиятларини
комплекс ўрганиш методикаси мавжуд бўлмаганлиги сабабли ҳам бир қатор
шахсни иродавий хусусиятлари ҳамда интеллектуал хусусиятларини ўрганиш
методикаларини ўзаро уйғунлаштириб фойдаланишни лозим топдик. Бунда
Н.Н. Обозовнинг “Ирода кучини баҳолаш”, “Сабр
-
бардош”, “Қатъиятлилик”
ва “Тиришқоқлик”ни
ўрганишга мўлжалланган
сўровномаларидан
(
Е.П.
Ильин ва Е.К.
Фешенко)
ва интеллектуал хусусиятларни ўрганиш
борасида А.Алексеев ва Л.Громоваларнинг “Индивидуал тафаккур стили”
тести
каби
бир қатор методикалардан фойдаланиш кўзда тутилган
.
Характернинг
иродавий ва интеллектуал
хусусиятлари
шаклланиши
механизмларига бағишланган босқичи билан бир қаторда
,
улар
шаклланишига
таъсир кўрсатувчи турли хил шарт
-
шароитлар ва таъсирлар
оқибатида юзага келувчи хавотирланиш ҳолатлари ҳам ҳамоҳангликда
ўрганилган
.
13
Уларда характернинг
иродавий хусусиятлари
шаклланганлиги
натижалари
умумий ҳолатда ва алоҳида босқичлар бўйича кўриб чиқилган
.
Ўқувчилардаги иродавий характер хусусиятларининг
шаклланишида
улардаги умумий иродалилик ҳамда алоҳида сабр
-
тоқатлилик, қатъиятлилик
ва тиришқоқлик
хусусиятлари
тадқиқ
этилган.
Методикаларнинг мезонларига кўра
,
ўқувчиларнинг таълим босқичлари
бўйича умумий ирода кучи ҳолатини таҳлил этилганда
-
биринчи босқич
ўқувчиларида иродавийлик кучи
-
11.74, иккинчи босқичда эса 14.34, учинчи
босқичда 13, 94 кўрсаткич, хусусиятларни шакллантириш бу шахснинг ёши
билан эмас, балки
уларнинг индивидуал
-
психологик хусусиятларига боғлиқ
эканлиги ифодаланмоқда. Бундан кўринадики, ўқувчиларда иродавий
характер хусусиятлари шаклланишида умумий иродавийлик қандай аҳамият
касб этиши зарурий
фазилатлар шаклланганлик кўрсаткичи учун асос бўлиб
хизмат қилиши мумкин
деган савол туғилади.
Аммо ўқув босқичлари бўйича уларнинг натижаларида фарқлар
кузатилса
-
да, аммо методика натижаларини баҳолаш мезонларига кўра
,
улардаги умумий ирода кучи 1
-
босқич
субъектлари учун кучсиз, 2
-3-
босқичларда эса ўртача даражада деган хулосани бермоқда.
Ўқувчиларнинг сабр
-
тоқатлилик, қатъиятлилик ва тиришқоқлик
хусусиятлари ўрганилганда, таълим босқични ҳар учаласида сабр
-
тоқатлилик ўртача даражани (1
-
босқич
-8.80, 2 –
босқич
- 9.80, 3-
босқичда эса
10.51
) намоён этмоқда. Натижалар
кўрсатадики, ўқувчилар турмуш
қийинчиликлари, таълим жараёнида билимларни ўзлаштириш билан боғлиқ
муаммолар олдида ҳар доим ҳам юқори чидамлиликни намоён эта олмас
эканлар. Аслида сабр
-
тоқатлилик қанчалик юқори
бўлса, ўз ўрнида қўйилган
мақсадларга эришишдаги қатъиятлилик
ва кўзланган режаларни бажаришда
тиришқоқлик ҳам шу даражада ўсиб бориши таъминланар эди. Ҳаттоки,
ушбу илгари сурилган фикримизнинг
тасдиғини уларнинг қатъиятлилик ва
тиришқоқлик хусусиятлари бўйича олинган натижалар ҳам тасдиқлади.
Улардаги қатъиятлилик:
1-
босқичда кучли
- 6.82, 2
босқич
-
9.20 ва 3
-
босқич
–
10.62 ўртача
қийматни намоён қилган. Натижалар орасида ишончлилик
фарқлари кузатилса
-
да, балки натижаларни
1-
жадвал
Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг иродавий хусусиятларини
ўрганиш натижалари
№
1-
босқич
2-
босқич
3-
босқич
М
у
t
М
у
t
М
у
1
Иродалилик
11,74 4,41
2.87
14,34 5,72 0.56 13,94
4,16
2
Сабр
-
тоқатлилик
8,80 2,99
1.69
9,80
4,3
-1.49 10,51
3,02
3
Қатъиятлилик
6,82 2,35
-4.08 9,20 3,01 -2.72 10,62
1,89
4
Тиришқоқлик
9,51 3,83 -3.31 10,85 2,68 4.08 11,51
2,04
14
бундай кўриниш олишига 1
-
босқич
ўқувчиларининг
янги таълим муассасида
мослашиш жараёни кетаётганлиги, яъни бошқа шароит,
мураккаброқ
талаблар, ўзи мустақил ишлашга заруратнинг борлиги ва бошқалар. Қолган
икки босқич ўқувчиларида коллеж таълим тизимига мослашиш бўлганлиги
“Зейгарник” эффектидаги сингари улар
ўзларини шахс сифатида намоён
этишни
фаоллаштиришда кўра, мувозанатлашувни келтириб чиққанлик
натижасидир.
Юқоридаги ўқувчиларда
хусусиятларни шаклланганлик ҳолати уларнинг
шахс сифатида шаклланиши ва дастлабки педагогик касбий фазилатларни
камол топтириши учун етарли деб бўлмайди. Балки натижаларни изоҳлашда
ички бирор бир қонуният бормикан
,
деган маънода
уларнинг
корреляциясини
ўрганишга жалб этган
.
Биринчи босқич
ўқувчиларида умумий ирода кучи ва характернинг
иродавий хусусиятларини шаклланганлик ҳолатини ифодаловчи корреляция
муносабатларида ижобий боғланишлар ва бир
-
бирини тақозо этувчи
ҳолатлар кузатилмади. Фақатгина биргина ҳолат, яъни “сабр
-
тоқатлилик”
билан “қатъиятлилик” орасида тескари муносабат
-r=-
0.542 ва ишончлилик
даражаси p<0.01 кузатилди. Бу билан айтишимиз мумкинки, биринчи босқич
ўқувчиларида
сабр
-
тоқатлиликнинг
етишмаслиги уларда
қатъиятлилик
сусайишига сабаб бўлиб қолганлиги кўрсатилган
.
Ўқувчиларни умумий ҳолатига ҳам мурожаат этилган. Уларнинг
умумий корреляция бўйича натижаларида одатий анъана сақланган
дейишимиз ҳам мумкин, чунки характернинг
иродавий хусусиятлари
шакланишидаги тарқоқликда “сабр
-
тоқатлилик”ни етишмаслиги сабаб бўлиб,
2-
жадвал
Барча босқич ўқувчиларининг натижалри орасидаги умумий корреляция
кўрсаткичлари
Иродалилик
Сабр
-
тоқатлик
Қатъиятлилик
Тиришқоқлик
Иродалилик
1
-0,417**
-0,245*
-0,114
Сабр
-
тоқатлилик
1
0,070
0,136
Қатъиятлилик
1
0,366**
Тиришқоқлик
1
** p<0.01. * p<0.05.
қолган
.
Босқич
ўқувчиларининг индивидуал натижаларида сабр
-
тоқатлилик
қатъиятлиликни билан узвий боғланиш ҳосил қила олмаган эди. Умумий
ҳолатда эса умумий ирода кучини ўзи ҳам улардаги “сабр
-
тоқатлилик” билан
қатъий ижобий боғланишга эга эмас
- r=-0.417
ва ишончлилик даражаси
p<0.0
1. Шунингдек, умумий натижаларда
улардаги умумий ирода кучини
“
қатъиятлилик”ни ҳам қабул қила олмаган
- r=-0.245
ва ишончлилик
даражаси p<0.0
5.
15
Аммо ўқувчилардаги эмоционал кўтаринкилик, ютуқлардан қувониш ва
келажак режалар олдидаги масъулият уларда қатъиятлиликни намоён
бўлиши ва олдига қўйган мақсадларига эришишда интилишлари
мумкинлигини қайд этмади
- r=0.366
ва ишончлилик даражаси p<0.0
1.
Биз тадқиқотимиз натижаларининг умумий кўриниши ва корреляцион
таҳлилига таяниб, ўқувчиларда
характернинг иродавий хусусиятлари
шаклланишида ўзаро уйғунлашув мавжуд эмаслиги, айрим ҳолларда улар
ўртасида муносабатлар кузатилиши ва ушбу тарқоқликда сабр
-
тоқатлилик
хусусиятлар орасини боғловчи вазифасини бажара олмаётганлигидан
гувоҳлик беради. Балки
ўқувчиларнинг иродавий хусусиятларини бундай
кўриниш олишига бошқа бир сабаблар бўлиши мумкин. Шуни ҳисобга олган
ҳолда ҳар хил вазиятларга нисбатан хавотирланишни ўрганишни лозим
топдик.
Тажрибамизда ўқувчиларнинг интеллектуал хусусиятларини
ўрганиш бўйича натижаларга мурожаат этайлик. Улар ақлий жиҳатларининг
умумий натижаларида ўзаро муносабатларни ўрганишга (уларнинг
корреляция коэффициентларини аниқлашга) эришилган
.
3-
жадвал
Ўқувчилар интеллектуал хусусиятларини ўрганишнинг умумий
натижалари
Умумий
1
2
3
4
5
6
Синтетик
1
-0,652**
-0,205
-0,187
0,121
0,139
Ғоявий
1
0,391**
0,574**
0,020
-0,191
Прагматик
1
0,328**
0,431**
-0,111
Аналитик
1
-0,150
-0,286*
Реалистик
1
0,156
Лабиллик
1
* p<0.05; ** p<0.01.
Ўқувчилар характерида таркиб
топиши кутилган интеллектуал
хусусиятларни шаклланганлик даражасини тадқиқ
этиш бир қатор илмий
тахминларни илгари суришимизга сабаб бўлганлиги кўрсатилди
.
Психокоррекцион дастур туфайли ўқувчиларнинг “ўзини тута билиши”,
сабр
-
тоқатлилик, қатъиятлилик ва тиришқоқлик хусусиятларини намоён
этишларида ўзгаришларга эришган (
4-
жадвал).
Шакллантирувчи эксперимент натижалари ўқувчиларнинг
иродавий
хусусиятларида
аниқловчи босқичига нисбатан
ўзгаришлар юзага
келтирганини қуйидаги миқдорий кўрсаткичлар билан изоҳланган
.
16
4-
жадвал
Шакллантирувчи эксперимент натижалари
Таъ
ли
м
бос
қич
Эксперимент
босқичлари
Ўзини тута
билиш ва
бошқариш
Сабр
-
тоқатлик
Қатъият
-
лилик
Тириш
-
қоқлик
1
-
бос
қич
Аниқловчи
М
11.74
8.80
6,82
9,51
у
4.41
2.99
2,35
3,83
Шакллан
-
тирувчи
М
21.6
13.46
12,21
13,03
у
4.38
1.03
1,15
1,25
t
3.83**
2.61*
3,98***
3,10**
2
-
бос
қич
Аниқловчи
М
14.34
9.80
9.20
10.85
у
5.72
4.3
3.01**
2.68
Шаклланти
-
рувчи
М
22.45
11.69
12.61
12.53
у
2.43
0.85
1.12
2.72
t
5.05***
2.61*
2.92**
0.61
3
-
бос
қич
Аниқловчи
М
13.94
10.51
10.62
11.51
у
4.16
3.02
1.89
2.04
Шаклланти
-
рувчи
М
27.30
13.32
12.84
13.53
у
3.52
0.94
1.14
1.05
t
5.02***
3.56**
3.05**
2.73*
*p<0.05; **p<0.01; ***p<0.001
“Ўзини тута билиш”: 1
-
босқич талабаларида 21,6 балл (1
1,74
балл
-
аниқловчи диагностик босқич натижаси)ни, орадаги ишончлилик кўрсаткичи
–
p<0.01 га
тенгдир. Шунингдек, сабр
-
тоқатлилик
-
13.46 балл (
8.80
балл
-
аниқловчи диагностик босқич натижаси)ни ташкил этиб, улар
орадаги
ишончлилик кўрсаткичи
–
p<0.001 га баробар
(4-
жадвал).
Иккинчи ва
учинчи босқич ўқувчиларида ҳам шакллантирувчи эксперимент натижалари
“ўзини тута билиш ва бошқариш”, “сабр
-
тоқатлилик
”, “
қатъиятлилик”,
“тиришқоқлик” хусусиятлари бўйича ижобий ўзгаришларни акс эттирди
(4-
жадвалга қаранг). Масалан, 2
–
босқич ўқувчиларида “қатъиятлилик”
кўрсаткичи аниқловчи диагностик босқичда 9.20 баллга, шакллантирувчи
босқичда эса 12,61 баллга эга бўлганлиги, орасидаги ишончлилик фарқ
эса
p<0.01
га тенг эканлиги муҳим кўрсаткич
эканлиги очиб берилган
.
Шакллантирувчи босқич якунларига кўра, фақат 2
–
босқич
субъектларида “тиришқоқлик” хусусиятида аниқловчи босқич натижалари
бўйича яққол тафовут кузатилмади, яъни кўрсаткичлар 10,85 балл
(аниқловчи) ва 12,53 балл (шакллантирувчи) тенг. Ташқаридан кузатилганда,
қийматлар ўртасида фарқ
бўлса
-
да, аммо статистик жиҳатдан улар орасида
ишончлилик кўрсаткичига эга бўлган фарқ
кузатилмади. Акс ҳолда
шакллантирувчи босқич натижалари барча таълим босқичлари бўйича
17
статистик жиҳатдан ишончли натижаларни тақдим эта олди. Натижалар
бундай тус олгандан сўнг ўқувчиларнинг барча босқичлар бўйича умумий
натижалари орасидаги корреляция боғланишларни аниқлашга ҳаракат қилдик
ва қуйидаги
5-
жадвалда келтирилган кўрсаткичларни қўлга киритилган
.
5-
жадвал
Ўқувчиларнинг психокоррекцион дастурдан кейинги кўрсаткичлари
орасидаги корреляция муносабатлари
Ўзини тута
билиш ва
бошқариш
Сабр
-
тоқатлик
Қатъиятлилик
Тиришқоқлик
Ўзини тута
билиш ва
бошқариш
1
0,358*
0,504**
0,295*
Сабр
-
тоқатлик
1
0,447**
0,081
Қатъиятлилик
1
0,376*
Тиришқоқлик
1
*p<0.05; **p<0.01;
Корреляция таҳлилининг натижалари бизда психокоррекцион дастурни
амалга оширилиши ўқувчилар характерида иродавий хусусиятларни
шакллантиришга туртки берганлигини тавсифлашга асос бўлиб хизмат
қилганлиги кўрсатилган
.
Тадқиқотнинг шакллантирувчи босқичи машғулотларидан келиб чиққан
ҳолда текширилувчилар характерида иродавий ва интеллектуал хусусиятлари
орасидаги
муносабатларни ўрганишга ҳаракат қилинган. Характер
хусусиятларининг
шаклланишида
интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларнинг ўзаро алоқадорликда хукм суриши, кечиши бир
-
бирини
тўлдириши ва бойитиши муҳим аҳамият касб этади.
6-
жадвал
Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг иродавий ва интеллектуал
хусусиятлари орасидаги корреляцион боғланишлар
** p<0.01, * p<0.05.
Шу мақсадда шакллантирувчи тажриба
-
синовдан олинган натижаларнинг
ўзаро корреляцион боғланишларига эътибор қаратган ҳолда
айрим илмий
маълумотларни қўлга киритишга муваффақ
бўлинган.
Ғоявий
Прагматик
Аналитик
Реалистик
Лабиллик
Иродалилик
0,322*
-0,001
0,268*
0,264*
0,477**
Сабр
-
тоқатлилик
0,047
0,078
0,236*
0,258*
0,092
Қатъиятлилик
0,111
0,463**
0,309*
0,030
0,054
Тиришқоқлик
0,291*
0,384*
0,240*
0,230*
0,219*
18
Ўқувчиларнинг иродавий хусусиятларидаги сифат ўзгаришлар
уларнинг интеллектуал хусусиятларида ижобий жиҳатлар, хислатлар
вужудга келишига
таъсир кўрсатмасдан қолмас экан. Уларда
“умумий ирода
кучи”нинг ўсиши
ўз нуқтаи назарини ҳимоя қилишни, эътиқодда содиқликни
–r=0.322, p<0.05
, вазиятларни таҳлил этувчанликни
–r=0.322, p<0.05,
воқеликка реалистик нуқтаи
назардан
қарашга мойилликни, холисоналикни
-
r=0.264, p<0.05
ва фикрлашида лабилликнинг ривожланишига сабаб бўлар
экан
- r=0.477, p<0.01
Хулосалар
Ўрта махсус
таълим
тизимида
ўқувчиларнинг
миллий
-
маданий
характери
хусусиятларини ҳисобга олмасдан
туриб, миллий таълим
-
тарбия
жараёнини
такомиллаштириш, мустақил, ижодий
фикрловчи, маънавияти
мукаммал шахсни
шакллантириш мумкин эмас. Мазкур мавзуга бағишланган
тадқиқотимизнинг
натижасида
таълим
-
тарбия
жараёнида ўқувчиларнинг
характерида интеллектуал
-
иродавий хусусиятларни шакллантиришнинг
психологик асослари, механизмлари, омиллари, қонуниятлари тўғрисидаги
фаразларимиз
тасдиқланди.
Диссертацион
тадқиқот натижалари қуйидагича
умумлашган хулосалар
чиқаришга
имкон яратди.
1.
Педагогика коллежи
ўқувчилари
характерида
интеллектуал
-
иродавий хусусиятларни шакллантирувчи, самарадорлигини таъминловчи,
уларда характернинг таркиб топишига салбий таъсир қилувчи педагогик
-
психологик, ҳиссий
-
эмоционал, психофизиологик ва худудий омилларни
ҳисобга олиш ҳам назарий, ҳам амалий хусусиятга эга бўлган
материалларни
типларга ажратишга имкон туғдирди.
2.
Тадқиқотда тўпланган
маълумотлар
таҳлилининг
кўрсатишича,
узоқ
тарихга
эга бўлган ўзбек
халқининг ижтимоий
-
маданий муҳити, турмуш
тарзи, маданияти, таълим
-
тарбияси, миллий онги ва
ўз
-
ўзини
англаши,
қадрияти, миллий характери ўзига хослигини ўрганиш таълим
-
тарбия
жараёнида педагогика коллежи ўқувчилари
характерида
интеллектуал
-
иродавий хусусиятларни
шакллантиришнинг психологик механизмларини
аниқлашга негиз ҳозирлади.
3.
Замонавий таълим ва тарбиянинг
инсон
камолотидаги ўрни, ўқув
жараёнини ташкил этиш
ва бошқариш қонуниятлари, ўқитувчи намунаси,
унинг психологик таъсир ўтказишига
қуйиладиган талаблар акс этган
муқаддас
манбалар,
халқ
оғзаки
ижоди,
мутафаккирлар
ва
маърифатпарварлар таълимоти педагогика коллежи ўқувчиларида
характер
хусусиятларини
шакллантиришда самарали материал, объектив ва субъектив
омилларнинг яққол манбаи сифатида хизмат қилди.
4.
Педагогика коллежи
ўқувчилари
характерида интеллектуал
-
иродавий хусусиятларни
шакллантиришнинг
ҳозирги
ҳолатини аниқлаш
учун
тадқиқот
методикалари
танланганлиги ва бир неча босқичда амалга
оширилганлиги натижасида
:
дастлабки
босқичда муаммонинг психологик
19
моҳиятини таҳлил қилишга
,
ташхис этишга
шаклланганлик даражасини
аниқлашга имкон берди, уларнинг ўзига хослиги, жинсий фарқлари
психологик тавсифланди. Унинг
иккинчи босқичида ўқувчиларда характер
хусусиятларини
шакллантиришни
оптималлаштириш
воситалари
самарадорлиги намоён бўлди, тренинг машғулотлари таъсирчанлиги
далилланди; охирги босқичда ўқувчиларда характернинг интеллектуал
-
иродавий хусусиятларини шакллантиришнинг
ўзига хослиги, ёш даврлари
хусусиятлари юзасидан қонуниятлар, механизмлар кашф қилинди ва
тавсифланди.
5.
Тадқиқотимиз натижаларининг кўрсатишича, шахс камолотини
белгиловчи
мезонларга кўра,
ўқувчи характерининг интеллектуал
-
иродавий
хусусиятлари ривожланиши ёш хусусиятига, хулқ
-
атвор шаклларига,
жамоадаги
психологик муҳитга, қадриятга
йўналганлик
бирлигига боғлиқ
тарзда шаклланишда
тафовутларни вужудга келтиради
.
6.
Ўқувчиларнинг
ўзини шахсан бошқара олмаслиги
билан
уларнинг қатъий ўзига хос назарий мулоҳаза юритиш кўникмаларининг
шахсий фазилатлар тарзида шаклланишига имконият бермаяпти. Бу сўзсиз
уларнинг иродавий хусусиятлари билан интеллектуал сифатлари орасида
яққол ижобий боғланишга олиб келинмаганлигидан далолат беради.
7.
Ўқувчилар характеридаги иродавий хусусиятларни аниқловчи ва
шакллантирувчи босқичида ҳам “сабр
-
тоқатлилик” “тиришқоқлик” билан
ички боғлиқликни намоён қилмади. Бу ҳолатни ўқувчилар ўзларида сабр
-
тоқатлилик орқали ҳар хил эмоционал зўриқиш, стресс, депрессия ва
муаммоли шароитларга нисбатан “толерантликни” шакллантириш билан
чекланишлари, уларда тиришқоқлик билан ўзаро шахс хусусиятларининг
уйғунлашувига тўсиқ
бўлади.
8.
Биринчи босқич субъектларида интеллектнинг “синтетиклик”
хусусияти “прагматиклик”, “реалистик”, “лабиллик” билан ижобий
муносабатларни намоён қила олмади. Бундан шу нарса кўринадики,
ўқувчиларнинг умумтаълим фанлари билан бир қаторда касбий фаолиятига
кириб боришидаги ёки янги таълим муассаси билан боғлиқ
ижтимоий
муҳитнинг ўзгариши ҳамда мослашув жараёнининг қийин кечиши
масаланинг бундай кўриниш олишга сабаб бўлиб қолаётгандек тарзда
воқеликни акс эттирди.
9.
Аниқловчи ва шакллантирувчи эксперимент натижалари бўйича
қиёсий таҳлил, иродавий хусусиятларни шакллантиришда учрайдиган
нуқсонларни бартараф этиш сингари характернинг интеллектуал
сифатларини ўстиришда ҳам бирмунча ижобий кўрсаткичларга эришилди.
Аниқловчи босқичдаги ўқувчиларнинг интеллектуал хусусиятлари орасидаги
корреляция коэффициентлари уларнинг “ғоявийлик” хусусиятида ижобий
муносабатларни акс эттирган бўлса, дастурни татбиқ
этиш натижада
уларнинг бир қатор хусусиятлари орасида ишончли корреляцион
боғланишларни кузатишга эришилди
20
10.
Ўқувчилар
характерида
интеллектуал
хусусиятларни
шакллантириш жараёнидаги нуқсонларни бартараф этишга қаратилган
психокоррекцион
дастур
якунлари,
ўз
навбатида,
уларнинг
ижтимиоийлашуви масалаларига ҳам эътибор қаратишга, уни тўлақонли ҳал
этишга хизмат қилиши мумкин, деган тахминни келтириб чиқарди.
Келажакда
ўқувчилар
характерида
иродавий
ва
интеллектуал
хусусиятларининг шаклланиши муаммосини нафақат педагогик
-
психологик
жиҳатдан, балки ижтимоий
-
психологик жиҳатдан ўрганиш мақсадга
мувофиқ
.
21
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
Журналлардаги
мақолалар
:
1.
Искендеров Ж.С. Характернинг интеллектуал жабҳаларини
ўрганиш имкониятлари. // Халқ
таълими.
–
Тошкент, 2007.
-
№5.
-
Б.91
-94.
2.
Искендеров Ж.С. Новые грани характера. // Вестник
Каракалпакского отделения Академии наук Республики
Узбекистан
. –
Нукус, 2007.
-
№4, Стр
. 130-131.
3.
Искендеров Ж.С. Узоқ
хориж психологлари ишларида
характернинг ўрганилиши. // Илм сарчашмалари.
-
Тошкент, 2008.
-
№4,
-
Б. 98
-101.
4.
Искендеров Ж.С. Собиқ
иттифоқ
психологлари ишларида
характернинг тадқиқоти. // Илм сарчашмалари.
-
Тошкент, 2009.
-
№
1, -
Б. 47
– 50.
Илмий анжуманлар тезислари:
1.
Искендеров Ж.С. Аждодларимиз таълимотида
характер
муаммосининг ўрганилиши. // Ижтимоий
-
фалсафий фанлар:
назария ва амалиёт (илмий
-
услубий мақолалар тўплами
). –
Тошкент, 2008,
-
Б. 98
-101.
2.
Искендеров Ж.С.
Узлуксиз таълим тизимида характернинг
иродавий сифатларининг шаклланишини ўрганиш. // Психология
XXI
аср бошларида
(
Республика илмий
-
амалий анжумани
материаллари
). –
Тошкент, 2008.
–
Б
.227-230.
3.
Искендеров Ж.С. Иродавий хусусиятлар шаклланишида
оиланинг роли. // Оиланинг долзарб муаммолари: устувор
вазифалар ва ривожланиш истиқболлари
(
Республика илмий
-
амалий анжумани материаллари
). –
Тошкент, 2008.
–
Б
.148-149.
4.
Искендеров Ж.С.
Маънавий
-
тарихий
мерос
ва миллий характер
тараққиёти. // Ёшлар ва ижтимоий тараққиёт
. I
қисм (Республика
ёш олимларининг илмий
–
амалий конференцияси материаллари
тўплами)
.
Тошкент
,
2008 йил.
–
Б
. 116- 119.
5.
Искендеров Ж.С.
Ўқувчиларда характер хусусиятларини
шакллантиришда психологик тренинг машғулотларининг
аҳамияти. // Ўзбекистонда амалий психологиянинг бугунги
ҳолати ва ривожланиш
истиқболлари. 1
-
том
. (
Илмий анжуман
материаллари
).
Тошкент
,
2008 йил.
–
Б
. 128- 130.
22
Психология фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Жумабой
Салиевич
Искендеровнинг
19.00.07 –
Педагогик психология
ихтисослиги
бўйича
“
Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларини
шакллантириш”
мавзусидаги
диссертациясининг
Р
Е
З
Ю
М
Е
С
И
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
Педагогика коллежи ўқувчилари,
характер,
интеллектуал
ва
иродавий
хусусият,
хавотирланиш
,
шакллантириш
,
шахс
,
камол
топтириш
,
ақл, темперамент, характер белгилари, психологик
диагностика, ақлий тараққиёт, қизиқиш, қобилият, интилиш, шахслараро
муносабат, шахс сифатлари.
Тадқиқотнинг
объекти:
Педагогика коллежининг 60 нафар
I-III
босқич ўқувчилари.
Ишнинг мақсади:
Педагогика коллежи ўқувчиларида характернинг
интеллектуал
ва
иродавий
хусусиятларини
шакллантиришнинг
механизмларини ўрганиш.
Тадқиқот методлари
:
Кузатиш методи,
“Ирода кучини баҳолаш”
тести; “Сабр
-
бардошлиликни ўз
-
ўзи баҳолаш” учун сўровнома;
“тиришқоқлик”ни баҳолаш учун сўровнома; тести
“Индивидуал тафаккур
стили” тести.
Тафаккур стилини ўрганиш тести.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
ўспиринларда
характернинг интеллектуал ва иродавий сифатлари шаклланиши, намоён
этилиши ва динамикаси кўрсаткичлари Педагогика коллежининг 1
-
3 босқич
ўқувчилари
мисолида
илк бор тадқиқ
этилди ва асосланди, характернинг
интеллектуал ва иродавий хусусиятларини шакллантиришнинг
психологик
механизмлари
,
ёш хусусиятлари
тавсифлаб
берилди
,
характернинг
интеллектуал ва
иродавий хусусиятлари шаклланишини баҳолашда тест
–
рейтинг тизимидан фойдаланишнинг
самарали йўллари ишлаб чиқилди
ва
амалий тавсиялар берилди.
Амалий аҳамияти:
Тадқиқот натижаларидан
Педагогика коллежи
ўқувчиларининг характерида интеллектуал ва иродавий сифатларга оид
тавсиялар
ишлаб чиқишда
,
дастур тузишда
,
йўлланмалар таъсирчанлигини
оширишда, маъруза ўқишда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ
этиш даражаси ва иқтисодий
самарадорлиги:
Олинган
натижалар педагогика касб
-
ҳунар коллежларида
бўлғуси ўқитувчиларни
тайёрлашда, ташхис марказлари фаолиятида, психологик
-
педагогик маслаҳат
уюштиришда, назарий маълумотлар билан бойитишда, касбий маҳоратни
шакллантиришда қўлланилади.
Қўлланилиш (фойдаланиш) соҳаси:
Натижалардан
Умумий
психология, Педагогик
психологияси, Характер
психологияси
,
Шахс
психологияси
машғулотларида фойдаланиш мумкин
.
23
РЕЗЮМЕ
Диссертации Искандерова Жумабой Салиевича на тему
«Формирование интеллектуальных и волевых свойств характера у
учащихся педагогического колледжа» на соискание ученой степени
кандидата психологических наук по специальности 19.00.07
–
Педагогическая психология
Ключевые слова
: учащиеся педагогического колледжа, характер,
интеллектуальные
и
волевые свойства, тревожность, формирование,
личность, становление, ум, темперамент, черты характера, психологическая
диагностика, умственное развитие, интерес, способности, стремление,
межличностные отношения, свойства личности.
Объект
исследования:
учащиеся 1
-3
курсов педагогического колледжа
(всего 60 человек).
Цель работы:
изучение механизмов формирования интеллектуальных и
волевых свойств характера у учащихся педагогического колледжа.
Методы исследования
: Наблюдение, тест
«
самооценка силы воли»,
опросник для самооценки терпеливости, опросник для
оценки упорства, тест
для изучения стиля мышления
.
Полученные результаты и их новизна:
впервые изучены и обоснованы
показатели формирования, проявления и динамики интеллектуальных и
волевых свойств характера у юношей на примере учащихся 1
-3
курсов
педагогического колледжа; охарактеризованы психологические механизмы
,
возрастные особенности формирования интеллектуальных и волевых свойств
характера, разработаны пути эффективного использования тест
-
рейтинга при
оценке интеллектуально
-
волевых свойств характера,
даны практические
рекомендации.
Практическая значимость:
результаты
могут быть использованы при
разработке рекомендаций по свойствам
характера учащихся, при составлении
программ, при чтении лекций.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
результаты и
материалы исследования будут применяться при подготовке будущих
учителей в педагогических колледжах, в деятельности диагностических
центров, в организации психолого
-
педагогической консультации, при
формировании профессионального мастерства.
Область применения:
материалы могут быть использованы по курсам
«
Общая психология
»,
«
Педагогическая психология
»,
«
Психология
характера
», «
Психология личности
».
24
R E S U M E
Thesis of Iskenderov Jumaboy Salievich on the scientific degree
competition of the doctor of philosophy in psychology on speciality 19.00.07 –
pedagogical psychology subject: “Forming of intellectual and volitional traits
of character in students of pedagogical college”
Key words:
the students of pedagogical college, character, intellectual and
volitional temperament, psychological diagnostics, intellectual development,
interest, capabilities, aspiration, interpersonal relationships, personality’s
characteristics.
Subjects of the inquiry:
60 students (first and third year) of pedagogical
college
Aim of the inquiry:
to learn mechanism of forming of intellectual and
volitional traits of character in students of pedagogical college.
Methods of inquiry:
observation, self-evaluation of will power’s test,
questionnaire for self-evalution of patience, questionnaires for evalution of
persistence, thinking style’s test.
The results achieved and their novelty:
for the first time indicators of
forming, manifestation and dynamics of intellectual and volutional characteristics
were studied and justified in youth who are members (on the exemple of first and
thirds year students of pedagogical college); psychological mechanisms and age
peculiarities of forming of intellectual and volutional character’s traits; ways of
effective test-raiting’s using in evaluation of intellectual and volutional character’s
traits; practical recommendation are given.
Practical value:
results may be used workingout of recommendations
qualities of the students and while the composing the program,in teaching process.
Degree of embed use and economic efficacy:
the research results and
materials will be used in training of future teachers in pedagogical college, in
activity of diagnostic’s centers, in organization of psychological and pedagogical
consultation, in forming of professional skills.
Sphere of usage:
materials may be used in working general psychology,
pedagogical psychology, psychology of character, personality psychology.
