Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари

Шапулат Шайдуллаев

doi:10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.35701

Авторы

Шапулат Шайдуллаев
Академия наук Республики Узбекистан Самаркандский отделительный институт археологии имени академика Яхё Гуломова

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.35701

Ключевые слова:

Целинные земли каналы водохранилища ирригация и мелиорация водные ресурсы сельское хозяйство земельный фонд историческая география

Аннотация

Мавзунинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикаси Президента И.А. Каримов ўзбек давлатчилиги тарихини ўрганишни энг долзарб масала сифатида эътироф этиб, бу масалани давлат сиёсати даражасига кўтарди: «Узбек давлатчилиги кайси асрда пайдо бўлди? Қандай тарихий босқичларни босиб ўтди? Мутахассислар, балки, тушунтириб берарлар, балки аник жавоблари бордир? Таргибот, ташвикот ишларини олиб бораётган олимлар, балки, аллақачон бир фикрга келишгандир? Лекин ҳозирча на матбуотдан, на дарсликлардан мен мана шу саволларга жавоб тополмадим»1. Президентимиз томонидан қўйилаётган бу масала биз тарихчилар олдига катта вазифа ва масъулият юклайди. Дарҳакиқат, мустақиллигимизгача тарихчилар ўзбек давлатчилиги тарихини, айниқса унинг пайдо бўлиш ва шаклланиш даврларини ўрганишга етарлича эътибор беришмаган.
“Узбек давлатчилиги тарихи” мавзусининг ижодкори Президент И.А. Каримовдир. Мустақилликкача бу ибора тарихчилар томонидан қўлланилган эмас. Бу билан тарихчилар Узбекистан худудида давлатчиликнинг шаклланиши мавзуси билан шугулланмаган,- дейишдан йирокмиз. “Ўрта Осиёда илк синфий муносабатларнинг шаклланиши”, “Аҳамонийлар империясига кадар Ўрта Осиёда кечган давлатчилик муносабатлари” каби мавзулар тарихчилар томонидан қизғин муҳокама этилган бўлса-да, давлатчилик маҳаллий халқларнинг миллий давлатчилиги тарихи сифатида талқин килинмади.
Президент И.А. Каримов Термиз давлат университета Тарих факультета янги ўкув биносининг очилиши маросимида Бактрия археологиясига жуда катта эътибор қаратди. Қадимги Бақтриянинг Ўрта Осиё халклари маданий ҳаёти ва этник шаклланишидаги ўрни ҳақида гапирди. Қадимги Бактриянинг давлатчилигимиз тарихидаги ўрнини янада ёрқинрок, бой археологик манбалар асосида ўрганишга кўрсатмалар берди.
Ўзбекистон ҳудудидаги энг кадимги давлатлар ҳақидаги асосий манбалар - “Авеста” китоби, аҳамонийларнинг миххат ёзувлари, юнон-рим тарихчиларининг маълумотлари ҳисобланади. Сўнгги йилларда Бақтрия, Хоразм ва Сўғд ҳудудларида олиб борилган археологик тадқиқотлар бу маълумотларни тасдиқлаш билан бирга лиги маълумотлар билан бойитмокда.
Сополли, Кучуктепа, Қадимги Бактрия, кадимги Сўғд маданиятларининг очилиши Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг шаклланиши ва ривожланиши бўйича янги маълумотлар бермокда.
Жаҳон тарихшунослигида илк давлатларнинг шаклланиши борасида кўплаб назариялар мавжуд:
- давлатлар мулкий табақаланиш маҳсули бўлиб, унинг куртаклари қадимги жамоалар даврида пайдо бўлган (Қадимги Шарқ);
- ривожланган жамоаларда синфий дифференция ва давлатчилик бўлган ёки ҳарбийлашган жамоалар босқинидан ўзларини ҳимоя килиш йўлида ҳимоя воситалари ва давлат бошкарув тизимини ривожлантириб борган, акс ҳолда варварлар ҳужумининг курбонига айланган. Бу ҳолатда ривожланган жамоа учун давлатчилик иккиламчи, уруғ жамоа тузуми даражасида бўлган халқлар учун давлатчилик бирламчи хисобланади (V-VI асрларда Рим империясининг Варварлар томонидан босиб олиниши);
- синфий дифференциясиз жамиятда давлатларнинг пайдо бўлиши (Шан-Инь, Майа, Инклар, Ацтеклар - Колумбгача бўлган Америка халклари). Бу халқларда ерга эгалик килиш, жамоа мулки ёки синфий стратификация сезилмайди. Аввал примитив давлатларнинг шаклланиши ва кейин эса синфларнинг шаклланиши юз берган;
- тўртинчи ҳолатда синфий дифференция ва давлатчилик бир вақтда шаклланади. Албатта, бу жамоада давлатчилик қўшни халқларнинг -давлатларнинг таъсирида (Аттика) пайдо бўлади1.
Ушбу хулосалардан кўринадики, давлатчиликнинг шаклланишини бир қолипга солиб бўлмайди. Ўрта Осиёда илк давлатчиликнинг пайдо бўлиши қайси йўлдан борган? Фанда яратилган назарияларга мос келадими? Ёки ўзининг илк давлатчилик шакли мавжудми? Сўнгги йилларда Қадимги Бақтрияда олиб борилган археологик тадқиқотлар асосида шу саволга жавоб топишга харакат килинди.
Тадқиқотнинг мақсади. Археологик манбалар асосида Қадимги Бақтрияда сўнгги бронза даврида илк давлатчиликка асос солинганлигини Жарқўтон мисолида ёритиш, илк темир даврида ҳудудий давлатларнинг шаклланиши ва уларнинг конфедерацияси натижасида Бақтрия подшохдигининг ташкил топишини асослаб бериш. Аҳамонийлар босқини натижасида Бақтрияда давлатчилик институтларининг такомиллашган шаклларининг жорий этилишини археологик ва ёзма манбалар асосида ёритиш, мавзу бўйича янги назарий билим ва карашларни шакллантириш,
Диссертациянинг илмий янгиликлари:
- Давлатчилик хар бир худудда ўзига хос тарихий жараёнда вужудга келиши инобатга олиниб, унинг назарий асослари ишланди;
- Илк давлатларнинг археологик белгилари кайта ишланиб, такомиллаштирилди;
- Хусусий мулкчилик ва давлатчиликнинг ашёвий далили бўлган мухрларнинг классификациям яратилди;
- Илк цивилизациянинг асосий белгиси бўлган пиктографик белги-ёзувнинг пайдо бўлиши жараёнлари кузатилди;
- Археологик манбалар Авеста маълумотлари билан таккосланди ва “авесто археологиям” бўйича янги илмий йўналиш ривожлантирилди;
- Мил.ав. VI-IV асрларда Ўрта Осиё ҳалқларининг Аҳамонийлар империяси таркибига киритилиши муносабати билан империянинг бошқарув услуби XIX аср гарб шаркшунос олими Франсуа Ленорманъ тадқиқотлари асосида ёритилди.
ХУЛОСА
Мил.ав. IV минг йиллик сўнггида инсоният тарихида илк маротаба Месопатамияда шаклланган илк давлатчилик муносабатлари мил.ав. III минг йилликда шарққа - Эрон, Ҳиндистон томон кенгаяди. Мил.ав. III минг йиллик сўнггида Жанубий Туркманистоннинг Тежен, Мурғоб воҳаларида, II минг йиллик бошларида эса Жанубий Узбекистан ва Шимолий Афганистан ҳудудларида хам шаҳар-давлатларнинг шаклланганлиги аниқланди.
Давлатчиликнинг шаклланиши узок давом этадиган тарихий жараён бўлиб, унинг куртаклари патриархал ва қишлоқ жамоалари давридан бошланган. Жамоалар ишлаб чиқариш хўжалигидан иборат бўлиб, ишлаб чикаришни ташкиллаштириш, тартибни, тинчликни сақлаш, қўшни жамоалар билан маданий ва иқтисодий алокалар килиш каби муносабатларни бажарган.
Илк шахар ва давлатлар билан бир вақтда шаклланган ва ривожланган, урарнинг пайдо бўлиши ва ривожланишини яхлит, бир муаммо сифатида ўрганиш лозим. Ўрта Осиёда илк шаҳар ва давлатларнинг ривожланиши қуйидагича кечган:
1. Бронза даврида илк деҳқончилик воҳалари доирасида таркиб топган шаҳар-давлатлар (Жаркўтон, Тоголок, Кслсли).
2. Илк темир даврида ҳудудий давлат маркази вазифасини бажарган шаҳарлар. Қизилтепа, Жондавлаттепа, Хаитободтепа (Бактрия). Бир ҳудудий давлат доирасида битта шаҳарнинг бўлиши характерлидир.
3. Марказлашган давлатлар даври шаҳарлари. Бу даврда шаҳарлар сиёсий мавқеи ва географик жойлашишига кўра тоифаларга ажралган. Марказлашган давлат ёки империя пойтахти (Суза, Персополь), сатраплик маркази (Бактр). Сатрапликлар ҳудудларидаги шаҳарлар (Афросиёб, Қизилтепа, Хаитободтепа, Кўктепа).
Ўрта Осиёда диний қарашлар ва динлар жамоалар ва илк давлатларнинг ривожланиши билан ҳамоҳанг ривожланган. Илк давлатларнинг шаклланиши билан диннинг хам марказлашув жараёни кечган. Шу билан бирга жамоаларнинг зоолатирик ва аждодлар рухига ибодат каби диний карашлари хам сакланиб колган.
Илк давлатларнинг 21 та археологик белгиси асосида 10 та ижтимоий белгиси аниқланди. Шу белгилар асосида Жарқўтон шаҳар-давлатлар тоифасига киритилди.
Цивилизациянинг асосий кўриниши бўлган ёзув - пиктографик белгилар Сополли маданияти даврида кашф этилган. Бу белгиларнинг таркалиш географияси анча кенг бўлиб, Ўрта Осиёнинг жануби, Шимолий Афгонистон, Марказий ва Шимолий Эрон худудларига хосдир.
Сополли маданияти мухрлари типологик классификация килинди. Улар Сополли маданияти анъаналари ва маданиятлараро тарқалган мухрларга ажратилди. Муҳрлар Кўзали даврида хаёт тарзидан чикиб кетганлиги аникланди.
Сополли маданияти аҳолиси Хараппа, қадимги Эрон, Андроново маданиятлари билан бевосита, Сурия, Хетт, Месопатамия билан билвосита маданий алокада бўлган.
Сополли маданияти аҳолиси Мурғоб, Даштли, Марказий ва Шимолий Эрон аҳолиси билан бир этник гуруҳни ташкил этган. Улар европоид бўлиб, қирра бурун, соч - соқоллари кора кишилар бўлган. Мумкинки, кадимги Эрон тил лаҳжаларидан бирида гаплашган. Шу тил асосида Қадимги Бактрия ва Авеста тили шаклланган.
Сополли ва унта турдош бўлган маданиятлар кучли давлатчилик сиёсатининг шаклланмаганлиги сабабли инкирозга юз тутган. Иктисодий жиҳатдан бир-бирига карам бўлмаган жамоа тинч йўл билан янги ҳудудларга, даре ўзанлари бўйлаб тарқаб кетган. Натижада, Бактрия, Марғиёна ҳудудларида кичик, умумий майдони 0,6 - 1,5 гектарлик ёдгорликлар пайдо бўлган (Кучук I).
Кучук I даврида «ном» типидаги ҳудудий давлатлар шаклланган. Бу митти давлатларнинг маркази вазифасини Бандихон I, Қизилтепа сингари аркли ёдгорликлар бажарган. Ҳудудлари эса бир ёки бир неча кичик дарё ўзанлари ва яйловларини ўз ичига олган.
Сополли ва унга турдош маданиятлар сопол буюмларининг сифатлилиги мутахассислашган кулолчилар жамоаларининг фаолият этганлигини кўрсатади. Кучуктепа маданияти даврида тарқаб кетган ҳар бир жамоа кулолчилик билан шуғулланишга мажбур бўлган. Шу сабабли бу давр кулолчилиги сифат жиҳатдан қўпол ва шакллари оддийдир.
Сополли маданияти даврида зардуштийлик дини кўринишларининг пайдо бўлишини инобатга олиб, сўнгги бронза даврини илк зардуштийлик урф одатларининг пайдо бўлиши даври, Зардуштийлик динининг ривожланишидаги кейинги боскични «Заратуштра» даври деб аталди. Бу мил.ав. II минг йилликнинг сўнгги чорагидан Аҳамонийлар боскинигача бўлган даврни ўз ичига олади..
Яшт наскида эсланадиган Парадата, Атвийа, Хйана, Кави ва Тур каби юртларни шаклланиб келаётган «ном» типидаги ҳудудий давлатлар сифатида кабул қилишни таклиф этамиз. Фикримизча, шу каби ҳудудий давлатлар асосида Вандидотда эсланган Аряна-Вайджа, Гава Сугда, Мору, Бахди каби бирлашмалар-давлатлар пайдо бўлган.
Кучук I даврида шаклланган «ном» типидаги ҳудудий давлатлар кичик даре ўзанлари бўйларида яшаган аҳолини бирлаштирган бўлса, Қадимги Бақтрия маданияти даврида воҳа давлатлар шаклланган (Сурхон, Шеробод, Кафирнигон, Вахш). Воҳа давлатлар сиёсий жиҳатдан бирикиб, Қадимги Бақтрия подшохдигининг(кавининг) пайдо бўлишига олиб келган.
Ўрта Осиё халклари мил.ав. VI-IV асрларда Аҳамонийлар империяси таркибига кирган бўлса-да, унинг моддий маданияти намуналарида, меъморчилик, шаҳарсозлик соҳаларида уларнинг маданий таъсири сезилмайди. Ўзгаришлар географик бўлиниш ва сиёсий бошкарув соҳаларида юз берган.
Диссертация хулосаларидан келиб чиқадиган таклифлар:
- Ўрта Осиёда илк давлатларнинг шаклланиши назариясига бағишланган конференция ўтказиш;
- Ўзбек давлатчилиги тарихини ўрганиш бўйича илмий маркази ташкил этиш;
- Илк давлатчилик бошқаруви терминларини шакллантириш;
- “Авесто археологияси”илмий йўналишини ривожлантириш;
- Кўчманчилар дунёсида илк давлатчилик мавзусини Сак, Массагетлар тўғрисидаги ёзма ва археологик манбалар мисолида ўрганиш;
- Қадимги Бақтрия подшолиги тарихини алоҳида тадқиқот сифатида ўрганиш.
- Олий таълим муассаалари учун “Ўзбек давлатчилиги тарихи” дарслигини яратиш.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

1

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИ

САМАРҚАНД БЎЛИМИ

АКАДЕМИК ЯҲЁ FУЛОМОВ НОМИДАГИ АРХЕОЛОГИЯ

ИНСТИТУТИ

Қўлѐзма ҳуқуқида

ШАЙДУЛЛАЕВ ШАПУЛАТ БАЗАРОВИЧ

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО

БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

Мутахассислик - 07.00.06 - археология

Тарих фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ѐзилган

диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ

САМАРҚАНД – 2009

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

2

Диссертация ЎзР ФА Самарқанд бўлими Археология институтининг Турон
археологияси бўлимида бажарилди

ИЛМИЙ МАСЛАҲАТЧИ:

тарих фанлари доктори, профессор,
ЎзР ФА академиги

Асқаров Аҳмадали Асқарович

РАСМИЙ ОППОНЕНТЛАР:

тарих фанлари доктори, профессор,
ЎзР ФА академиги

Муҳаммаджонов Абдулаҳад
Раҳимжонович

тарих фанлари доктори, профессор

Сагдуллаев Анатолий Сагдуллаевич

тарих фанлари доктори

Эшов Баҳодир Жўраевич

ЕТАКЧИ ТАШКИЛОТ:

ЎзР ФА Тарих институти

Диссертация ҳимояси 2009 йил 25 декабр куни соат 10 да академик Яҳѐ

Ғуломов номли Археология институти ҳузуридаги 07.00.06 – «археология»
мутахассислиги, тарих фанлари доктори илмий даражасини ҳимоя қилиш
бўйича Д. 015.93.01 рақамли ихтисослашган кенгаш мажлисида ўтказилади.

Манзил: 703051, Самарқанд шаҳри, Акад. В. Абдуллаев кўчаси, 3.

Археология институти, 2 этаж, конференц зал.

Диссертация билан ЎзР ФА Археология институтининг илмий

кутубхонасида танишиш мумкин (703051, Самарқанд шаҳри, Акад.
В. Абдуллаев кўчаси, 3)

Автореферат 2009 йилнинг «___» ___________ куни тарқатилди.

Ихтисослашган кенгаш илмий
котиби, т.ф.н.

Ж.К. МИРЗААҲМЕДОВ

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ХАРАКТЕРИСТИКАСИ

Мавзунинг долзарблиги.

Ўзбекистон Республикаси

Президенти

И.А. Каримов ўзбек давлатчилиги тарихини ўрганишни энг долзарб масала
сифатида эътироф этиб, бу масалани давлат сиѐсати даражасига кўтарди:
«Ўзбек давлатчилиги қайси асрда пайдо бўлди? Қандай тарихий босқичларни
босиб ўтди? Мутахассислар, балки, тушунтириб берарлар, балки аниқ
жавоблари бордир? Тарғибот, ташвиқот ишларини олиб бораѐтган олимлар,
балки, аллақачон бир фикрга келишгандир? Лекин ҳозирча на матбуотдан, на
дарсликлардан мен мана шу саволларга жавоб тополмадим»

1

. Президентимиз

томонидан қўйилаѐтган бу масала биз тарихчилар олдига катта вазифа ва
масъулият юклайди. Дарҳақиқат, мустақиллигимизгача тарихчилар ўзбек
давлатчилиги тарихини, айниқса унинг пайдо бўлиш ва шаклланиш
даврларини ўрганишга етарлича эътибор беришмаган.

“Ўзбек давлатчилиги тарихи” мавзусининг ижодкори Президент

И.А. Каримовдир. Мустақилликкача бу ибора тарихчилар томонидан
қўлланилган

эмас.

Бу

билан

тарихчилар

Ўзбекистон

ҳудудида

давлатчиликнинг шаклланиши мавзуси билан шуғулланмаган,- дейишдан
йироқмиз. “Ўрта Осиѐда илк синфий муносабатларнинг шаклланиши”,
“Аҳамонийлар империясига қадар Ўрта Осиѐда кечган давлатчилик
муносабатлари” каби мавзулар тарихчилар томонидан қизғин муҳокама
этилган бўлса-да, давлатчилик маҳаллий халқларнинг миллий давлатчилиги
тарихи сифатида талқин қилинмади.

Президент И.А. Каримов Термиз давлат университети Тарих факультети

янги ўқув биносининг очилиши маросимида Бақтрия археологиясига жуда
катта эътибор қаратди. Қадимги Бақтриянинг Ўрта Осиѐ халқлари маданий
ҳаѐти ва этник шаклланишидаги ўрни ҳақида гапирди. Қадимги Бақтриянинг
давлатчилигимиз тарихидаги ўрнини янада ѐрқинроқ, бой археологик
манбалар асосида ўрганишга кўрсатмалар берди.

Ўзбекистон ҳудудидаги энг қадимги давлатлар ҳақидаги асосий

манбалар – “Авеста” китоби, аҳамонийларнинг миххат ѐзувлари, юнон-рим
тарихчиларининг маълумотлари ҳисобланади. Сўнгги йилларда Бақтрия,
Хоразм ва Сўғд ҳудудларида олиб борилган археологик тадқиқотлар бу
маълумотларни тасдиқлаш билан бирга янги маълумотлар билан бойитмоқда.

Сополли, Кучуктепа, Қадимги Бақтрия, қадимги Сўғд маданиятларининг

очилиши Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг шаклланиши ва
ривожланиши бўйича янги маълумотлар бермоқда

2

.

1

Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ / Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. – Т.: - 1999.

– Б. 138.

2

Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы Юга Узбекистана. – Т.: Фан, 1977; Аскаров

А.А., Альбаум Л.И. Поселение Кучуктепа. – Т.: Фан, 1979; Аскаров А.А, Ширинов Т.Ш. Ранняя городская
культура эпохи бронзы юга Средней Азии. – Самарканд: - 1993; Сулейманов Р.Х. Древности Нахшаба. - Т.:
Фан, 2000.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

4

Жаҳон тарихшунослигида илк давлатларнинг шаклланиши борасида

кўплаб назариялар мавжуд:

- давлатлар мулкий табақаланиш маҳсули бўлиб, унинг куртаклари

қадимги жамоалар даврида пайдо бўлган (Қадимги Шарқ);

- ривожланган жамоаларда синфий дифференция ва давлатчилик бўлган

ѐки ҳарбийлашган жамоалар босқинидан ўзларини ҳимоя қилиш йўлида
ҳимоя воситалари ва давлат бошқарув тизимини ривожлантириб борган, акс
ҳолда варварлар ҳужумининг қурбонига айланган. Бу ҳолатда ривожланган
жамоа учун давлатчилик иккиламчи, уруғ жамоа тузуми даражасида бўлган
халқлар учун давлатчилик бирламчи ҳисобланади (V-VI асрларда Рим
империясининг Варварлар томонидан босиб олиниши);

- синфий дифференциясиз жамиятда давлатларнинг пайдо бўлиши

(Шан-Инь, Майа, Инклар, Ацтеклар - Колумбгача бўлган Америка халқлари).
Бу халқларда ерга эгалик қилиш, жамоа мулки ѐки синфий стратификация
сезилмайди. Аввал примитив давлатларнинг шаклланиши ва кейин эса
синфларнинг шаклланиши юз берган;

- тўртинчи ҳолатда синфий дифференция ва давлатчилик бир вақтда

шаклланади. Албатта, бу жамоада давлатчилик қўшни халқларнинг -
давлатларнинг таъсирида (Аттика) пайдо бўлади

1

.

Ушбу хулосалардан кўринадики, давлатчиликнинг шаклланишини бир

қолипга солиб бўлмайди. Ўрта Осиѐда илк давлатчиликнинг пайдо бўлиши
қайси йўлдан борган? Фанда яратилган назарияларга мос келадими? Ёки
ўзининг илк давлатчилик шакли мавжудми? Сўнгги йилларда Қадимги
Бақтрияда олиб борилган археологик тадқиқотлар асосида шу саволга жавоб
топишга ҳаракат қилинди.

Мавзунинг ўрганилиш даражаси.

Бақтрия илк давлатчилиги

тарихшунослиги XIX асрнинг иккинчи ярмида европа тарихчилари
томонидан бошланган. В. Гейгер, Э. Райш, Т. Нольдеке, ХХ аср бошида Ж.
Прашек

2

, рус тарихчи ва шарқшунослари В.В. Бартольд, С.П. Толстовлар

3

антик давр тарихчиларининг маълумотлари асосида Бақтрияда Аҳамонийлар
империясига қадар сиѐсий бирлашмалар бўлган деган хулосага келган.

Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларга мансуб деярли барча

илмий тадқиқотларда Аҳамонийлар босқинига қадар Қадимги Бақтрияда
давлатчилик бўлганлиги қайд этилган

4

.

1

Илюшечкин В.П. Теория стадийного развития общества. - М.,1996. - С. 294-296.

2

Geiger W. Ostiranische Kultur im Altertum. Erlangen, 1982. V. 66; Geiger W. Civilization of the Eastern Iranians

in Ancient Times. – London, 1985. V. 45; Reisch E. Baktrionoi / Paulys Real-Ensyclopödie. T. II. 1896; Nîldeke T.
Iranisches Nationalepos, Grundriss der Iranische Philologie, II. 1896-1904.V.141; Prasek J.D. Geschichte der Meder
und Perser. Bd. I. - Gotha, 1906. V. 50-54

3

Бартольд В.В. К истории персидского эпоса // Записки Восточного отделения Российского

Археологического общества.

ХХII, 1915. - С.

258-259; Толстов С.П. Основные вопросы древней истории

Средней Азии // ВДИ. - М., 1938 . - № 1. - С. 183; Толстов С.П. Древний Хорезм. - М., 1948. - С. 103.

4

Гафуров Б.Г. История Таджикского народа. Т. I. - М., 1955. - С. 31-32; Дьяконов И.М. Истории Мидии. -

М., - Л., 1956. - С. 169; Дьяконов М.М. Очерк истории Древнего Ирана. - М., 1961; Массон В.М. Проблема
древней Бактрии и новый археологический материал // СА. - М., 1958. - № 2. – С. 49-65; Массон В.М.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

5

Бақтрда археологик тадқиқотлар ўтказиб, шаҳарнинг қадимги маданий

қатламларини топа олмаган А Фуше "Бақтрия уйдирма, унинг ҳеч қандай
қадимий тарихи йўқ. Бу ерга маданиятни, давлатчиликни Аҳамонийлар олиб
келган" деган фикр билдирган. Шундан сўнг, Бақтриянинг бронза даврига
оид Сополли, Даштли, сўнгги бронза ва илк темир даврига оид Кучуктепа,
Тиллатепа, Қизилтепа ѐдгорликлари ўрганилди. Ушбу тадқиқотлар асосида
Е.Е. Кузьмина "Бақтрия уйдирма эмас, тарихий ҳақиқатдир" деган ғояни
илгари сурди

1

.

М.М. Дьяконов Болдойтепа, Кафирнигон ѐдгорликларини ўрганиб,

«мил.ав. VI-IV асрларда Ўрта Осиѐ ҳудудида йирик давлатлар бирикмаси
бўлмаган, илк давлатлар ҳудудлари суғорилиш районлари чегаралари билан
мос келган» деган хулосаси билан келишиб бўлмайди. Албатта, бу фикр жуда
кўплаб тадқиқотчиларнинг танқидига сабаб бўлди

2

. Бизнинг фикримизча

олим бир томонлама ҳақ. Негаки, Қадимги Бақтрия подшолиги илк темир
даврида шаклланган ҳудудий давлатлар конфедерациясидан ташкил топган.
Кафирнигон ва Вахш деҳқончилик ўчоғида битта ҳудудий давлатнинг
шаклланганлигини инобатга олсак, тадқиқотчи хулосаларининг тарихийлиги
кўринади.

В.И. Сарианиди Бақтрияда бронза даврида илк шаҳар маданиятининг

гуллаши Аҳамонийларгача бўлган даврларда давлатларнинг пайдо бўлишига
олиб келган деб ҳисоблайди. Сополлитепа ѐдгорлигининг симметрик плани
ва қабрларда учрайдиган идишлар сонининг марҳумлар ѐшига қараб ортиб
борганлиги Сополлитепа жамоасининг ижтимоий жиҳатдан тенглигини,
жамоа ҳаѐтида оқсоқолларнинг ўрни катта эканлигини ва кам сонли
аҳолининг аҳил яшаганлигини тасдиқлайди

3

.

Жарқўтон ѐдгорлигида эса жамоаларнинг ижтимоий гуруҳларга

ажралганлигини кўрсатувчи минглаб қабрлар, ѐдгорликнинг шаҳар
тоифасига оидлигини тасдиқловчи сарой қолдиғи, мафкуравий марказ
бўлганлигини билдирувчи ибодатхона, шоҳлар саройи жойлашган аркнинг
мудофаа

деворлари

билан

ўраб

олинганлиги,

аҳолисининг

ҳунармандчиликда, меъморчиликда эришган ютуқларига қараб А.А. Асқаров
ва Т.Ш. Ширинов Жарқўтон ѐдгорлигини илк шаҳарлар тоифасига

Древнеземледельческая культура Маргианы. МИА, 73. – М., 1959; Лившиц В.А. Древнейшие
государственные образования / ИТН. Глава III. – Душанбе, 1963. – C. 68-75.

1

Foucher A. La vieille route de l



inde Baktres a Taxila. – Paris, 1942; Аскаров А.А. Древнеземледельческая

культура эпохи бронзы на юге Узбекистана. – Т,. Фан, 1977; Аскаров А.А., Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. – Т.,
Фан, 1983; Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы на юге Средней Азии. -
Самарканд, 1993; Сарианиди В.И. Древние земледельцы Афганистана. - М., 1977; Аскаров А.А., Альбаум
Л.И. Поселение Кучуктепа. – Т., Фан. 1979; Сарианиди В.И. Раскопки Тилля-тепе в северном Афганистане. -
Вып. I. - М., 1972; Сагдуллаев А.С. Усадьбы древней Бактрии. – Т., Фан, 1987; Кузьмина Е.Е. Бактрийский
мираж и археологическая действительность // ВДИ. - М., 1978. - № 2. –

С. 12-21.

2

Дьяконов М.М. Сложение классового общества в северной Бактрии // СА. Вып. 19, 1954. – С. 130-138;

Массон В.М. Древнеземледельческая культура Маргианы // МИА, 1959. - № 73; Аскаров А.А., Ширинов
Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы на юге Средней Азии. - Самарканд, 1993. - 162 с.

3

Сарианиди В.И. Древние земледельцы Афганистана. - М., 1977. - С. 151-155; Аскаров А.А.

Древнеземледельческая культура эпохи бронзы на юге Узбекистана. – Т., Фан, 1977.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

6

киритишди ва илк давлатларнинг "карликовый" ѐки "чифдом" формаси
бўлганлигини тасдиқлашди

1

.

Ўрта Осиѐнинг жануби, хусусан қадимги деҳқончилик маданияти

ривожланган Бақтрия, Марғиѐна ва Сўғд мисолида давлатчиликнинг пайдо
бўлиши ва ривожланиши бўйича А.С. Сагдуллаевнинг тадқиқотлари
диққатга сазовор. У ѐзма манбаларни археологик маълумотлар билан боғлаб,
илк давлатчилик тараққиѐтининг қуйидаги учта босқичини кўрсатиб берди:

1. Cўнгги бронза даврида кичик деҳқончилик ўлкаларида илк

давлатчилик белгиларининг пайдо бўлиши;

2. Арьйошайана - кичик давлат бирлашмалари;
3. Қадимги Бақтрия - йирик давлат бирлашмаси

2

.

А.С. Сагдуллаев археологик маълумотлар асосида олинган Бақтрия

аҳолисининг ижтимоий табақаларини ѐзма манбалар билан таққослаб,
Бақтрия аҳолиси Авестада келтирилган ижтимоий гуруҳлардан ҳам мураккаб
эканлигини аниқлади

3

.

Жанубий Тожикистондаги сўнгги бронза даврига оид Вахш маданияти

мисолида Л.Т. Пьянкова оила ва жамоа муносабатлари масалаларини очиб
берди

4

.

Мустақилликдан сўнг илк давлатчилик тарихини ўрганишга муносабат

ўзгарди. Тадқиқотчилар томонидан қадимги тарихнинг асосий хусусиятлари
ва давлатчиликнинг вужудга келиши масалалари таҳлил этилмоқда

5

. Илк

давлатларнинг пайдо бўлиши ва турлари, ҳукмдорлар унвонлари каби
масалалар академик Э.В.Ртвеладзе, илк давлатларнинг шакллари ва
хронологияси, бошқарув шакллари, этник миграция ва босқинчилик
натижасида янги давлатларнинг пайдо бўлиши А.С. Сагдуллаев, илк
давлатчиликнинг бошланиши Т.Ш. Ширинов, ўзбек давлатчилигининг
узлуксиз тадрижий ривожланиши Азамат Зиѐ асарларида таҳлил этилди

6

.

ЎзР ФА Тарих институти томонидан доимий ўтказилиб келинаѐтган

академик Яҳѐ Fуломов номидаги «Ўзбек халқи ва давлатчилиги тарихи»
Республика илмий семинарида илк давлатчилик тарихини яратишнинг
илмий-услубий йўналишлари ишлаб чиқилмоқда.

Жарқўтонда эришилган янгиликлар натижасида фанга илк шаҳар, илк

давлат, чифдом, квазигород, шаҳар-давлат, ном, ҳудудий-давлат, воҳа-давлат,

1

Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы на юге Средней Азии… 162 с.

2

Сагдуллаев А.С. Оседлые области на юге Средней Азии в эпоху раннего железа (генезис культуры и

социально экономическая динамика). Автореф. дисс. ... докт. ист. наук. - М., 1989. - С. 40.

3

Сагдуллаев А.С. Усадьбы древней Бактрии. - Т., Фан, 1987.

4

Пьянкова Л.Т. К вопросу о семейных и общественных отношениях в эпоху поздней бронзы (по материалам

могильников Вахшской культуры). МКТ. Вып. 4. Душанбе, 1987. - С. 43-70.

5

Аскаров А.А. Некоторые вопросы истории становления узбекской государственности //

6

Ртвеладзе Э.В. Титулы правителей государств и владений Средней Азии в начале I тыс.до н.э. // ОНУ. –

2006. -.№ 5-6. – С. 46-57; Ртвеладзе Э.В, Саидов А,Х, Абдуллеев Е.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси:
давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. – Т., Адолат, - 2001. – Б. 239; Сагдуллаев А.С. Вопросы
типологии и хронологии древнейших государств Средней Азии // Средняя Азия и мировая цивилизация. –
Т., - 1992. – С. 132-133; Ширинов Т.Ш. Қадимги Бақтрия подшолиги “Катта Хоразм” / Ўзбекистон
давлатчилиги тарихи очерклари. – Т., Шарқ, 2001. – Б. 13; Азамат Зиѐ. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т., 2000.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

7

қадимий шарқ подшолиги, митти давлат каби терминлар кириб келди.
Давлатчиликнинг шаклланиши борасида турли хил йўллар таҳлил
қилинмоқда. Илк давлатлар типологияси, илк давлатларнинг археологик
белгилари, илк давлатларнинг бошқаруви масалалари муҳокама этилаѐтган
бир вақтда Б. Эшов Жарқўтонга Бақтриянинг шимолида жойлашган қишлоқ
деб таъриф берди

1

.

Ў.И. Абдуллаев Ўрта Осиѐда қадимги бошқарув ва илк давлатчилик

тарихшунослигига бағишланган китобида давлатчиликнинг шаклланиши
бўйича умумлашган хулосалар чиқарган:

-

бронза даврида “воҳа-давлатлар”;

-

мил.ав. I минг йилликнинг бошларида “воҳа-давлатлар” ва дастлабки

сиѐсий уюшмалар;

-

илк темир даврида ҳудудий жиҳатдан ўртамиѐна давлатлар пайдо

бўлган дейилган

2

.

Бу Ўрта Осиѐнинг барча минтақаси учун бронза даврида воҳа-давлатлар

шаклланган деган хулосани беради. Воҳаланки, Қадимги Шарқ дунѐси билан
доимий маданий алоқада бўлган Ўрта Осиѐнинг жанубий минтақалари учун
бронза даврида бошқарув, давлатчилик терминларини ишлатиш мумкин,
холос. Мил.ав. I минг йилликнинг бошларида Хоразм, Тошкент ѐки
Усрушона каби минтақаларда сиѐсий уюшмалар ѐки илк темир даврида
ўртамиѐна давлатлар шаклланган эдими? Бундай умумлашган характердаги
тадқиқотлар фан ривожи учун хизмат қилмайди. Ўрта Осиѐда
давлатчиликнинг пайдо бўлиши бир вақтда кечмаган, шу сабабли унинг
тарихшунослиги тарихий минтақалар бўйича тадқиқ этилганда, ҳар бир
минтақа давлатчилиги учун тўғри тарихий хулосалар чиқарилган бўлар эди.

Сўнгги бронза ва илк темир даврида қўйи Амударѐ ва Орол бўйларида

тарқалган Тозабоғѐб, Амиробод ѐки Қуйисой маданиятларида илк
давлатчилик белгилари бўлганлиги тўғрисида гапириш қийин

3

. Хоразмда илк

темир даврида ривожланган меморчилик иншоотларининг пайдо бўлишини

1

Эшов Б.Ж. История формирования и развития раннегородской культуры Средней Азии. Автореф. дисс. ...

докт. ист. наук. Т., 2008. С. 42.

2

Абдуллаев Ў.И. Ўрта Осиѐда қадимги бошқарув ва илк давлатчилик тарихшунослиги. – Т.: Akademiya,

2009. – Б.142; Абдуллаев У.И. Историография древней системы управления и ранней государственности
Средней Азии (XX-начала XXI в.): Автореф. дисс. ... канд. истор. наук. – Т., 2008. – 21 c.

3

Markwart J. Wehrot und Arang. - Leiden. – 1938. –P. 10-12; Толстов С.П. Древний Хорезм. - М., 1948;

Henning W.B. Zoroaster: Politican or Witch-doctor? - Leiden, - 1951; Gershevitch I. The Avestan Hymn to Mithra.
- Cambridge, 1959; Воробьева М.Г. Проблема «Большого Хорезма» и археология / Этнография и археология
Средней Азии. - М., 1979; Вайнберг Б.И. Изучение памятников Присарыкамишской дельты Амударьи в 70-
80 годах / Скотоводы и земледельцы левобережного Хорезма. - М., 1991; Хлопин И.Н. Историческая
география южных областей Средней Азии. - Ашхабад, 1983; Массон В.М. Еще раз о геродотовой реке Акес /
Эллинистический Ближний Восток, Византия и Иран. - М., 1967; Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма
с древнейших времен до наших дней. - Т., 1957; Андрианов Б.В. Роль ирригации в становлении древних
государств. (На примере Средней Азии) / От доклассовых обществ к раннеклассовым. - М., Наука, 1987;
Яблонский Л.Т. Саки Южного Приаралья (археология и антропология могильников). - М., 1996.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

8

Марғиѐна ѐки Бақтриядан излаш кераклигини кўплаб тадқиқотчилар эътироф
этмоқда

1

.

Сўғд ҳудудида яшаган жамоалар бронза даврида қишлоқ жамоаси

даражасида бўлган бўлса, янги маълумотларга кўра илк темир даврида воҳа
типидаги давлатлар таркиб топган

2

.

Фарғонада ривожланган деҳқончилик маданиятига мил.ав. ХIII асрда

асос солинган. Ҳозирги кунгача Чуст маданиятига оид 80 дан ошиқ
археологик ѐдгорликлар аниқланган. Ёдгорликлар суғориш тармоқлари
бўйларида жойлашишига кўра районларга ажратилган. Ҳар бир иқтисодий
районда биттадан йирик шаҳар, шаҳар атрофида эса кўплаб қишлоқ типидаги
ѐдгорликларнинг жойлашиши кузатилган. Бу белгилар чуст маданиятининг
сўнгги даврида Фарғона ҳудудида шаҳар-давлатларнинг таркиб топа
бошлаганлигидан далолат беради

3

.

Ўрта Осиѐ кўчманчилари дунѐсида илк синфий муносабатлар ва

давлатчиликнинг ривожланиши тўғрисида фанда ҳар хил ғоялар кураши
мавжуд

4

.

Бизга маълумки, Қадимги Шарқ тарихида илк давлатларнинг

шаклланиши уч босқичга бўлиб ўрганилган. Булар «шаҳар-давлатлар»,
«ҳудудий подшоҳликлар» ва «империя» босқичларидир

5

. Шу типология

асосида Шумерда шаҳар-давлатларнинг вужудга келиши мил.ав. IV минг

1

Асқаров А.А. Қадимги Хоразм тарихига доир баъзи бир масалалар / Ўзбекистон этнологияси: янгича

қарашлар ва ѐндашувлар. ЎзР ФА академиги Карим Шониѐзов таваллудининг 80 йиллигига бағишланган
халқаро илмий анжуман материаллари. – Т., Фан, 2004. - Б. 76-84.

2

Гулямов Я.Г., Исламов У.И., Аскаров А.А. Первобытная культура в низовьях Зарафшана. – Т., Фан, 1966;

Пьянков И.В. Зороастр в истории Средней Азии: проблемы места и времени (опыт исторической
реконструкции) // ВДИ. – 1996. №3. - С.3-23; Исаков А.И. Саразм. - Душанбе, 1991; Сагдуллаев А.С.
Оседлые области на юге Средней Азии в эпоху раннего железа (генезис культуры и социально
экономическая динамика). Автореф. дисс. … докт.ист.наук. - М., 1989. - С.42; Лушпенко О.Н.
Раннежелезный век Южного Согда. (По материалам памятников Китабского и Яккабагского районов).
Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. - Самарканд, 1998. С. 21; Сулейманов Р.Х. Древности Нахшаба. – Т., Фан,
2000; Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры Самаркандского Согда (проблемы взаимодействия
культурных традиций в эпоху раннежелезного века и в период античности). – Т., Фан, 2002; Avanesova N,
Śajdullaev Ś, Ёrkulov A. Dzam - ein neuer bronzezeitlicher Fundort in der Sogdiana // AMIT - Berlin, 2001.-Band
33.

3

Заднепровский Ю.А. Древнеземледельческая культура Ферганы // МИА. - М., 1962. - Вып.118; Хўжаев А,

Хўжаев К. Қадимги манбаларда халқимиз ўтмиши. – Т., 2001; Анарбоев А.А. Города Северной Ферганы в
древности и раннем средневековье // ОНУ. – 1994. № 1-2. - С. 7-12; Матбобоев Б.Х. К локализации древних
городов Ферганы // ОНУ. – 1995. № 9. - С. 5-11; Горбунова Н.Г. К истории Ферганы в эпоху раннего железа
// СА., - 1962, №4; Заднепровский Ю.А. Раннежелезный век Ферганы и проблемы возникновения
Даваньского государства / Раннежелезный век Средней Азии и Индии. Тезисы докладов Советско-
Индийского симпозиума. - Ашгабад, 1984; Матбобоев Б.Х. Ўзбек давлатчилигининг илк босқичларида
Фарғона / Ўзбек давлатчилиги тарихида Қадимги Фарғона. Академик Яҳѐ Fуломов номидаги «Ўзбек халқи
ва давлатчилиги тарихи» Республика илмий семинарининг маърузалари матнлари (15-16 май, 2001 йил,
Наманган шаҳри). / Самарқанд, 2001. – Б.23-40; Анорбоев А, Исломов У, Матбобоев Б. Ўзбекистон тарихида
қадимги Фарғона. – Т., Фан, 2001. – Б.93.

4

Генинг В.Ф. Проблема социальной структуры общества кочевых скифов IV-III вв. до н.э. по

археологическим данным / Ф. Энгельс и проблемы истории древних обществ. - Киев, 1984. - С. 215-234;
Пьянков И.В. Общественный строй ранних кочевников Средней Азии по данным античных авторов / Ранние
кочевники Средней Азии и Казахстана. Тезисы докладов. - Л., 1975. С. 84.

5

Дьяконов И.М., Якобсон В.А. «Номовые государства», «территориальные царства», «полисы» и

«империи». Проблемы типологии // ВДИ, 1982, № 2. С.3-15.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

9

йиллик охири, Фаластинда мил.ав. III минг йилликлар билан боғланган.
Бугунги кунда Жанубий Ўзбекистон ҳудудида Қадимги Шарқ шаҳар-
давлатларига монанд ѐдгорликлар ўрганилди. Уларни давлатчилик нуқтаи
назаридан ўрганиш вақти етди. Ўзбекистон ҳудудида илк давлатларнинг
пайдо бўлиши ва ривожланиши Қадимги Шарқдан алоҳида ривожланганми
ѐки монандми? Шу каби масалалар билан шуғулланиш ҳозирги кунда
Ўзбекистон археологларининг бирламчи вазифасига айланмоқда ва бу масала
ушбу диссертацияда баҳоли қудрат кўриб чиқилди.

Диссертациянинг ИТИ билан боғлиқлиги

. Диссертация ЎзР ФА

Археология институтининг ФА-Ф8-027 - “Ўрта Осиѐ икки дарѐ оралиғи
ўтроқ деҳқон ва кўчманчи чорвадор маданияти: анъаналар ва инновация
муаммоси (мил.ав. II-I минг йилликлар)” лойиҳаси доирасида ѐзилди. Лойиҳа
раҳбари т.ф.н. Б.Х. Матбобоев.

Тадқиқотнинг хронологик доираси. М

ил.ав. II – I минг йилликнинг

биринчи ярми.

Тадқиқотнинг мақсади.

Археологик манбалар асосида

Қадимги

Бақтрияда сўнгги бронза даврида илк давлатчиликка асос солинганлигини
Жарқўтон мисолида ѐритиш, илк темир даврида ҳудудий давлатларнинг
шаклланиши

ва

уларнинг

конфедерацияси

натижасида

Бақтрия

подшоҳлигининг ташкил топишини асослаб бериш. Аҳамонийлар босқини
натижасида Бақтрияда давлатчилик институтларининг такомиллашган
шаклларининг жорий этилишини археологик ва ѐзма манбалар асосида
ѐритиш, мавзу бўйича янги назарий билим ва қарашларни шакллантириш,

Тадқиқотнинг вазифалари.

Сўнгги 15 йил ичида Ўзбекистон-Германия

Бақтрия археологик экспедицияси қўлга киритган, давлатчиликка оид
манбаларни фанга киритиш.

- Мавзуга оид илмий адабиѐтларни ўрганиш ва қиѐсий таҳлил қилиш

асосида, Бақтрия мисолида Ўзбекистон ҳудудида илк давлатчиликнинг
шаклланиши ва ривожланиши тарихини яратиш.

Тадқиқот объекти ва предмети.

Жанубий Ўзбекистон ҳудудида илк

давлатчилик шаклларининг вужудга келиши.

Археологик ва ѐзма манбалар,

тарихий тадқиқотлар.

Қўлланилган

илмий

услублар.

Археологик

қазишмалар

микростратиграфия услубида ўтказилиб, топилмалар статистик ва таққослаш
услуби асосида таҳлил қилинди, қазишмалар ва маданий қатламларнинг ѐши
радиокарбон анализлари ва маданиятлараро тарқалган ашѐлар ѐрдамида
аниқланди.

Диссертациянинг илмий манбалари.

ЎзР ФА Археология институти

Шеробод отрядининг 1982-1993 йиллар давомида Шимолий Бақтриянинг илк
темир даври ѐдгорликларида, 1994-2003 йиллар мобайнида Жарқўтон
ѐдгорлигида олиб борган тадқиқотлари натижаси, Авеста, Геродот ва бошқа
юнон тарихчилари қолдирган маълумотлар диссертациянинг илмий
манбаларини ташкил этди.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

10

Ҳимояга қўйилаѐтган асосий холатлар:

-

Бошқарув ибтидоий бўлса-да давлатчиликдан аввал, жамоалар

давридан бошлаб шаклланган (оила, патриархал оила, қишлоқ жамоаси
бошқаруви);

-

Илк давлатларнинг археологик белгилари ишлаб чиқилди. Бунда В.М.

Массон ишлаб чиққан “Илк синфий жамият шаклланишининг археологик
схемаси” асос қилиб олинди;

-

Қадимги Шарқ цивилизасияси учун ишлаб чиқилган, бугунги кунда

жаҳоннинг қадимги давлатлари шаклланган ҳудудлари учун қўлланилаѐтган
илк давлатлар типологиясини (шаҳар-давлатлар, ҳудудий давлатлар ва
империялар) такомиллаштирган ҳолда Бақтрия учун қабул қилиш таклиф
қилинди;

-

Радиокарбон анализлар ва маданиятлараро тарқалган моддий маданият

ашѐлари ѐрдамида Бақтриянинг бронза ва илк темир даврининг
қадимийлаштирилган хронологияси таклиф этилди;

-

Жарқўтон Қадимги Шарқ дунѐсининг шаҳар-давлатлари билан қиѐсий

таққосланди.

Ёдгорликнинг

топографияси,

бошқарув

тизимининг

шаклланганлиги, ишлаб чиқариш тизимининг шаклланганлиги натижасида
яратилган моддий маданият намуналари, маданий алоқалар даражаси
ѐдгорликни шаҳар-давлатлар тоифасига киритиш имконини берди;

-

Жарқўтонда марказлашган диннинг шаклланиши билан бирга,

жамоаларда зоолатирик, аждодлар руҳига ибодат каби диний қарашлар
сақланиб қолган;

-

Бақтрияда оромий ѐзувига қадар пиктографик белги ва пиктографик

ѐзув турлари мавжуд бўлган;

-

Сополли маданияти аҳолиси шимолда Андроново, жанубда Хараппа

маданияти аҳли билан яқиндан маданий алоқада бўлган;

-

Сополли маданияти аҳолиси соч соқоллари қора, қирра бурун,

европоид типидаги одамлар бўлиб, мумкинки, Шарқий Эрон тил гуруҳи
лаҳжаларида гаплашган;

-

Илк темир даврида Бақтрияда ҳудудий давлатлар шаклланган;

-

Ҳудудий давлатларнинг конфедерацияси натижасида мил.ав. VIII асрда

Бақтрия подшоҳлигига барпо этилган;

-

Ўрта Осиѐ халқлари мил.ав. VI-IV асрларда Аҳамонийлар империяси

таркибига кирган бўлса-да, унинг моддий маданияти намуналарида,
меъморчилик, шаҳарсозлик соҳаларида аҳамонийларнинг маданий таъсири
сезилмайди. Ўзгаришлар географик бўлиниш ва сиѐсий бошқарув соҳаларида
амалга оширилган;

Диссертациянинг илмий янгиликлари:

-

Давлатчилик ҳар бир ҳудудда ўзига хос тарихий жараѐнда вужудга

келиши инобатга олиниб, унинг назарий асослари ишланди;

-

Илк

давлатларнинг

археологик

белгилари

қайта

ишланиб,

такомиллаштирилди;

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

11

-

Хусусий мулкчилик ва давлатчиликнинг ашѐвий далили бўлган

муҳрларнинг классификацияси яратилди;

-

Илк цивилизациянинг асосий белгиси бўлган пиктографик белги-

ѐзувнинг пайдо бўлиши жараѐнлари кузатилди;

-

Археологик манбалар Авеста маълумотлари билан таққосланди ва

“авесто археологияси” бўйича янги илмий йўналиш ривожлантирилди;

-

Мил.ав. VI-IV асрларда Ўрта Осиѐ ҳалқларининг Аҳамонийлар

империяси таркибига киритилиши муносабати билан империянинг бошқарув
услуби XIX аср ғарб шарқшунос олими Франсуа Ленорманъ тадқиқотлари
асосида ѐритилди.

Диссертация натижаларининг амалиѐтда қўлланиши.

Диссертация

натижалари асосида «Ўзбек давлатчилиги тарихи», «Ўзбекистон тарихи»
асарларининг маълум бир бобларини, шу мавзу бўйича ўқув-услубий
қўлланмалар ва дарсликлар ѐзишда фойдаланиш мумкин. Шимолий
Бақтриянинг бронза ва илк темир даври ѐдгорликларида ўтказилган
қазишмалар чоғида олинган топилмалар Термиз шаҳрининг 2500 йиллик
юбилейига бағишлаб ташкил этилган Сурхондарѐ археология музейининг
асосий экспонатларини ташкил этди. Жарқўтон ѐдгорлигидан топилган
ашѐларнинг бир қисми Темурийлар тарихи Давлат музейида ташкил этилган
«Ўзбекистон дурдоналари» кўргазмасида, АҚШнинг Метрополитен
музейида, Германиянинг Ганновер шаҳрида, Япониянинг бир қатор
шаҳарларида ташкил этилган кўргазмаларда намойиш этилди.

Диссертациянинг апробацияси.

Диссертацияда кўтарилган асосий

ғоялар республика ва халқаро илмий конференциялар, симпозиум ва
семинарларда, жумладан «Ўзбекистон қадимда ва ўрта асрларда»
(Самарқанд, 1992, 1993), «Бақтрия-Тоҳаристон қадимда ва ўрта асрларда»
(Термиз, 1993), «Ўрта Осиѐ шаҳарлари ва Буюк Ипак Йўли» (Самарқанд,
1994), «Марказий Осиѐда урбанизация жараѐнининг пайдо бўлиши ва
ривожланиши» (Самарқанд, 1994), «Бақтрия-Тоҳаристоннинг шаҳар
маданияти» (Термиз, 1995), «Зараутсой-1998» (Термиз, 1998), «Ўш ва Ўш
вилоятининг мўғиллар давригача бўлган тарихи ва маданияти» (Ош, 1998),
«Сўғд-Марказий Осиѐнинг маданий алоқалари тизимида» (Самарқанд, 1999),
«Жаҳон маданияти тарихи тизимида қадимги Хоразм цивилизациясининг
ўрни» (Нукус, 2000), Авеста ва унинг инсоният тараққиѐтидаги ўрни»
(Тошкент-Урганч, 2001), «Термиз шаҳрининг жаҳон цивилизациясида тутган
ўрни» (Тошкент-Термиз, 2001), «Ўрта Осиѐ археологияси, тарихи ва
маданияти» (Тошкент, 2002), «Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихидаги ўрни
ва роли» (Тошкент-Шаҳрисабз, 2002), «Кўчманчи ва ўтроқ халқларнинг
маданий алоқалари» (Самарқанд, 2002), “Ўзбек халқининг келиб чиқиши:
илмий-методологик ѐндашувлар, этногенетик ва этник тарих” (Тошкент,
2004), Самарқанд шаҳрининг 2750 йиллик юбилейига бағишланган халқаро
конференция (Самарқанд, 2007) ва ЎзР ФА Археология институтида
ўтказиладиган «Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар»га бағишланган

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

12

йиллик ҳисобот сессияларида, ЎзР ФА Тарих институти қошидаги академик
Яҳѐ Fуломов номидаги «Ўзбек халқи ва давлатчилиги тарихи» Республика
илмий семинарларида (СамДҚХИ, 2004; ТермДУ, 2009) маъруза қилинди.

Диссертация мавзуси бўйича чоп этилган илмий ишлар.

Диссертация

мавзуси бўйича Ўзбекистон ва Европа давлатларида чоп этиладиган илмий
журналларда 60 дан ошиқ мақола, 2 та рисола ва 1 та монография чоп этилди,
ушбу монография германиялик олимлар томонидан немис тилига тўлиқ
таржима қилинди ва Берлинда нашр этилди.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация кириш, бешта

боб, хулоса, адабиѐтлар рўйхати, шартли қисқартмалар рўйхати ва альбомдан
иборат. Диссертациянинг умумий ҳажми 296 бет, альбомда 57 та расм
жамланган.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Кириш қисмда мавзунинг актуаллиги асосланган, муаммонинг

ўрганилиш даражаси ѐритилган, мақсад ва вазифалар белгилаб олинган,
тадқиқот обьекти аниқланган, ишнинг назарий ва амалий аҳамияти
асосланган.

I-БОБ. Илк давлатларнинг пайдо бўлиши хусусидаги назарий

масалалар.

Ушбу бобда қуйидаги назарий масалаларга эътиборимизни

қаратдик:

- Ўрта Осиѐда жамоаларнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари;
- илк синфий жамият белгиларининг моддий маданият ѐдгорликларида

акс этиши;

- илк давлатларнинг пайдо бўлиш омиллари;
- илк давлатчилик белгиларининг археология манбаларида намоѐн

бўлиши;

- илк давлатлар типологияси;

- диний қарашларнинг ривожланиши ва унинг илк давлатчилик тарихида

тутган ўрни.

Қадимги Шарқда жамоалар тараққиѐти бир текисда ривожланмаган

бўлсада, у қон-қариндошликка асосланган уруғчилик жамоаси, оила
жамоаси, катта патриархал оила ва қишлоқ жамоаси босқичларидан ўтган.

Жамоалар ишлаб чиқаришни ташкиллаштириш, тартибни сақлаш,

тинчликни сақлаш ва қўшни қабилалар билан алоқа қилиш каби
муносабатларни бажарган. Қишлоқ жамоасида бошқарувни бир қолипга
солиб бўлмайди. Уларни бошқаришда шу қишлоқнинг ишлаб чиқариш
усулига, дин намоѐндалари ѐки ҳарбийларнинг (қуролли кишилар гуруҳи)
жамоада тутган ўрнини ҳисобга олиш лозим бўлади.

Жамоалар тараққиѐтининг турли босқичларида илк давлатларнинг ҳар

хил белгилари пайдо бўлган. Бошқарув усули, меҳнат таҳсимоти,
маҳсулотларни айрибошлаш ва ниҳоят жамоалар иттифоқининг шаклланиши

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

13

давлатчиликка бўлган талабни оширган.

В.М. Массон аҳолининг ижтимоий-моддий тенгсизлигини кўрсатадиган

тўртта археологик белгини кўрсатиб ўтган: 1.Уйларнинг оддийлиги ва
маҳобатлиги; 2. Қабрларда учрайдиган ашѐларнинг сон ва сифат
кўрсаткичлари; 3. Ривожланган ҳунармандчилик; 4. Илк шаҳарларнинг пайдо
бўлиши.

Олимнинг таъкидлашича, кўрсатилган белгилардан биронтаси

аниқланмаса, иқтисоди деҳқончиликка асосланган маданиятда илк синфий
жамият ўрнатилган деб бўлмайди

1

. Аммо ўрганилаѐтган маданият аҳолиси

ижтимоий гуруҳларга ажралган бўлиши табиий ҳол, албатта.

Илк шаҳарлар ва давлатларнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши бир-

бирига боғлиқ ҳолда кечган. Уларнинг пайдо бўлиши ва ривожланишини
қуйидаги босқичга бўлиш мумкин: 1. Шаҳар - деҳқончилик ўлкалари
доирасидаги «ном» типидаги ҳокимликлар маркази (шаҳар-давлатлар). 2.
Шаҳар - ҳудудий давлат маркази. 3. Шаҳар - марказлашган давлатлар,
империялар маркази.

Диссертацияда илк давлатларнинг 21 та археологик ва шу белгилар

асосида 10 та ижтимоий белгиси ишлаб чиқилди. Шу белгилар асосида
Жарқўтон ѐдгорлигини илк давлатларнинг шаҳар-давлатлар тоифасига
киритиш мумкин.

Илк давлатларнинг археологик белгилари

Ижтимоий белгилар

Археологик белгилар

Турар жой манзилгоҳлари сонининг

ошиши

Манзилгоҳларнинг худудий

кенгайиши

Аҳоли сонининг ошиши ва

ижтимоий табақаланишни кўрсатувчи

Манзилгоҳлар иерархиясининг пайдо

бўлиши

Қабрлар, унда учрайдиган

топилмаларнинг сон ва сифат

кўрсаткичлари

Илк давлат маркази - шаҳарнинг

бўлиши

Шаҳарларнинг пайдо бўлиши

Шаҳар атрофида қишлоқ-манзилгоҳ-

ларнинг жамланиш жараѐни

Ҳунармандчилик соҳаларининг

марказлашиш жараѐни

1

Массон В.М. Экономический и социальный строй древних обществ. - Л., Наука, 1976. - С.184.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

14

Ҳунармандчилик маҳсулотлари

турларининг ошиши, сифат ўзгаришлар.

Хунармандчиликнинг

ривожланиши

Меҳнат қуролларининг

такомиллашуви

Суний суғориш шаҳобчалари ва

каналларнинг пайдо бўлиши.

Деҳқончиликнинг ривожланиши

Экин турлари сонининг ошиши

Чорвачиликнинг ривожланиши

Уй ҳайвонлари суяклари сонининг

ошиши

Ҳарбий истеҳкомларнинг бўлиши

Мудофаа деворлари, буржлар

Ҳарбий ишларнинг такомиллашуви

Қуролларнинг такомиллашуви

Монументал ибодатхоналар

Кишиларни руҳий бирлаштирувчи

марказлашган дин

Оила алтарларининг бўлиши

Бошқа маданиятларга хос бўлган

моддий маданият намуналари

Савдо ва маданий алоқа

Йўлларнинг такомиллашуви

Хусусий мулк, сиѐсий бирлашма белгиси

Муҳр

Жамиятнинг цивилизация даражаси

Ёзув

Диний қарашларнинг жамоалар ҳамда илк давлатларнинг ривожланиши

билан хамоҳанглиги қуйидагича кузатилди:

Жамоалар тараққиѐти Сиғиниш жойлари, саждагоҳлар



Уруғ жамоаси



Жамоа учун умумий сиғиниш хонаси



Патриархал оилалар



Қишлоқ жамоалари



Патриархал оиланинг сиғиниш хонаси



Илк шаҳар-давлатлар



Марказий ибодатхоналарнинг пайдо бўлиши

II-БОБ. Бақтриянинг бронза ва илк темир даври маданиятларининг

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

15

хронологияси.

Ўзбекистон-Германия Бақтрия экспедицияси Жарқўтон

ѐдгорлиги ѐшини аниқлаш борасида 23 та радиокарбон анализи ўтказди.
Радиокарбон анализлар Германия археология институти Евроосиѐ бўлими
қошидаги лабораторияда амалга оширилди

1

.

Жарқўтон даврига оид учта қурилиш даври қатламларидан олинган 15 та

анализ мил.ав. 1950-1600 йилларни, яьни 300-350 йил оралиғидаги вақтни
кўрсатди, худди шу даврларни маданиятлараро тарқалган - хлорид тошдан,
фаянсдан, гипсдан ясалган археологик топилмалар ҳам тасдиқлайди.

Жарқўтон ѐдгорлигининг №6 тепалигидан, Кўзали босқичига оид

маданий қатламдан олинган учта анализ мил.ав. 1620-1510 йилни, яьни 100-
110 йил оралиғидаги вақтни кўрсатди. Маьлумки, Жарқўтон ѐдгорлигида
Кўзали даври ашѐлари фақат бир қурилиш вақти давомида кузатилади.

Жарқўтонда Мўлали ҳамда Бўстон босқичлари ҳам бир қурилиш даври

давомида фаолият этган. Демак, 200 йил давомида, яьни мил.ав. 1300
йилгача. Биз Сополли маданиятининг инқироз даврини ҳам шу давр билан
белгилашни таклиф этамиз.

Ўрта Осиѐ археологиясида Номозгоҳ ва Ёз I ѐки сополли ва Кучуктепа

маданиятлари ўртасидаги давомийлик хусусида илмий адабиѐтларда янги
фикрлар пайдо бўлди. Бу борада шуни айтиб ўтиш жоизки, кўплаб олимлар
хронологик жиҳатдан бу маданиятлар узлуксиз давом этган деб
ҳисобласалар, бошқа тадқиқотчилар бу маданиятлар ўртасида бўшлиқ,
«хаос» борлиги хусусида фикр юритадилар

2

. Бошқа олимлар, жумладан Б.

Лионнет ва Ф. Хиберт эса Ёз I даврини мил.ав. XV асргача
қадимийлаштириш ғояси билан чиқдилар

3

. Улар Ўрта Осиѐ археологлари

билан ушбу маданиятнинг ѐши ва пайдо бўлиши муаммолари масалаларида
келишмайдилар. Ёз I даври хронологиясини мил.ав. II минг йиллик ўртаси -
XV аср билан белгилайдилар

Кези келганда шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, улар таклиф этаѐтган

хронологик даврни қабул қилсак, тарихда ўз ечимини кутаѐтган кўп
масалалар «ойдинлашади». Масалан, улар ва Е.А. Кузьмина таклиф
этаѐтгандек Андроново маданияти аҳлини арийлар деб, Андроново
маданиятининг Ўрта Осиѐ орқали Ҳиндистонга ѐйилиши ва Хараппа
маданиятини инқирозга учратганлигини тан олсак, Марказий Осиѐ ва
Ҳиндистонда қўлда ясалган сополлар мажмуасининг тарқалиши масалалари
ҳам «ўз ечимини топади». Лекин, Ёз маданияти туркумига кирувчи
ѐдгорликларнинг стратиграфияси бунга қарши фактлар беради. Улар

1

Görsdorf J., Huff D. C/14-Datierungen von Materialien aus der Grabung Džarkutan, Uzbekistan // AMIT. Band 33.

- Berlin, 2001. - P. 75-87.

2

Kaniuth K. und Teufer M. Zur Sequenz des Gräberfeldes von Rannij Tulchar und seiner Bedeutung für die

Chronologie des spätbronzezeitichen Baktrien //AMIT. Band 33. - Berlin, 2001. - P.89-115.

3

Хиберт Ф. Хронология Маргианы и радиокарбонные данные // Информационный бюллетень МАИКЦА,

1994. Вып.19; Hiebert F.T. Origins of the Bronze Age Oasis Civilization in Central Asia // American School of
Prehistorik Research Bulleten. 42. - Cambridge, 1994; Lyonnet B. Ceramique et peuplement du chalcolitique a la
conquete arabe. (Prospections archeologiques en Bactriane orientale (1974-1978). Soes La direction de Jean-Claude
Gardin. V.2). - Paris, 1997.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

16

Шимолий Бақтриядаги Бандихон I, Бўйрачи I, Жарқўтон ѐдгорлиги аркида,
Жанубий Туркманистон ҳудудидаги Анау, Елкен депе, Улуг депе
ѐдгорликларида сополли ва намозгоҳ маданияти ашѐларининг бевосита
Кучук I ва Ёз I ашѐлари билан алмашишига эътибор беришмайдилар.

Ёз I даври энг узоғи билан тўртта қурилиш даври давомида фаолият

этган. Шу давр маданий қатлами Бандихон I ѐдгорлигида 3,1-3,6 м, Тилла
тепада 3 м, Кучук тепада 3 м, Сангиртепада 1-2,7 метрни ташкил этади

1

.

Ёз I даврининг ѐши масаласида ҳам фанда кўплаб тортишувлар давом

этмоқда. Ўтган нашрларимизда Кучук I даврининг бошланишини мил.ав. X
аср билан белгилаган эдик

2

. Жарқўтон ѐдгорлигидан олинган С/14

анализлари натижалари, Шимолий Бақтриянинг сўнгги бронза ва илк темир
даври ѐдгорликларининг стратиграфияси бу масалага янгича ѐндашишга
мажбур этди. Ўрни келганда шуни ҳам айтиш лозимки, сўнгги йилларда
В.М. Массон ва В.И. Сарианиди ҳам янги манбалар асосида Ёз I даврини
қадимийлаштириш тарафдори бўлдилар

3

.

Шимолий Бақтрияда Кучук I даври энг узоқ давом этган ѐдгорлик

Кучуктепа бўлиб, унда учта қурилиш даври кузатилган

4

. Ҳар бир қурилиш

даврини 100 йил оралиғида вақт билан ҳисоблайдиган бўлсак, Кучук I даври
300 йил вақтни, яьни мил.ав. XIII-XI асрларни ўз ичига олади.

Мил.ав. X асрдан бошлаб Қадимги Бақтрия маданияти шаклланган ва у

Аҳамонийлар империясига қадар мустақил ривожланиш даврини бошидан
кечирган (Кучук II-III). Кучук II даврига оид маданий қатламлар Шимолий
Бақтриянинг Кучуктепа, Қизилтепа Жанубий Бақтриянинг Тиллатепа
ѐдгорликларида ўрганилган. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, Кучук II
даври моддий маданияти фақат Бақтрия ва Марғиѐна ҳудудларида, яъни
бронза даврида қадимги деҳқончилик маданиятлари тарқалган ҳудудларда
учрайди, холос. Шу давр моддий маданияти Кучуктепада 1,5 метрлик
қатламда учраган

5

. Биз Кучук II даврини 150 йиллик вақт билан, яьни мил.ав.

X аср ва IX асрнинг биринчи ярми билан саналашни таклиф этамиз.

Кучук III даври моддий маданияти Шимолий Бақтриянинг Кучуктепа,

Пшактепа, Талашқонтепа, Хаитободтепа, Қизилтепа, Fозимулла, Бандихон II,
Жанубий

Бақтриянинг

Тиллатепа,

Қумли,

Қутлуғтепа,

Жанубий

Туркманистоннинг Марғиѐна, Шимолий Парфия, Серахс ўлкаларидаги
кўплаб ѐдгорликларда, Сўғднинг Даратепа, Кўктепа ва Афросиѐб каби
ѐдгорликларда ҳам тарқалганлигини кузатиш мумкин. А.С. Сагдуллаевнинг

1

Сагдуллаев А.С. Оседлые области в эпоху раннего железа (генезис культуры и социально-экономическая

динамика). Автореф. дисс. ... докт.истор.наук. М., 1989, С.8.

2

Ширинов Т.Ш., Шайдуллаев Ш.Б. К вопросу о хронологической периодизации Кучуктепа // ИМКУ.

Вып.22. - Т., Фан, 1988. - C.13-26.

3

Sarianidi, V.I. Seal-Amulets of the Murgab Style // The Bronze Age Civilization of Central Asia. Recent Soviet

Discoveries. Ed. by Kohl P. L., - New York, 1981. - P. 221-225; Masson V. M. La dialectique des traditions et des
innovations dans le developpment culturel de la Bactriane // L archeologie de ia Bactriane ansienne. Actes de
collogue Ffanco-Sovietique. - Paris,1985. – Р. 181-192.

4

Аскаров А.А., Альбаум Л.И. Поселение Кучуктепа. - Т., Фан, 1979.

5

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железнего века. – Т., А.Кадири, 2000. - С.102.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

17

кузатувларига қараганда, Жанубий Сўғднинг шу давр ѐдгорликлари Бақтрия
билан чегарадош ҳудудларда ѐки Бақтрия билан маданий алоқа йўллари
устида жойлашган

1

. Демак, Қадимги Бақтриянинг моддий маданияти Кучук

III даврига келиб Сўғдга ҳам тарқалганини кузатишимиз мумкин. Кучук III
даври моддий маданияти Кучуктепада икки метр қалинликдаги қатламда
кузатилса, Талашқонтепанинг асосий иншоотлари шу даврда қурилган. Икки
метр маданий қатламни 200 йил оралиғидаги вақт билан белгилаш ҳақиқатга
тўғри келади деб ўйлаймиз ва Кучук III даврини мил.ав. VIII асрнинг
иккинчи ярмидан VI асрнинг ўртасигача бўлган вақт билан белгилашни
таклиф этамиз.

Кучук IV даври моддий маданияти Шимолий Бақтриянинг Кучуктепа,

Талашқонтепа I, Қизилтепа, Бандихон I, Хаитобод, Жондавлаттепа ва яна
кўплаб ѐдгорликларда қайд этилган. Шимолий Бақтрия ѐдгорликлари
орасида шу давр моддий маданияти энг узоқ давом этган ѐдгорлик
Fозимуллатепа ҳисобланади. Э.В. Ртвеладзенинг ѐзишича, унда учта
қурилиш даври давомида шу давр ашѐлари кузатилган

2

. Кучуктепада эса

Кучук IV даври сополлари 2 метрга яқин қалинликдаги маданий қатламда
учрайди

3

. Кучук IV даври сополларининг тарқалиш жуғрофияси кенгайиб,

шимолда Бухоро ва Хоразмгача, жанубда Эрон ҳудудларигача кенгаяди

4

.

Кучуктепада кузатилган 2 метр маданий қатлам ва Fозимуллада кузатилган
учта қурилиш даври мисолида Кучук IV даврини мил.ав. VI асрнинг
ўртасидан V аср охиригача бўлган вақт билан саналашни таклиф этамиз.

Илк антик даврга ўтиш даври моддий маданияти намуналари ва

хронология масаласи биринчи маротаба ўтган нашрларимизда ѐритилган
эди

5

. Шу давр моддий маданияти Термиз шаҳри ҳудудидаги Номсизтепа,

Хаитободтепа, Бобуртепа каби ѐдгорликларда кузатилган бўлиб, 0,5-0,6 метр
қалинликдаги маданий қатламдан олинган. Қўлга киритилган моддий
маданият намуналари Хоразмдаги Дингилжа уй қўрғони, Жанубий
Тожикистондаги Болдайтепа, Туркманистондаги Эрк қалъа, Афғонистондаги
Ойхоним

ѐдгорликлари

моддий маданиятлари намуналари билан

таққосланди ва ѐши мил.ав. IV асрнинг биринчи ярми билан белгиланди.

Шимолий Бақтриянинг бронза ва илк

темир даври маданиятлари ва уларнинг
хронологик босқичлари

Даврий санаси

мил.ав.

Сополли босқичи

XXII аср ярмидан XX аср

Жарқўтон

босқичи

XIX-XVII асрлар

1

Сагдуллаев А.С. . Усадьбы древней Бактрии ... 64 бет.

2

Ртвеладзе Э.В. Новые бактрийские памятники на юге Узбекистана // ИМКУ. Вып.21. – Т., 1987.

3

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия ... С.105.

4

Chirshman R. Recherches prehistoriques dans la partie Afghane du Seistan // MDAFA, XVIII. - Paris,1959;

Antonine C.S. Swat and Central Asia // East and West. Vol.19. - Rome, 1969; Воробьева М.Г. Керамика с
городища Кюзели-Гир // ТХЭ, Том II. - М., 1958; Вайнберг Б.И. Памятники Куюсайской культуры /
Кочевники на границах Хорезма. Тр. ХАЭЭ, XI. - М., 1979.

5

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия ... С. 96-97, 106-107.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

18

Сополли маданияти

Кўзали босқичи

XVI аср

Мўлали босқичи

XV аср

Бўстон босқичи

XIV аср

Кучуктепа
маданияти

Кучук I

XIII-XI асрлар

Кучук II

X асрдан VIII асрнинг ярмигача

Қадимги

Бақтрия маданияти

Кучук III

VIII аср ярмидан VI аср ярмигача

Кучук IV

VI асрнинг иккинчи ярми V аср

Илк антик даврга ўтиш даври

IV асрнинг биринчи ярми

III -БОБ. Қадимги Шарқ илк шаҳар-давлатлари ва унинг Ўрта Осиѐ

минтақалари бронза даври ѐдгорликларида акс этиши.

Мил.ав. IV минг

йиллик сўнггида инсоният тарихида илк маротаба Месопотамияда
шаклланган илк давлатчилик муносабатлари жараѐни III минг йилликда
шарққа - Эрон, Ҳиндистон томон кенгайади. III минг йиллик сўнггида
Жанубий Туркманистоннинг Тежен, Мурғоб воҳаларида, II минг йиллик
бошларида эса илк давлатчилик муносабатлари Бақтрияда ҳам
шаклланганлигини Сополли маданияти ва унга турдош Даштли маданияти
ѐдгорликлари мисолида ўрганилди.

И.М. Дьяконов ва В.А. Якобсонларнинг илмий кузатувлари шуни

кўрсатмоқдаки, қабилалар иттифоқи кенг ҳудудларни эгаллаши мумкин,
лекин Месопотамиянинг «ном» типидаги илк давлатлари кичик ҳудудларни,
бир ѐки бир неча суғорилиш районларини ўз ичига олган

1

. Ур мисолида эса

шаҳар-давлатларнинг

бошқарув

усуллари,

топографик

тузилиши,

аҳолисининг ижтимоий таркиби

2

каби масалаларни Жарқўтон манбаларига

таққослаш имконияти туғилди.

Ҳозирги кунгача Хараппа маданиятига оид 700 дан ошиқ ѐдгорлик

аниқланган. Улар еттита деҳқончилик ўлкасида жойлашган. Ҳар бир
деҳқончилик ўлкада биттадан йирик ѐдгорлик - шаҳар мавжудлиги
аниқланган. Булар Мохенжодоро, Хараппа, Ганверивале, Калибанган,
Ракхигархе, Банавале, Дхолавире (Котада)

3

.

Қадимги Шарқнинг маданий ўчоқларидан бири бўлган Жанубий

Туркманистоннинг Мурғоб деҳқончилик ўлкасида мил.ав. II минг йилликда
илк давлатларнинг шаклланиш жараѐни археологик маълумотлар асосида
яхши кузатилади. Мурғоб ўлкасида бронза даврида саккизта суғорилиш
райони жойлашган. Ҳар бир ўлкада битта ѐдгорлик ўзининг кўлами ва
морфологик тузилиши билан бошқаларидан ажралиб туради

4

.

1

Дьяконов И.М, Якобсон В.А. «Номовые государства», «территориальные царства», «полисы» и «империя».

Проблемы типологии // ВДИ, 1982, №2. - С.3.

2

Woolley L, Litt D. Ur Excavations. Volume VI. - Piladelphia, 1974; Charpin D. Le clerge d’ Ur au siecle d’

Hammurabi. - Geneve-Paris, 1986 - P.140; Дьяконов И.М. Люди города Ура. - М., 1990.

3

Harappan studies. Vol.1. Editors G.L.Possehl, M.Tosi. 71 pages. - Delhi, - Bombay, - Callcutta, 1993.

4

Сарианиди В.И. Древности страны Маргуш. - Ашгабад, 1990. - С.6.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

19

Жанубий Туркманистонда бронза даври марказий ѐдгорликларининг

умумий майдони 12-20 гектаргача борган. Улар икки қисмдан иборат бўлиб,
монументал ибодатхоналар жойлашган биринчи қисм мудофаа деворлари
билан ўралган. Иккинчи қисм эса очиқ жойда жойлашган. Воҳаларнинг
маркази бўлган шаҳарлар ибодатхона мубодлари томонидан бошқарилган.

В.И. Сарианидининг Жанубий Бақтрия ҳудудларида олиб борган

тадқиқотлари

шуни

кўрсатмоқдаки,

айрим

деҳқончилик

ўлкалар

(Давлатобод, Фарухобод) ягона маъмурий тизимга эга бўлмаган, уларда бир-
биридан ташқи кўринишдан фарқ қилмайдиган ѐдгорликлар уюшмаси
жойлашган. Даштли деҳқончилик ўлкасини эса тўлиқ шаклланган «ном»
типидаги илк давлат деб баҳолаш мумкин. Бу ўлка ўзининг маъмурий
марказига, марказ атрофида жамланган қалъа ва қишлоқларига эга бўлган

1

.

Жарқўтон – Ўзбекистон ҳудудидаги энг қадимги шаҳар-давлат

.

Жарқўтон А.А. Асқаров томонидан Қадимги Шарқ цивилизациясига хос илк
деҳқончилик маданияти ѐдгорлиги, Т.Ш. Ширинов томонидан илк шаҳар
сифатида талқин қилинди

2

.

1994-2003 йиллар давомида Жарқўтон ѐдгорлигида Ўзбекистон-

Германия археологик экспедицияси қўшимча илмий тадқиқотлар ўтказди.
Қазишмалар асосан Жарқўтон ѐдгорлигининг арк, шаҳристон ва
қабристонида олиб борилди.

Адабиѐтларда таъкидланиб келинаѐтган Жарқўтон ѐдгорлигининг

умумий майдони 100 гектардан ошиқ деган маълумотни нисбий тушунча деб
қараш керак. Ёдгорликнинг горизонтал стратиграфиясини инобатга олсак,
бир вақтда 100 гектарлик майдонда шаҳар фаолият этмаган. Ёдгорликнинг
қабристон жойлашган тепаликларини шаҳар ҳудудидан ажратадиган бўлсак,
янада соддароқ шаҳар бўлганлиги кўринади. Булар «арк» ва унинг атрофида
жойлашган саккизта катта патриархал уруғ жамоалари мажмуасидан иборат
бўлган «шаҳристон»дир. Тепаликлар баландлиги жиҳатидан бир-биридан
унчалик фарқ қилмайди.

Жарқўтон арки ѐдгорликнинг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган,

умумий майдони 3 гектар, атрофи 1,20-1,50 метр қалинликдаги мудофаа
девори билан ўралган, ғарбий томонида Жарқўтон “шоҳлар саройи”
жойлашган. Аркнинг ички қисми кичик тепаликлар мажмуасидан иборат. Бу
ерда А.А. Асқаров томонидан қазилган стратиграфик шурф натижасида
Сополли маданияти ашѐлари билан бирга Кучук I даврига оид сополлар
мажмуаси топилган

3

.

1

Сарианиди В.И. Исследования памятников Дашлинского оазиса / Древняя Бактрия. Материалы 1969-1973

гг. - М., Наука, 1976. - С.21-86.

1

Сарианиди В.И. Древние земледельцы Афганистана. - М., Наука, 1977. - С.22-26.

2

Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юге Узбекистана. – Т., Фан, 1977; Аскаров

А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы юга Средней Азии. - Самарканд, 1993.

3

Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура. ... С. 230.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

20

Аркнинг шарқий қисмида олиб борилган қазишмалар натижасида 4 та

хонадан иборат оила яшаган уй қолдиғи очилди. Уйнинг умумий кўриниши
тўғри тўрт бурчак шаклда бўлиб, узунлиги 16, эни 10,5 метр.

Топилмалар орасида энг эътиборга молик ашѐ, бронзадан ишланган

пичоқ дастаси бўлиб, унинг гулмихлари темирдан ясалган. Бу топилма Ўрта
Осиѐда темирнинг пайдо бўлиши борасида янги фикр юритишга имкон
беради. Ушбу топилма Сополли маданияти аҳлининг темирни билганлигини
кўрсатувчи ашѐвий манба бўлиб хизмат қилади.

Жарқўтон аркининг марказий қисмида, кўлами 25х25 метр майдонда

олиб борилган тадқиқот ишлари натижасида диаметри 0,90 метрдан 4
метргача келадиган 16 та чуқур жойлашганлиги қайд этилди. Бу чуқурлар
ҳар хил даврларга оид бўлиб, бештаси Жарқўтон, учтаси Кўзали, учтаси
Мўлали ва бўстон даврларига оид бўлса, бештаси Кучук I даврига оиддир.

Аркнинг жанубий қисмида олиб борилган тадқиқотлар натижасида катта

патриархал оила яшаган кўп хонали уй қолдиқлари очилди. Ҳозиргача
ўрганилган жойда уйнинг ҳовлиси, тошдан терилган ҳовли йўлакчалари,
ҳовлига туташган яшаш хоналари ўрганилди. Иккита қурилиш даври
аниқланди. Ҳовли ва йўлакчалар ҳар икки даврда ҳам фаолият кўрсатган.
Сиғиниш жойлари - алтарлар доира шаклида бўлиб, улар хона поллари
сатҳига нисбатан 0,30-0,35 метр баландликда қурилган. Алтарларнинг девори
0,20 метр баландликда бўлиб, оловда куймаган, ичида кул қатламлари
кузатилди. Кўп хонали уйнинг шимол томонида бир-бирига яқин қилиб
қурилган иккита хумдон жойлашган.

Жарқўтон аркининг шимолий қисмида олиб борилган ишлар натижасида

мавсумий ўчоқ ва хумдон очилди.

Шундай қилиб, Жарқўтон аркининг шимолий, марказий ва жанубий

қисмларида олиб борилган ишлар натижасида аркнинг қурилиш усули
аниқланди. Арк фақат Жарқўтон даврида фаолият этган. Унинг ғарбий
қисмида монументал бино – қалъа, арк атрофи бўйлаб патриархал оилалар
яшаган уйлар жойлашган, марказий қисми эса кенг очиқ майдондан иборат
бўлган.

Жарқўтон “шаҳристони” аркининг шимоли-шарқий, шарқий ва жануб

томонларида жойлашган. У саккизта тепаликлар мажмуасидан иборат.
Ўзбек-Олмон экспедицияси № 5, № 6 ва № 8 тепаликларда қазишмалар олиб
борди. Натижада, №5 тепаликда бунѐд этилган уйлар 1,25 метр қалинликдаги
платформа устига қурилганлиги аниқланди.

№6 тепалик шаҳристон тепаликлари орасида энг баланд ва ѐдгорликнинг

марказий қисмида жойлашган. Бу ерда А.А. Асқаров ва Т.Ш. Ширинов
томонидан Жарқўтон олов ибодатхонаси очилган. Сўнгги йилларда бу
тепаликда Д. Хуфф қазишма ишларини олиб борди ва ибодатхона
қурилишигача ҳам №6 тепаликда маҳобатли иншоот бўлганлигини аниқлади.

№6 тепаликнинг энг қуйи қатламида жойлашган ушбу бино онгли

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

21

равишда илк Жарқўтон даврида бузиб ташланган ва бизгача бинонинг бир
қатор ғишт баландлигидаги ҳолати сақланган. Ўрганилган бино тўғри тўрт
бурчак шаклида бўлиб, 0,90 метр қалинликдаги девор билан ўралган. Ушбу
бино ичида томонлари 7 метрдан иборат бўлган квадрат шаклли хона,
атрофида эса йўлаксимон хоналардан иборат бўлган мажмуа очилди.
Мажмуа деворлари ва поллари гипс билан сувалган ва бевосита «оқ сарой»ни
эслатади.

№6 тепаликда жами тўртта қурилиш даври кузатилди. Энг қадимгиси

тўғри тўрт бурчак шаклли қалъа-«оқ сарой» бўлиб, қуйи қатламда
жойлашган, А.А. Асқаров ва Т.Ш. Шириновлар томонидан эса
ибодатхонанинг юқори учта қурилиш даври ўрганилган

1

.

Шаҳристоннинг жанубий ва жануби-ғарбий томонида қабристон

жойлашган бўлиб, улар олтита тепаликдан иборат. Шаҳристон ва
қабристонни табиий жарлик ажратиб туради.

Жарқўтон шаҳар-давлатининг бошқарув тизими.

Жарқўтон

ѐдгорлигида сарой, ҳамда Жарқўтон олов ибодатхонаси ўрганилган

2

. Демак,

Жарқўтонда давлатчиликнинг энг зарурий шартлари бўлган ҳукмдорлар
гуруҳи тўлиқ шаклланган. Шундай бўлса-да, Жарқўтон ѐдгорлигини
тадқиқотчилар давлатчиликнинг «чифдом» ѐки «карликовое» босқичига оид,
- деган фикрга келган. Маълумки, «чифдом» бошқарув тизимининг
шаклланмаган даврига хослиги билан характерланади

3

.

Бронза даврининг бошқа ѐдгорлиги Cополлитепа - юқори ривожланган

фортификация, ҳунармандчилик, қабрларнинг дифференциал тенгсизлиги,
бошқарув аппаратининг йўқлиги билан характерланади ва тарихий
тараққиѐтнинг «чифдом» шаклига тўғри келади.

Жарқўтон

саройининг

аркда

жойлашганлиги,

маҳобатли

фортификацияга эгалиги, ягона меъморий ечимда қурилганлиги Т.Ш.
Шириновга бу иншоотни сарой деб аташга имкон берган

4

. Бизнинг

фикримизча, бу бино Жарқўтоннинг илк даврларида жамоа сардорларининг
қалъа-қўрғони бўлган. Ламберг-Карловский таърифлаганидек «қалъа»лар
ишлаб чиқаришни, жамоани бошқариш вазифасини бажарган, аммо том
маънодаги сарой эмас эди.

Фикримизча,

Жарқўтон

шаҳар-давлатининг

асосий

бошқаруви

«Жарқўтон олов ибодатхонаси»дир. №6 тепаликда жойлашган ушбу иншоот

1

Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Древнебактрийский храм огня в Южном Узбекистане / Градостроительство и

архитектура. – Т. 1989.

2

Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы юга Средней Азии. Самарканд,

1993.

3

Васильев Л.С. Протогосударство - чифдом как политическая структура // Народы Азии и Африки. - М.,

1981, №6. - С.157-175; Крадин Н.Н. Вождество: современное состояние и проблемы изучения / Ранние
формы политической организации. - М., 1995. - С.11-61; Зданович Д.Г. Синташтинское общество:
социальные основы «квазигородской» культуры Южного Зауралья эпохи средней бронзы. - Челябинск,
1997. - С. 79-82.

4

Ширинов Т.Ш. Ранняя городская култура эпохи бронзы юга Средней Азии. Автореф.дисс. ... докт. ист.

наук. - М., 1992. – С. 42.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

22

нафақат ибодатхона, балки сарой-ибодатхона вазифасини ўтаган. Сўнгги
йилларда олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, энг аввал бу ерда
тўғри тўрт бурчак шаклли, монументал бино бунѐд этилган. Бу бинони аниқ
ишонч билан сарой деб аташ мумкин. Негаки, бу ерда 7х7 метр кўламли
қабулхона, унинг атрофида йўлаксимон хоналар қурилиб, оқ гипс билан
сувалишидан ташқари, деворларга от тасвири ифодаланган терракот
ҳайкалчаларнинг ѐпиштирилиши саройларга хос безак усулидир.

Иккинчи қурилиш даврида бу ерда А.А. Асқаров ва Т.Ш. Ширинов

томонидан ўрганилган «Жарқўтони олов» ибодатхонаси қурилади, яьни бу
ерда 5 метр қалинликдаги мудофаа деворига эга бўлган тўғри тўрт бурчак
шаклли сарой-ибодатхона бунѐд этилади. Бу бинони сарой-ибодатхона деб
аташ меъморий ечим жиҳатидан ва жамоанинг ижтимоий қатламлари
жиҳатидан ҳам тўғри келади. Илк синфий муносабатларнинг шаклланиши
даврида ҳукмдорлар ва коҳинлар алоҳида ижтимоий гуруҳлар сифатида
бўлинмаганлигини инобатга олсак, биз чиқарган хулоса тарихий эканлиги
кўринади.

Жарқўтон аҳолисининг диний қарашлари тўғрисида янги

маълумотлар.

А.А. Асқаров ва Т.Ш. Шириновнинг умумий фикрига кўра,

Жарқўтон олов ибодатхонаси нафақат шаҳар, балки бутун воҳанинг диний
маркази вазифасини бажариб, илк зардуштийлик характерида бўлган

1

.

Илк давлатларнинг шаклланиши билан диннинг ҳам марказлашув

жараѐни кечган. Марказлашаѐтган ягона дин билан бир қаторда жамоа
динлари ҳам сақланиб қолганлиги кузатилмоқда.

Жарқўтонда зоолатрик диний қарашларни терракот ҳайкалчалар

мисолида кузатишимиз мумкин. Сигир (ҳўкиз), туя каби ҳайвонлар шаклида
ифодаланган ҳайкалчалар, муҳрларда тасвирланган илонлар, бургутлар каби
ҳайвонлар аҳолининг зоолатрик диний қарашларини ифодалайди.

Икки ўркачли туянинг зоолатрик характер кашф этганлигини унинг

терракот ҳайкал сифатида ифодаланиши биринчи омил бўлса, Авестада у
«кучли», «баджаҳл» ҳайвон сифатида тилга олинади. Учинчи ва энг асосий
омил эса зардуштийлик динининг асосчиси исмида туянинг қўлланишидир.
«Zaraou

š

tra» даги «u

š

tra» сўзи туяни англатиши бу ҳайвоннинг илоҳийлик

белгисини ифодалайди.

Аждодлар руҳига сиғиниш алоҳида диний қараш сифатида мавжудлиги

фанда аллақачон исботланган. У универсал бўлмаслигидан ташқари
ибтидоий ҳам эмас. У тарихий тараққиѐтнинг патриархал уруғчилик
босқичига хос. «Ўлган ота-боболар ва уруғ бошлиқларининг руҳи
авлодларни доимо бало-қазолардан сақлайди»,- деган тушунча ушбу ибодат
турининг мақсади ҳисобланади. «Руҳ доимо тирик, у одамзотни қўллаб-
қувватлайди» тушунчаси ушбу ибодат турининг мавжудлиги асосидир

2

.

1

Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Древнебактрийский храм огня в Южном Узбекистане // Градостроительство

и архитектура. – Т., 1989. – С. 31-42.

2

Токаров С.А. Ранние формы религии. - М., Наука, 1990. - С. 255.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

23

Жарқўтонда

аждодлар

руҳига

ибодат

қилиш

каби

диний

тасаввурларнинг мавжудлигини бу ердан топилган эркак кишининг бюсть
ҳайкали, ҳомиладор аѐлнинг қорин қисмидан топилгпн иккита эмбрион
кўринишли лой массаси мисолида кузатиш мумкин. Эркак кишининг оғзи
очиқ ва кўзлари юмуқ ҳолатда ифодаланиши асосида ўлган киши ҳайкали деб
аталди ва аждодлар руҳининг ҳомиладор аѐлни, у дунѐга келтириши
кутилаѐтган чақалоқларни бало-қазолардан сақлашини, яьни аждодлар
руҳининг диний қараш сифатида ифодаланишининг археологик кузатилиши
деб ҳисоблаймиз. Ҳомиладор аѐл ҳайкали қорин қисмининг ҳар-ҳар жойи
қизил рангга бўялиши, қўл билан қорин қисм оралиғида илонларнинг
ифодаланиши нариги дунѐ тушунчасини беради. Маълумки, мифологияда
қизил ранг қонни, илон эса ер ости илоҳиятидан далолатдир. Шу азоб-
уқубатлардан ҳомиладор аѐлни фикримизча, «аждодлар руҳи қутқара олиши
мумкин».

Ушбу топилманинг бошқа тушунчасини ҳам айтиб ўтиш мумкин.

Иккинчи фикр фалсафий қараш бўлиб, дунѐнинг пайдо бўлиши, унинг
доимийлигини кўрсатувчи, диний қарашларга нисбатан ҳаѐтий манзарани
тасвир этиш ғояси ѐтган кўринади. Ўлган одам



ҳомиладор аѐл



инсон

сифатида шаклланган эмбрион



инсон сифатида шаклланаѐтган эмбрион.

Қон ва илонлар тасвири эса «қора куч»лар сифатида намоѐн бўлади.

Сополли маданиятининг пиктографик белги-ѐзувлари.

Ёзув

-

илк

цивилизацияларнинг асосий белгиси ҳисобланади. Бизнинг фикримизча, илк
шаҳарлар билан бир тарихий жараѐнда вужудга келадиган илк давлатлар
бошлангич ѐзув усули, яъни инсон ўз фикрини ифода этишисиз давлатнинг
ҳам вужудга келиши мумкин эмас.

Жарқўтон ѐдгорлигидан 47 хил сополларга битилган белги топилди.

Сополларда чизилган ушбу белгиларни пиктографик ѐзув деб аташ ҳақиқатга
яқин. Биринчидан улар ниҳоятда кам, иккинчидан ушбу тасвирларнинг
тарқалиш географияси анча кенг, яьни Сополли маданиятига турдош бўлган
маданиятларга хос бўлган одат. Ушбу ѐзувларни кулолларнинг уста белгиси
дейилганда, ҳар бир ѐдгорликда ушбу белгиларнинг ўзига хослик анъаналари
сақланган бўлар эди. Ёки, патриархал оилаларининг тотем белгиси деб аталса
тарқалиш географияси бунчалик кенг бўлмаслиги, ҳар бир ѐдгорликка хос
патриархал оилаларнинг бошқа жойларда учрамайдиган анъанавий
белгилари бўлиши лозим. Демак, Сополли маданияти кулолчилигида
учрайдиган бу белгиларни пиктографик ѐзув деб аташ ҳақиқатга яқин.

Жарқўтон пиктографик белги-ѐзувлари орасида хоч, омоч, арава, нарвон,

айлана тасвири энг кўп учрайдиган белгилар ҳисобланади. Марказий Эронда
жойлашган Шахдод ѐдгорлиги пиктографик ѐзувлари орасида ҳам ифодали
ѐзувнинг учраши Ўрта Осиѐ ва Эрон пиктографик ѐзувларидаги
параллелликлар хусусида гапиришга имкон яратади.

Сополли маданияти муҳрлари.

Муҳрлар - илк давлатчилик тарихини

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

24

ўрганишда асосий археологик манбалардан бири ҳисобланади. Улар Ўрта
Осиѐда шахсий мулкнинг инъикоси сифатида пайдо бўлган.

Сўнгги йилларда археология илмида муҳрларнинг Бақтрия-Марғиѐна

варианти ҳам пайдо бўлди. Сополли маданиятига оид муҳрлар асосан метал
(мис, бронза), ҳар хил юмшоқ таркибли тошлардан ва сополдан ясалган. Улар
кўпинча тақиб юришга мўлжалланганлиги сабабли балдоқли, тошдан ясалган
муҳрларда эса тешикчаларнинг бўлиши характерлидир.

Сополли маданияти муҳрлари биринчи марта ашѐси асосида типларга ва

шаклларига қараб вариантларга бўлинди. Улар Сополли маданияти
анъаналари асосида ясалган ва маданиятлараро тарқалган муҳрларга
ажратилди. Муҳрлар илгари айтилиб келинаѐтганидек, Сополли маданияти
сўнггида эмас, балки Кўзали босқичида хаѐт тарзидан чиқиб кетганлиги
аниқланди.

Савдо ва маданий алоқалар.

Шахсий мулкнинг пайдо бўлиши ва

ортиқча маҳсулотлардан жамоанинг бошқа нарсаларга бўлган эҳтиѐжини
қондириш масаласи савдо ишининг асосини ташкил этади

1

.

Сополли ва Хараппа маданиятлари ашѐвий манбалари асосида Бақтрия

ва қадимги Ҳиндистон маданиятлари маданий алоқалари маълум даражада
ўрганилган. Хусусан, Кўзали даври моддий маданиятининг шаклланишида
Хараппа маданиятининг ўрни A.А. Асқаров томонидан кўрсатиб берилган
бўлса, меъморчиликдаги ўхшашликлар Т.Ш. Ширинов томонидан
ўрганилган

2

.

Ўзбекистон-Германия экспедицияси ҳам маданий алоқалари хусусида

янги маълумотлар тўплади. Жарқўтондан фил суягидан ясалган, квадрат
шаклдаги ашѐлар топилди, унинг юзасида айлана шаклли 9 та безак
чизилган, улар учтадан уч қаторда жойлашган. Фикримизча ушбу топилма
Хараппа маданияти ва Хараппа маданияти маданий таъсир доирасида бўлган
ҳудудларда тўлов воситаси вазифасини ўтаган. Бу фикрнинг исботи сифатида
Олтиндепадан битта сопол идиш ичида 11 та квадрат, 2 та айлана ва 8 та
таѐқча шаклдаги фил суягидан ясалган топилмани эслаб ўтиш лозим.

Жарқўтон ѐдгорлиги аркидан фил тасвирланган терракот-ҳайкалчанинг

топилиши ҳам Жарқўтонликларнинг Хараппа маданияти билан узвий
маданий алоқада бўлганлигини тасдиқлайди.

Жарқўтон даври маданий қатламларидан чинни таркибли массадан

ясалган ва сир билан қопланган идиш парчаларининг топилиши ҳам Хараппа
маданияти билан алоқасини кўрсатувчи манба бўлиб ҳизмат қилади. Бу идиш
сиртида Ҳиндистон ўсимлик дунѐсига хос бўлган «pipal» ўсимлигининг
ифодаланиши ва шу сингари идишларнинг Хараппа маданиятида кенг
тарқалганлиги ушбу идишнинг Ҳиндистон ҳудудидан келтирилганлигини

1

Щетенко А.Я. Обмен и торговля доисторического Индостана // КСИА. №138. - М., 1974.

2

Аскаров А.А, Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. ... С.72; Ширинов Т.Ш. Древнейшие торговые пути Средней

Азии (III-II тыс. до н.э.) / Формирование и развитие трасс великого шелкового пути в Центральной Азии в
древности и средневековье. Тезисы докладов международного семинара ЮНЕСКО. - Т., 1990.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

25

кўрсатади. Сирланган идишлар бронза даврида фақат Ҳиндистон ва
Месопатамия ўлкаларида маълум бўлган ва вақт ўтиши билан унутилган
технологик услуб ҳисобланади

1

.

Худди шу услубда ясалган, «буйрак» шаклида ишланган митти

идишларнинг топилиши ҳам Жарқўтонликларнинг ташқи дунѐ билан
маданий алоқаси тўғрисида ҳабар беради. «Буйрак» шаклли идишлар Даштли
3, Тоголок 2 ѐдгорликларида ҳам учраган

2

бўлишига қарамай Ҳинд-

Месопатамия ҳудудларига характерли ҳисобланади. Хусусан Асмара

3

,

Теллодаги Иштар ибодатхонасидан

4

, Тел Брак ибодатхонасидан

5

шундай

идишларнинг кўплаб топилиши фикримиз далилидир.

Жарқўтон ѐдгорлигида кўчманчи ҳалқлар билан маданий алоқалар

ўрнатилганлиги ашѐвий манбалар асосида исботланган. Бу алоқалар Сополли
маданиятининг сўнгги даврларига хослиги қайд этилган

6

.

Бўстон VI қабристонида Н.А. Аванесова крематория қолдиқларини

ўрганган бўлиб, улар учтадан уч жойда, қабрлар орасида жойлашган

7

.

Бизнинг фикримизча энг каттаси эркак, ўрта кўламдагиси аѐл ва энг кичиги
бола майитини ѐқишга мўлжалланган. Негаки, Сополли маданиятида жинсий
деформизм нафақат ўликни кўмиш, балки ѐқишда ҳам бўлган бўлиши табиий
ҳол деб ҳисоблаймиз. Сополли маданиятида мурдани ѐқиш анъанасининг
пайдо бўлишини Андроново маданиятининг таъсири деб баҳоланиши тўғри,
албатта. Аммо, ҳозирги пайтгача Андроново маданияти ѐдгорликларида
биронта крематория топилмаган. Балки, улар мурдани очиқ усулда кремация
қилгандир. Бўстон VI ѐдгорлигида ўрганилган крематория меъморий
жиҳатидан жуда мукаммал. Демоқчимизки, майитни ѐқиш удуми шимолдан
келган

бўлса-да,

крематориялар

жарқўтон

қурилиш

услубида

бажарилганлигига ғиштларнинг кўлами ҳамда терилиш услублари гувоҳлик
беради. Яьни, бу жараѐн икки маданият анъаналарининг бирга
ифодаланишидир.

Олиб

борилган

тадқиқотлар

Андроново

маданияти

билан

жарқўтонликлар сўнгги даврларда эмас, балки Жарқўтон давридан бошлаб
маданий

алоқалар

ўрнатганлиги

кузатилди.

Жарқўтон

олов

ибодатхонасининг илк қурилиш даврига оид мудофаа девор буржларини

1

Маккей Э. Древнейшая культура долины Инда. - М., 1951. - Табл. XXVII, 12.

2

Сарианиди В.И. Об одной группе культовых изделий Бактрии // СА. №3. 1979. - С.262-265.

3

Frankfort H. Tell Asmar, Khafadje and Khorsabad // OIP, №16, 1933. - Р.52. - Fig.32; During Caspers E. Some

Motifs as Evidence for Maritime Contact Between. Sumer and Indus Valley // «Persica», V, 1970-1971. -P.112-114.

4

Parrot A. Le Temple D’Ishtar. - Paris, 1956. - Fig.93.

5

Mallovan M. Excavations at Brak and chagar Bazar // Iraq, IX, 1947. - P. 39-40.

6

Аскаров А.А. Степные компоненты в комплексах оседлых культур эпохи бронзы в Северной Бактрии /

Проблемы древней истории Северного Причерноморья и Средней Азии. - Л., 1980.

7

Аванесова Н.А. Новое в погребальном обряде Сапаллинской культуры // Российские вести. №4. - С.63-70;

Avanesova N.A. Spatbronzezeitliche Kulturkontakte in der baktrischen Flusoase nach den Befunden der Nikropole
Bustan 6 // AMIT 29, 1997, - Р. 147-178; Аванесова Н.А., Ташпулатова Н. Символика огня в погребальной
практике сапаллинской культуры // ИМКУ 30, 1999. - С.27-36.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

26

очиш давомида фақат Евроосиѐнинг кўчманчи халқларига хос бўлган от
сувлуғи топилди

1

.

Ўрта Осиѐ, Афғонистон, Эрон ва Ҳиндистоннинг бронза даври

ѐдгорликларидан Андроново маданиятига хос бўлган сополларнинг учраши
табиий холга айланиб бормоқда

2

. Ушбу сополларнинг тарқалиш географияси

асосида фанда арийларнинг жанубга тарқалиш масаласи ҳам кўтарилди

3

.

Жарқўтон ѐдгорлигида ҳам Андроново маданиятига хос сополлар кўплаб
учрайди, улар асосан Кўзали, Мўлали даври маданий қатламларига хос.

Жарқўтон шаҳар-давлатининг аҳолиси.

Сополли маданиятига оид

антропологик манбалар асосида Т.К. Хўжаев унинг аҳолисини Шарқий Ўрта
Ер денгизи ирқига мансублиги тўғрисида ѐзган

4

.

Жанубий Туркманистонда Номозгоҳ маданияти (Номозгоҳ IV-V)

очилгандан сўнг фанда ушбу маданият соҳибларини арийлар деб аталган.
Айниқса, Жанубий Ўзбекистон ва Шимолий Афғонистонда бронза даврига
оид деҳқончилик маданиятлари очилгандан кейин бу ғоя янада кучайган

5

.

Сўнгги йилларда номозгоҳ маданиятининг асосий ижодкори В.М. Массон бу
ғоядан қайтди. У «...бу маданият соҳиблари арийлар эмас, балки дравид ѐки
элам тилли бўлган», - деган фикрга келди

6

.

Ўрта Осиѐнинг бронза даври аҳолиси тўғрисида А.А. Асқаровнинг

умумий фикри шундай: «...Менинг фикримча, Сополли ва Кучуктепа
маданияти аҳолиси тил жиҳатидан бир-бирини тушунишган, шу тил асосида
Бақтрия аҳолиси тили вужудга келган, яьни Эрон тили лаҳжаларидан бири»

7

.

бири»

7

.

Янги адабиѐтларда А.А. Асқаров «Андроново маданиятининг бир қисм

аҳолиси турк тилли бўлганлиги» хусусидаги ғоя билан чиқмоқда

8

. Бу ғоянинг

ғоянинг асоси қадимги Хитой йилномаларида келтирилган ѐзма манбалар
бўлиб, унда Хитойнинг шимолида мил.ав. III-I минг йилликларида «ди»-
«тиек»-«тиеук»-«турк» халқлари яшаганлиги ҳақида ҳабар беради

9

.

Маълумки, ўтган асрнинг ўрталарида Ўрта Осиѐ аҳолиси бронза даврида

дравид тилли бўлган деган ғоя тарқалган

10

. Бу ғояни Марказий Осиѐ тарихи

1

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф. Некоторые результаты работ Узбекско-Германской экспедиции на

городище Джаркутан // ИМКУ, Вып.30. - Самарканд, 1999. - С.25.

2

Рахманов У.В., Шайдуллаев Ш.Б. О влиянии культур степной бронзы на керамические комплексы

Сапаллинской культуры // ОНУз, 1985, №11. - С.58-63.

3

Кузьмина Е.Е. Откуда пришли индоарии? - М., 1994.

4

Ходжайов Т.К. Антропологический состав населения эпохи бронзы Сапаллитепа / Тезисы докладов на

сессии, посвященной итогам полевых этнографических и антропологических исследований в 1974-1975 гг. -
Душанбе, 1976.

5

Грантовский Э.А.. Иран и иранцы до Ахеменидов. - М., 1998. С.41.

6

Массон В.М. Печати протоиндийского типа из Алтын-депе (К проблеме этнической атрибуции культур

расписной керамики Ближного Востока) // ВДИ, 1977, №4.

7

Аскаров А.А. Южный Узбекистан во II тысячелетии до н.э. // Этнические проблемы истории Централной

Азии в древности. Труды международного симпозиума по этническим проблемам истории Центральной
Азии в древности (Душанбе, 17-22 октября 1977 г.). - М., 1981. - С.167-179.

8

Аскаров А.А. Исконная ... ИМКУ, Вып.32

9

Материалы по этнической истории тюркских народов Центральной Азии. – Т., Фан, 2003. - С.10.

10

Толстов С.П. Древний Хорезм. - М.,1948. - С.68; Толстов С.П. По следам древнехорезмской цивилизации.

- М., -Л., 1948. - С.86.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

27

билан шуғулланувчи забардаст олимлар ҳам қўллаб қувватлаганлар

1

. Б.А.

Литвинский бу фикрни Амударѐнинг чап томонида жойлашган Хараппа
маданиятига оид Шўртўғай ѐдгорлиги мисолида исботлашга харакат қилади.

Таъкидлаб ўтганимиздек, Сополли маданияти ва умуман бронза даври

Ўрта Осиѐ антропологияси жуда яхши ўрганилган, лекин антропологик
жиҳатдан экватор ирқига оид манбалар деярли учрамайди. Шу фактнинг ўзи
ҳам Ўрта Осиѐ аҳолисининг бронза даврида дравид ирқига оид эмаслигини
ѐки дравид тилли бўлмаганлигини тасдиқлайди.

Академик Э.В. Ртвеладзе Ўрта Осиѐ аҳолиси бронза даврида хуррит

тилли бўлган деган ғоя билан чиқди

2

.

Эслаб ўтилган, Жарқўтон аркидан топилган бюст ҳайкалда инсон

қиѐфаси ҳаѐтий тасвирланган. Шу ҳайкал асосида фикрлайдиган бўлсак,
Жарқўтон аҳолиси европоид ирқига оид бўлиб, қирра бурун, соч-соқоллари
қора кишилар бўлган.

Албатта, Ўрта Осиѐнинг жанубий минтақалари аҳолисининг бронза

даврида арийлар бўлганлиги тарихий ҳақиқатдан жуда йироқ. Авеста ва
Ригведада таърифланган арийларга Сополли маданияти аҳли антропологик
жиҳатдан ҳам, улар яратган моддий маданият намуналари жиҳатдан ҳам
ўхшамайди. Дравид тилли бўлганлиги эса, хақиқатдан жуда йироқ. Сополли
маданияти аҳолиси дравид тилли халқлар билан яқиндан маданий ва савдо
алоқаларида бўлган. Аммо, бир халқ бўлганлиги Сополли ва Хараппа
маданияти ѐдгорликлари моддий маданиятларини таққослаш натижасида
инкор этилади. Бизнинг фикримизча, Сополли маданияти аҳолиси Жанубий
Туркманистон, Шимолий Афғонистон, Марказий ва Шимолий Эрон аҳолиси
билан бир этник гуруҳни ташкил этган ва қадимги Эрон тили лаҳжаларидан
бирида гаплашган. Шу тил асосида Бақтрия ва Авеста тили шаклланган.

IV-БОБ. Илк темир даврида ҳудудий давлатларнинг шаклланиши.
Кучук I маданиятининг пайдо бўлиши муаммосига доир янги

мулоҳазалар.

Ўрта Осиѐнинг жанубий вилоятларида мил.ав. II минг

йилликнинг иккинчи ярмида чуқур иқтисодий ва маданий ўзгаришлар юз
беради. Бир томондан Марғиѐна ва Бақтрияга чорвадор аҳолининг кириб
келиши юз берса

3

, иккинчи томондан Чуст маданиятининг таъсирида

Марғиѐнада Ёздепе, Бақтрияда Кучуктепа, Қизилтепа, Тиллатепа каби
ѐдгорликлар қад кўтаради. Бу маданиятлар Бақтрия ва Марғиѐнада ҳар хил
номлар билан аталса-да, уларнинг моддий маданиятлари айнан ўхшашлиги
билан характерланади.

1

Литвинский Б.А. Бронзовый век / История таджикского народа. Том I. - М., 1963; Массон В.М. Печати

протоиндийского типа из Алтын-депе (К проблеме этнической атрибуции культур расписной керамики
Ближного Востока) // ВДИ, 1977, №4.

2

Ртвеладзе Э.В. К вопросу о субстратном языке юга Средней Азии (III-II тыс.до н.э.) / «Тарих,

Мустақиллик, Миллий ғоя (Республика илмий назарий анжумани материаллари). – Т., 2001. – Б. 124.

3

Массон В.М. Древнеземледельческая культура Маргианы. - М., - Л., 1959; Аскаров А.А.

Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. – Т., 1977; Сарианиди В.И. Древние
земледельцы Афганистана. -М., 1977.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

28

Бу маданиятларнинг пайдо бўлиши тўғрисида фанда турли хил фикр ва

мулоҳазалар айтилган бўлса-да, бир фикрга келингани йўқ. Ушбу масалага
Европа ва Америка археологлари ҳам қизиқиб, Ўрта Осиѐ археологлари
билан чуст типидаги янги маданиятларнинг хронологияси, пайдо бўлиши
масаласида келишмай, ўз қарашларига эга бўлдилар. Улар Ёз I маданиятини
мил.ав. II минг йиллик ўрталари - XV аср билан саналайдилар, этник
жиҳатдан Андроново ва Ёз I маданияти аҳлини индо-арийлар деб атайдилар.
Индо-арийларнинг Ўрта Осиѐ орқали Ҳиндистонга тарқалиши масаласини ва
Хараппа маданиятининг инқирози масалалари билан боғлайдилар

1

.

Тошкент шаҳрининг 2200 йиллигига бағишланган конференцияда

Бургали - Ёз I типидаги маданиятларнинг пайдо бўлиши хусусида янги
фикрлар айтилди

2

. Жумладан, Л. Сверчков ва Н. Бороффкалар Бандихон

ѐдгорликларида тадқиқотлар олиб бориб, Ёз I типидаги ѐдгорликларнинг
пайдо бўлишини Тарим воҳасининг шимоли-шарқий қисмида жойлашган
Синтала ва Куху ѐдгорликлари билан боғлайди. Тадқиқотчилар Бандихон ва
Тарим воҳаси ѐдгорликлари сополларининг “айнан” ўхшашликларини,
ғиштлар кўламларининг мослигини ўз фикрларига асос қилиб оладилар

3

.

Хулио Дендези-Серменто эса Бургали ва Тозабоғѐб маданиятларининг
моддий маданиятларини таққослаб Ёз I типидаги ѐдгорликларнинг пайдо
бўлиш масаласига ечим қидиради

4

.

Кучук I даври ѐдгорликлари асосан янги суғориш районлари

ҳудудларида пайдо бўлиши билан бирга, ҳудудий кичиклиги билан
характерли. Бақтрия ҳудудидаги шу давр ѐдгорликларининг биронтасини
шаҳар типидаги ѐдгорликлар тоифасига киритиб бўлмайди. Кучук I даври
аҳолиси деҳқончиликка қулай жойларда ўтроқ ҳаѐт кечиришган. Улар
Сополли маданиятидан монументал иншоотлар қурилиши анъаналарини
мерос қилиб олган. Баланд платформалар устига уй-жой қурилиши ишлари
янги маданият аҳлига Сополли маданиятидан ўтган.

Янги пайдо бўлган маданият қабрлари шу кунгача топилмаган. Бу

ҳолатни кўплаб тадқиқотчилар зардуштийлик урф-одатларининг тарқалиши
натижаси деб тушунтирадилар

5

.

Ёз I даврида сопол чарҳидан фойдаланмаганини илғор технологиядан

воз кечилиши деб баҳоланиши керак. Бизнинг кузатишларимиз шуни

1

Kohl Ph.L. Central Asia (Western Turkestan): Neolithik to the Early Iron Age // Chronologies in Old World

Archaeology. Ed. by Ehrich R.W. - Chicago. Vol. I: - Р.179-195; Vol. II: - Р.154-162; Hiebert F.T. Chronology of
Margiana and Radiocarbon Dates // Information Bulleten of IASCCA. – M., 1993. - Issue 19. - Р.136-148; Salvatori
S. Protohistoric Margiana: on a Recent Contribution. (Reviev of: «IASCCA. Information Bulleten», 19. Moskow
1993 // Revista di Arheologia. - Venice, 1995. Anno XIX. – Р. 38-54.

2

Баратов С.Р. К древнейщей истории населения Ташкентского оазиса и бассейна Сырдарьи / Столице

Узбекистана Ташкенту 2200 лет. Труды международной научной конференции. – Т., 2009. - С. 30-32.

3

Сверчков Л., Бороффка Н. О некоторых проблемах археологического исследования культур росписной

керамики эпохи поздней бронзы – раннего железа / Столице Узбекистана Ташкенту 2200 лет. Труды
международной научной конференции. – Т., 2009. - С. 33-37.

4

Julio Dendezi-Sermento, Johanno Lhuillier. Entre nomadizme et sedentarite: L’etude des cultures de l’age du fer

ancien du Chach. Peut-on parler d’une influence du Khorezm? / 2200 th Anniversaru of Tashkent – the Capital of
Uzbekistan. – T., 2009. - P. 40-45.

5

Sarianidi V. Margiana and Protozoroastrizm. -Athens, 1998. - Р. 47.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

29

кўрсатдики, жамият илғор технологиядан аҳоли этник жиҳатдан ўзгарганда
ѐки диний қарашлар янгиланганда воз кечиши мумкин. Сополли ва унга
турдош маданиятларга хос бўлган монументал ибодатхоналарнинг Ёз I
даврида учрамаслигини диний қарашларнинг ўзгарганлигида деб
ҳисоблаймиз.

Бизнингча, Ёз I маданиятининг пайдо бўлишини жуда кенг ҳудуд

доирасидаги муаммо сифатида ўрганиш керак. Бу масала жамият
тараққиѐтида муҳим рол ўйнаган ҳалқлар кўчиши, ўтроқ ва чорвадор
халқларнинг ассимиляцияси, диний ва ижтимоий ўзгаришлар жараѐни билан
боғлиқ бўлиб, Авеста маълумотлари асосида ўз ечимини топади. Шуни
алоҳида таъкидлаш жоизки, Сополли маданиятининг инқирози ва Кучуктепа
маданиятининг пайдо бўлиши муаммосига бир масаланинг икки томони
сифатида қараш керак.

Авеста ва Ригведада эсланадиган арийларни Андроново маданияти

билан этник боғланишини кўпчиллик олимлар эътироф этмоқда

1

. Андроново

маданиятининг, яьни арийларнинг жанубга, Ҳинд ўлкаларигача бориши ѐзма
ва археологик манбалар асосида кузатилади.

Андроново ва Сополли маданияти ўртасидаги маданий алоқалар

Жарқўтон давридан бошланган, кейинги босқичларда бу алоқалар кўп
қиррали бўлган. Кўчманчи Андроново қабилаларининг Ўрта Осиѐ ва унинг
жанубий минтақаларида ўтроқ ҳаѐтга ўтиши, уларнинг туб жойли аҳоли
билан ассимляция жараѐнларининг кечганлиги табиий жараѐн эканлиги ҳеч
кимда шубҳа уйғотмайди. Бу жараѐн Жанубий Тожикистон ѐдгорликлари
мисолида янада яққол кўринади

2

. Бу ҳолат Сополли ва унга турдош

маданиятларнинг инқирозида кўчманчи ҳалқларнинг ўрни бор деган
хулосани бермайди, бизнинг фикримизча ўтроқ ва кўчманчи ҳалқларнинг
муносабатлари тинч, маданий алоқалар тарзида бўлган. Улар бир ҳудудда
қўшни халқлар сифатида яшаган.

Сополли ва унга турдош бўлган маданиятларнинг инқирозида ижтимоий

масалалар ҳам сабаб бўлган, яьни бу маданиятлар кучли давлатчилик
сиѐсатининг ўрнатилмаганлиги сабабли инқирозга юз тутган. Сополли
маданияти жамоалари ўртасида ягона иқтисодий ва ҳарбий бирликнинг
йўқлиги,

жамоа

бошлиқларининг

ягона

ҳукмдор

атрофида

жипслашмаганлиги оқибатида бу маданият аҳли тинч йўл билан тарқаб
кетиши натижасида ушбу маданиятлар ирқирозга юз тутган,- деган янги
фикрни ҳам айтишимиз мумкин.

Жарқўтон ѐдгорлигида ўрганилган икки мингдан ошиқ қабрларнинг

статистик таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, аҳолининг ижтимоий гуруҳларга
ажралиш жараѐни жадал кечаѐтган бўлса-да, жамоада қуллар бўлганлиги
тўғрисида бирорта ашѐвий далил йўқ. Жарқўтон аҳолисининг хунарманд,

1

Филанович М.И. К вопросу о расселении ариеев по данным археологии Средней Азии / Индия и

Центральная Азия. – Т., 2000. - С. 121-126.

2

Vinogradova N. Die spatbronzezeitliche Siedlung Tasguzor in Sudtadzikistan // AMIT. Band 31. - Berlin, 1999. -

P.33-46.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

30

деҳқон ѐки диндорлар каби жамоаларга бўлиниб яшаганлигини айтишимиз
мумкин. Иқтисодий жиҳатдан бир-бирига қарам бўлмаган бу жамоалар тинч
йўл билан янги дарѐ ўзанлари бўйлаб тарқаб кетган. Натижада, Бақтрия,
Марғиѐна ҳудудларида Кучуктепа, Ёздепе маданиятлари даврида кичик-
кичик, умумий майдони 0,6 - 1,5 гектарлик ѐдгорликлар пайдо бўлган.

Сополли ва унга турдош маданиятларнинг сопол буюмлари

шаклларининг бир хиллиги

ва

сифатлилиги

кулолчилик

билан

ихтисослашган жамоа шуғулланганлигини кўрсатади. Кучуктепа маданияти
даврида тарқаб кетган ҳар бир жамоа кулолчилик билан шуғулланишга
мажбур бўлган. Шунинг учун бу давр кулолчилик ашѐлари сифат жиҳатидан
қўпол ва шакллари оддийдир.

Бақтриянинг Кучук I даври ѐдгорликлари, жойлашиши ва

типологияси.

Кучук I даври ѐдгорликлари кичик сув ўзанлари бўйларида,

дарѐларнинг паст текисликларга оқиб ўтадиган ҳудудларида бунѐд этилган ва
умумий майдонининг кичиклиги билан характерланади. Ўрта Осиѐ ҳалқлари
тарихида илк маротаба мудофаа деворлари билан ўралган, баланд
платформалар устида бунѐд этилган арклар шу даврда пайдо бўлади.

Кучук I даврига оид айрим ѐдгорликларда учта қурилиш даври

кузатилган бўлса (Кучуктепа), айрим ѐдгорликларда фақат бир қурилиш
даври ѐки хўжалик ўраларида шу давр ашѐлари кузатилган (Жарқўтон).
Кучук I даври ѐдгорликларида маданий қатламнинг қалинлиги 1,2-3,6
метрларни ташкил этади

1

.

Шимолий Бақтрия ҳудудида учта суғорилиш районида Кучук I даври

ѐдгорликлари аниқланган. Шеробод деҳқончилик ўлкасининг Уланбулоқсой
бўйида Кучуктепа, Бўстонсой ўзанида Жарқўтон, Шеробод дарѐси бўйида
Жондавлаттепа жойлашган

2

.

Бойсун деҳқончилик ўлкасининг Бандихонсой этакларида Бандихон I,

Fозимулла ѐдгорликлари, Миршоди бўйларида Миршоди ѐдгорлиги ва
Қизилтепа ѐдгорликлари мажмуаси жойлашган

3

.

Ёдгорликларнинг

деҳқончилик

воҳалари

бўйлаб

жойлашиши

кўрсатадики, Кучук I даврида жамоа аслзодалари ерларни (суғорилиш
районларини) ҳудудий бўлиб олишга эришган. Кучук I даври ѐдгорликлари
типологияси ва уларнинг деҳқончилик воҳалари бўйлаб жойлашиши шу
даврда кичик ҳудудий давлатларнинг шаклланиш жараѐнини кўрсатади. Ўрта
Осиѐ археологиясида шу даврда илк маротаба аркли ѐдгорликлар
шаклланган ва улар эгаллаб турган ҳудудларда сиѐсий, иқтисодий ва маданий
марказ вазифасини бажарган.

Кучук I даври ѐдгорликлари ва уларнинг воҳалар бўйлаб жойлашиши.

Деҳқончилик
воҳалари

Воҳа маркази

Воҳа ҳудуди

Бошқа ѐдгорликлар

1

Сагдуллаев А.С. Оседлые области на юге Средней Азии ... С.8.

2

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века ... С.11.

3

Сагдуллаев А.С. Оседлые области на юге Средней Азии ... С.14.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

31

Шеробод

Жондавлаттепа ?

1

Уланбулоқсой,
Бўстонсой,
Шерободдарѐ ўзанлари

Кучуктепа, Жарқўтон

Бандихон

Бандихон I

Бандихонсой ўзанлари
ва яйловлари

Fозимулла

Миршоди

Қизилтепа

Қизилсув ўзанлари ва
яйловлари

Қизилча VI, Бўйрачи 2

Кичик сув ўзанларида жойлашган, Кучук I даврида воҳа марказини

бажарган айрим ѐдгорликлар сиѐсий мавқеини йўқотиб боради. Қадимги
Бақтрия маданияти даврида катта дарѐ бўйларида жойлашган ѐдгорликлар
кучайиб, янги шаҳар - марказларнинг пайдо бўлиши кузатилади.
Шерободдарѐ бўйида жойлашган Жондавлаттепа, Сурхондарѐ бўйида
жойлашган Хаитободтепа ѐдгорликлари шулар жумласига киради.

Ўрта Осиѐда зардуштийликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш

босқичлари.

Авесташунос олимларнинг фикрича, бизгача етиб келган

Авеста китоби сосонийлар даврида битилган ва кейинги даврларда ҳам
таҳлил этилган

2

.

Бир гуруҳ европа ва америкалик шарқшунос олимлар Авестада Мидия

ва Аҳамонийлар сулолалари исмларининг ва жой номларининг эсланмаслиги
ва Авеста жамоасининг ижтимоий таркиби қадимги форсийлар аҳолиси
таркибидан тубдан фарқ қилишини инобатга олиб Зароастр яшаган даврни
мил.ав. II минг йиллик ўрталаригача қадимийлаштиришган

3

.

Яқинда ушбу фикр тарафдорларидан бири Г. Ньоли ўз фикридан

қайтди. Унинг фикрига қараганда, Мидия ва Аҳамонийлар сулолалари
исмлари сўнгги пайтларда битилган «Кичик Авеста»да ҳам эсланмайди.
Авеста жамоалари ва Аҳамонийлар даври аҳолиси ўртасидаги ижтимоий
тафовут зардуштийликни қадимийлаштиришга асос бўла олмайди.
Тадқиқотчининг фикрича В.И. Сарианидининг сўнгги йилларда Жанубий
Бақтрия ва Марғиѐнада қилган янгиликлари Зароастр ва зароастризм ватани
муаммоларини еча олмайди. Г. Ньоли Зардушт яшаган даврни мил.ав. VII аср
охиридан VI асрнинг ўрталари деб ҳисоблайди. У таъкидлайдики «... шу
ҳисоб ҳеч қандай тарихий воқеликларга қарши эмас. Янги замон тарихчилари
бу санани ўзгартиришлари ҳам мумкин эмас. Албатта, ҳамма тарихчи ҳам бу
сана билан келишмаслиги мумкин, лекин қарши гапиришларига ҳам айтарли
илмий асослари йўқ».

Ўрта Осиѐ археологиясида кейинги ўн йилликлар мобайнида Бақтрия

ва Марғиѐнада сўнгги бронза даврига оид кўплаб ибодатхоналар ўрганилди

1

Ўзбекистон-Чехия экспедициясининг тадқиқотларига кўра 0, 60 м. қалинликдаги маданий қатламда Кучук

I даври сополлари кузатилган.

2

Оранский И.М. Изучение памятников древнеиранской письменности в СССР (1917-1970) / История

Иранского государства и культуры. - М., 1971. - С.45.

3

G.Gnoli. Zoroaster in History (Biennial Yarshater Lecture Series, №2) / Bibliotheca Persica Press. - New York,

2000. Indiana. XIV. - P.37-41.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

32

(Жарқўтон, Даштли, Тоголок 21). Археология илмида бу ибодатхоналар илк
зардўштийлик ибодатхоналари деб эътироф қилинди

1

.

Эслаб ўтилган ибодатхоналарнинг зардуштийлик характерини очиб

беришда у ерда очилган алтарлар, кулхоналар, «илоҳий қудуқлар», «хаома
тайѐрланадиган хоналар» ашѐвий манба бўлиб ҳизмат қилган

2

.

Ибодатхоналардан ташқари, Жарқўтон қабристонида еттита қабрда одам
суякларининг тахлаб кўмилганлиги, кенатаф қабрларда кичик остадон
кўринишли идишларнинг топилишини ҳам тадқиқотчилар илк
зардуштийлик белгилари деб ҳисоблайдилар

3

.

Шу билан бирга, мазкур ѐдгорликларда, хусусан Жарқўтонда

зардуштийлик урф - одатларига тамоман зид бўлган археологик манбалар
ҳам бор. Булар жумласига ўликни ерга ва ўлик билан бирга ашѐлар қўшиб
кўмиш, майитни ѐқиш - крематориянинг мавжудлиги

4

, тотемизмнинг давом

этаѐтганлигини исботловчи ҳар хил ҳайвонлар ва табиат ҳодисалари тасвири
туширилган муҳрлар ҳамда тақинчоқларнинг учраши зардуштийлик
қоидаларига зид аломатлардир.

Маълумки, маҳобатли қилиб қурилган ибодатхоналарнинг пайдо бўлиши

диннинг тўлиқ шаклланганлигидан далолат беради. Шу маънода, ҳақиқатдан
ҳам Бақтрия ва Марғиѐнада ўрганилган меъморчилик обидалари илк
зардуштийлик ибодатхоналари бўлса, унда илк зардуштийлик эмас, балки
том маънодаги зардуштийлик ҳақида гапириш лозим бўлади.

Илк зардуштийлик ибодатхоналари деб таърифланаѐтган ва шу

ибодатхоналар жойлашган Жарқўтон, Даштли, Тоголок ѐдгорликларида том
маънодаги зардуштийлик дини ҳақида гапириб бўлмайди, балки унинг баъзи
элементлари ҳақида сўз юритса бўлади, негаки юқорида эслаб ўтганимиздек,
сўнгги бронза даврида зардуштийлик урф одатларига тамоман зид бўлган
археологик манбалар кўплаб учрайди. Демак, Бақтрия ва Марғиѐнада
очилган ибодатхоналарни илк зардуштийлик ибодатхоналари эмас, балки
Қадимги Шарқдаги сингари маълум худо-илоҳлар номига қурилган
ибодатхоналар деб тарифлаш лозим бўлади ѐки уларни шаҳар-давлат
ҳукмдорларининг бошқарув маҳкамаси десак ҳақиқатга яқиндир.

Сўнгги бронза даврини Ўрта Осиѐнинг жанубий ҳудудларида

зардуштийлик динининг айрим кўринишларининг пайдо бўлишини инобатга
олиб илк зардуштийликнинг шакллана бошлаш даври деб атаса бўлади.

Зардуштийлик

динининг

ривожланишидаги

иккинчи

босқични

заратуштра даври деб атаймиз. Бу давр мил.ав. II минг йилликнинг сўнгги
чораги ва Аҳамонийлар босқинигача бўлган даврни ўз ичига олади. Худди
шу даврда Ўрта Осиѐда ҳақиқий қонунлашган зардуштийликнинг-

1

Сарианиди В.И. Маргуш. Древневосточное царство в старой дельте реки Мургаб. - Ашгабат, 2002; Sarianidi

V. Margiana and Protozoroastrizm. - Athens, 1998; Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура
эпохи бронзы югя Средней Азии. - Самарканд, 1993.

2

Абдуллаев К. Культ хаомы в древней Центральной Азии. – Самарканд, МИЦАИ, 2009. – 120 с.

3

Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Древнебактрийский храм огня ... – С. 31-42.

4

Avanesova N.A. Spatbronzezeitliche Kulturkontakte in der baktrischen Flusoase... Р. 147-178.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

33

Авестанинг пайдо бўлишини кузатамиз. Шу даврда зардуштийликнинг тўлиқ
шаклланганлигини археологик маълумотлар ҳам тасдиқлайди. Бронза
даврида Ўрта Осиѐнинг жанубида ўликларни нарсалари билан ерга кўмиш
одат бўлган бўлса, энди бу одатга барҳам берилган, негаки шу даврга оид
кўплаб археологик ѐдгорликлар ўрганилган бўлсада (Кучуктепа, Бандихон I,
Қизилча VI) археологлар бирорта қабрга дуч келганлари йўқ. Бу ҳолат
ўликни кўмиш одатларида тубдан ўзгариш содир бўлганлигидан -
Зардуштийликнинг шаклланганлигидан далолат беради. Тотемизм белгиси
сифатида ҳар хил ҳайвон ва табиат белгилари туширилган тумор ва
муҳрларнинг ҳаѐт тарзидан чиқиб кетиши ҳам диний қарашларнинг
марказлашганлигидан, зардуштийликнинг шаклланганлигидан далолат
беради.

Зардуштийликнинг ривожланишидаги кейинги босқичлар В.И. Абаев

томонидан қуйидагича бўлинган: аҳамонийлар даврида зароастризм;
сакистон зароастризми; сосонийлар даврида зароастризм

1

.

Авеста ва моддий маданият.

Авестани Ўрта Осиѐ археологиясида Ёз I

даври билан боғловчи археолог ва авесташунос олимлар кўпчилликни
ташкил этади.

И.М. Дьяконов Авестада пул муносабатлари, солиқ тўловлари, алоқа

йўллари, Аҳамонийлар империяси ва сатрапликлари бошқаруви усуллари
тўғрисидаги маълумотлар учрамайди»,- деган хулосага келган. Бу
маълумотлар фанда Авеста даври моддий маданиятини ўрганиш ва шу асосда
унинг ѐшини аниқлашда янги илмий йўналиш бўлиб ҳизмат қилган

2

.

М.М. Дьяконовнинг ѐзишича Авеста жамоасининг моддий маданияти

архаик формада бўлган, бу жамоа умуман шаҳарларни билмайди. Меҳнат
таҳсимоти, яьни деҳқончиликдан ҳунармандчиликнинг ажралганлиги
тўғрисида ҳам маълумотлар йўқ, ҳаттоки, бу жамоа темирдан меҳнат
қуролларини ясашни ҳам билмаган», - деган фикрга келган

3

.

Бошқа тадқиқотчилар Авеста жамоасининг деҳқон ва чорвадор аҳолиси

темирни билганлигини ва ундан ҳунармандчиликда кенг фойдаланганлиги
хусусида, Авестада махсус хунарманд, кулол, тўқувчи каби сўзларни
англатган сўзларни, каналлар қазилганлиги тўғрисида маълумотларни
топишган

4

.

Тадқиқотчилар томонидан Авеста даври аҳолисининг ижтимоий

гуруҳларга ажралганлиги ѐки жамоанинг ҳуқуқсиз аъзолари (vira, vaesa)
ҳақида маълумотлар борлиги аниқланган. Аслзода (azata, asna), ҳарбий
(ravaestar), ҳукмдор (sastar, satar) каби аҳолининг ижтимоий қатламларга
ажралганлига хусусида ҳам илмий изланишлар қилинган. Асарда
келтирилган ижтимоий терминлар асосида тадқиқотчилар Авеста даври
жамоасининг ижтимоий таркибини ҳам ишлаб чиққанлар: оила (nmana)



1

Абаев В.И. Два зароастризма в Иране // ВДИ, 1990, №4. - С.198-207.

2

Дьяконов И.М. Истории Мидии от древнейших времен до конца IV века до н.э. - М.,- Л., 1956. - С.7-48.

3

Дьяконов М.М. Сложение классового общества в Северной Бактрии // СА.Том XIX, 1954.

4

История таджикского народа. С древнейших времен до V века н.э. Том I. - М., 1963.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

34

уруғ, уруғ жамоаси (vis)



қишлоқ жамоаси (zantu)



вилоят, мамлакат

(dahyu). Шу изланишлар натижаси ўлароқ оила бошлиғи (nmanopati), уруғ
оқсоқоли, бошлиғи (vispati), жамоа бошлиғи (zantupati), вилоят, мамлакат
ҳукмдори (dainhupati) каби ижтимоий терминлар ҳам аниқланган.
Давлатчилик тарихи учун энг муҳим бўлган, «Миҳр Яшт»даги вилоятлар
бирлашмаси «dainhusasti» термини давлатчилик тарихи учун қимматли
ҳисобланади

1

.

Авеста даври жамоаси уч қисмдан - «ратайштар», «атриван» ва «вастрьо-

фшуйант»дан иборатлиги аниқланган. И.Н. Пьянковнинг фикрига қараганда,
«ратайштар» археологик жиҳатдан платформалар устига қурилган аркларда,
«атриван» арклар атрофида қад кўтарган қалъасифат қўрғонларда, учинчи
қатлам «вастрьо-фшуйант» эса арксиз қишлоқларда яшаган аҳолига нисбатан
ишлатилган

2

. Тадқиқотчининг аниқлашича, арклар атрофида қарам аҳоли,

арксиз қишлоқларда эса озод деҳқонлар истиқомат қилган.

Авеста жамоасининг ижтимоий характерини белгиловчи «vira» ѐки

«vaesa» терминларини И.М. Дьяконов уй ҳизматкори, қул деб тушунса,
В.М. Массон оиланинг, жамоанинг кичик аъзоси деб билади. Маълумки,
аҳолининг антогонистик синфларга ажралганлигини билдирувчи археологик
белги, бу аркларнинг пайдо бўлишидир. Ўрта Осиѐ археологиясида илк
маротаба мудофаа деворлари билан ўралган, шаҳристондан алоҳида ажралиб
турган, платформалар устида қурилган арклар Ёз I даврида пайдо бўлади.

Зардуштийлик урф-одатлари бўйича «насасса»ларни жамоанинг қуйи

табақа аъзоларига қўшиш мумкин.

Авестадан суғорма деҳқончиликнинг бўлганлигини тасдиқловчи, яьни

каналлар қазилганлиги тўғрисидаги маълумотларни ҳам ўқиса бўлади

3

.

Шимолий Бақтриядаги энг қадимги канал ҳам Кучук I даврига тўғри келади.
Бу Бандихон канали бўлиб, Э.В. Ртвеладзе томонидан ўрганилган ва
Бандихон I даврида қазилганлиги таъкидланган. Каналлар қазиш, буғдой
ундириш зардуштийликда яхшиликнинг ѐмонлик устидан ғалабаси деб
тушунилган. Деҳқончилик билан боғлиқ бўлган қурол-аслаҳалар ҳам Авеста
муаллифи эътиборидан четда қолмаган

4

.

Авестада кулолчилик чархи тўғрисидаги маълумотлар учрамайди ва

кўплаб тадқиқотчилар Авеста жамоасини кулолчилик чарҳини билмаган ѐки
ундан фойдаланмаган деб ҳисоблайдилар.

Авестада ҳунармандчиликнинг яна бир тури темирчиликнинг ва умуман

темирнинг кашф этилганлиги тўғрисида аниқ маълумотлар бўлмасада
«Кичик Авеста»даги «ayah» сўзини В. Гейгер темир деб ўқиган бўлса, А.

1

Авесто. Михр яшт. 87.

2

Пьянков И.Н. Социальный строй древнеземледельческих народов Средней Азии (Опыт исторических

реконструкции) / Центральная Азия. Источники, история, культура. Тезисы докладов конференции,
посвященной 80- летию Е.А.Давидович и Е.А.Литвинского. Москва, 3-5 апреля 2003 года. - М., 2003. -
С.132-135.

3

«Авесто», Видевдат, 5,5,6,2;12,13,38; Б.В.Андрианов. Роль ирригации в становлении древних государств /

От классовых обществ к раннеклассовым. - М., 1987.

4

«Авесто», Видевдат 3,32; 17,3.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

35

Бартоломэ бу терминни умумлаштириб метал деб таржима қилган,
археологик жиҳатдан Ёз I даври А.С. Сагдуллаев томонидан Ўрта Осиѐда
бронза давридан илк темир даврига ўтиш даври деб аталган

1

.

Қиш даврида, ѐмғир ва қорли кунларда ҳар бир жамоада, ҳар бир

қишлоқда майитлар учун алоҳида хона - «ката» қурилганлиги маълум

2

.

Қурилган хонанинг кўлами одам тик турганда боши шиптга, ѐтганда эса қўл
ва оѐқлари деворларга тегмаслиги лозим бўлган. Шу хонада мурда маълум
вақт, токи «қушлар учиб келгунча ва кунлар исигунча» сақланиши мумкин
бўлган. Фикримизча, археологик жиҳатдан шундай хона Қизилтепа
қазишмалари чоғида ҳам ўрганилган. Ушбу хонадан одам суякларининг
бўлаклари топилган. Ўрганилган хонанинг сатҳи 9 кв.м бўлиб, қалин тоза
тупроқ қатлами билан тўлдирилган. Бизнинг фикримизча, бу ерда археология
ва Авеста маълумотлари уйғунлашган, яъни Авестада таърифланган «ката»
ўрганилган.

Ёз I даври кулолчилигида ҳам янги анъаналар, янги шаклли идишлар

пайдо бўлади. Ёз I даврига келиб Ўрта Осиѐ кулолчилиги тарихида биринчи
маротаба

идиш

қопқоқларининг

пайдо

бўлганлигини

ва

кенг

тарқалганлигини кузатишимиз мумкин

3

. Бу ҳолатни ҳам кишиларнинг диний

ва идеологик қарашларининг ўзгарганлиги аломати деб баҳолаймиз ва
зардуштийлик урф одатлари билан боғлаймиз. Негаки, зардуштийлик урфи
бўйича овқат тайѐрлаш чоғида ѐнаѐтган оловга ѐки кулга овқатнинг
томчилари сачраши мумкин бўлмаган

4

.

Сополли маданиятидан фарқли ўлароқ Кучук I маданияти даврида

ибодатхоналар қурилмаган. Ҳозирча, археология фани шу даврга оид
маҳобатли қилиб қурилган ибодатхоналарни билмайди. Одам ва ҳайвонлар
тасвири ифодаланган ҳар хил терракот ҳайкалчалар ясаш одати ҳам
унутилган

5

. Бақтрия ва унга қўшни бўлган ҳудудлардаги бу ўзгаришларни

ҳам зардуштийликнинг кенг тарқалганлигида деб биламиз. Шу ерда «тарих
отаси»нинг ҳаммага маълум бўлган қуйидаги ҳабарини келтирсак мақсадга
мувофиқ бўлади: «... ибодатхоналар ва алтарлар қуриш уларга хос эмас.
Менинг фикримча улар эллинлар сингари худоларни одам сифат деб
тасаввур қилмайдилар»

6

.

Демак, зардуштийлик динининг идеологиясига монанд аҳолининг

моддий маданияти ва урф одатлари ҳам ўзгариб борган. Буни биз энг аввало,
майитни ерга кўмиш одатининг барҳам топганлигида кўрамиз.

Авеста, илк давлатчилик ва археология.

Авеста пайдо бўлган Ёз I

даврида синфий муносабатлар тўлиқ шаклланган. Аҳолининг синфий
табақаланганлигини тасдиқловчи манба аркларнинг пайдо бўлишидир. Ёз I

1

Geiger W. Ostiranische Kultur im Altertum. - Erlangen, 1882. - Р.338.

2

«Авесто». Видевдат, 8.5.

3

Аскаров А.А., Альбаум Л.И. Поселение Кучуктепа. – Т., 1979; А.С.Сагдуллаев. Усадьбы древней Бактрии.

– Т., 1987; Ш.Б.Шайдуллаев. Северная Бактрия в эпохе раннего железного века. – Т., 2000.

4

Мери Бойс. Зароастрийцы. Верования и обычаи. - М., 1987. - С.56.

5

Бертельс Е.Э. История персидско - таржикской литературы. - М., 1960. - С.37-38.

6

Геродот I, 131.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

36

даврида Ўрта Осиѐда илк маротаба мудофаа деворлари билан ўралган арклар
пайдо бўлган бўлса

1

, Авестанинг деярли барча қисмларидан жамиятнинг

сиѐсий ва ҳуқуқий тенгсиз аҳолиси тўғрисидаги маълумотларни топиш
мумкин. Масалан, Митрага ибодат қилганда унга бой ѐки камбағал
одамларнинг фарқи йўқлигига ишора этилган.

Ҳукмдорларнинг уруш олдидан Митрадан мадад сўраш одатининг

мавжудлиги илк давлатларнинг Авеста даврида шаклланганлигини ва улар
ўртасида якка ҳокимлик учун жанглар бўлиб турганлигига ишора деб
тушуниш керак

2

. Авеста даврида илк давлатларнинг шаклланганлигини

исботловчи яна бир маълумот борки, бу Митранинг унга имон келтирган
мамлакатларнинг бутунлигини сақлаб, зафарларга эришиши ҳақида
ундашидир

3

. «Мазда берган кўркабой, Хаошйанха Парадата, Хара тоғи

остида, Ашига номоз йўллаб...»

4

. Бу маълумотдан шуни англаш мумкинки,

Парадата сулоласидан бўлган ҳукмдор Хушанг (Хаошйанха) мамлакатни ҳар
хил офатлардан қутқариш учун Ашидан тилак сўрайди. Аши тилакларни
бажо келтиради. Бу маълумотдан яна шуни англаш мумкинки, Парадата
сулоласи бошлиқ мамлакат ѐхуд ҳудудий давлат бўлган, гап унинг ҳукмдори
Хушанг тўғрисида кетмоқда.

Авестада Атвийа уруғи вориси Трайтаона тўрт бурчакли Варнада

(қўрғонда) Ашидан мадад сўрагани ва Ашининг унга мадад берганлиги
тўғрисидаги маълумот Атвийа мамлакати тўғрисида хабар берса

5

, яна бир

мифологик юрт Хйаонадир. Унинг ҳукмдори Арэжатаспа бўлиб,
Виштаспанинг душмани саналган, яъни зардуштийликни қабул қилмаган.
Виштаспа унга қарши курашда Ашидан мадад сўраганлиги тўғрисида
хабарлар бор

6

.

Яштдаги илк кавилардан бўлган Усан ва Хаусравнинг «бутун арийлар

мамлакати устидан ҳукмронликка интилганлиги» тўғрисидаги маълумотлар
жуда қимматлидир

7

. Илк Кавиларнинг яшаган даврини И.В. Пьянков мил.ав.

900-775 йиллар билан белгилайди, бунга Кави Ваштаспанинг ҳукмронлик
даврини ва унинг саройида Зардуштнинг яшаган даврини мил.ав. VII асрнинг
иккинчи ярми деб ҳисобланишини асос қилиб олади

8

.

Яштда кўчманчи тур қабиласининг шоҳи Франграсьян (Афрасиѐб) бутун

арийлар мамлакатининг ҳукмдори сифатида тилга олинади

9

.

1

Массон В.М. Древнеземледельческая култура Маргианы. - М., -Л., 1959; В.И.Сарианиди Раскопки Тилля-

тепе в северном Афганистане. - М., 1972; А.А.Аскаров, Л.И.Альбаум Поселение Кучуктепа. – Т., 1979;
А.С.Сагдуллаев Древнеземледельческие поселения предгорий Байсунтау / История и археология Средней
Азии. - Ашхабад, 1978.

2

«Авесто». Митра, 8.

3

«Авесто». Митра, 26.

4

«Авесто». Аши, 24.

5

«Авесто». Аши, 33.

6

«Авесто». Аши, 50.

7

«Авесто». Яшт, V, 45, 46,49, 50.

8

Пьянков И.Н. Древнейшие государственные образования Средней Азии / Древние цивилизации Евразии.

История и культура. - М., 2001. - С. 334-348).

9

«Авесто». Яшт, XIX. 93.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

37

Александр Македонский армиясининг Мароқанддан Бақтрга кетиш

йўлида Наутака, Ксениппа, Бубакена ва Габаза ўлкалари билан бирга
Паретакадан ўтганлиги тўғрисида маълумотлар сақланган

1

. Бизнинг

фикримизча Авестада эсланадиган «Парадата» ва юнон манбаларида
таъкидланган «Паретака» бир мамлакатни, Бақтрия ҳудудидаги ҳудудий
давлатни англатади.

Видевдат алқовида ифодаланган кўплаб мамлакатларнинг географик

талқини ўз ечимини топган

2

. Аммо, Арьяна-Вайджа мамлакатининг

географик жойлашиши масаласи ўз ечимини топгани йўқ. И.В. Пьянков
Авестада келтирилган Датья дарѐси бўйида жойлашган Арьяна-Вайджа
мамлакатини Бақтриянинг жанубий қисмида, Амударѐнинг чап соҳилларига
жойлаштиради

3

. Бошқа тадқиқотчилар Хоразмни Арьяна-Вайджа сифатида

кўришни истасалар, учинчи гуруҳ олимлар эса Арьяна-Вайджани географик
термин сифатида кенг ҳудудда, яьни ўрта ва сўнгги ўрта асрлардаги
Моварауннаҳр ѐки Туркистон сифатида биладилар

4

.

Шундай қилиб, Авестанинг Яшт китобида эсланадиган Парадата

(Паретака), Атвийа, Хйана, Кави ва Тур каби юрт номларини шаклланиб
келаѐтган ҳудудий давлатлар сифатида қабул қилишни таклиф этамиз.
Фикримизча, шу ва шу каби ҳудудий давлатлар асосида Аряна-Вайджа, Гава
Сугда, Мору, Бахди, Хоройу каби йирик давлатлар пайдо бўлган.

Қадимги

Бақтрия

подшоҳлиги.

Аҳамонийлар

империяси

ўрнатилишига қадар Бақтрия подшоҳлиги бўлган ѐки бўлмаганлиги
хусусидаги мунозаралар тарих фанининг долзарб масалаларидан бири
ҳисобланади. Бу муаммо икки хил - ѐзма ва археологик манбалар асосида ўз
ечимини топади. Семирамида ва Ниннинг Бақтрияга юриши воқеалари тарих
фанига кириб келиши билан олимларнинг бу манбага қизиқиши ортиб
борган. Фанда бу манба Ктесийнинг тўқималари хусусида ѐзилиб, Оссурия
тарихида Нин ва Семирамида каби шоҳлар умуман бўлмаганлиги европа
олимлари томонидан XIX аср ўрталарида айтиб ўтилган бўлса

5

, рус тилидаги

тилидаги адабиѐтларда ўтган асрда энг қизғин масалаларнинг бирига
айланган

6

.

Аҳамонийлар империясига қадар Бақтрия подшоҳлигининг фаолият

этганлигини «Báhlika» тўғрисидаги ҳинд манбалари орқали исботлаш

1

Арриан. Поход Александра. Пер. М.Е.Сергеенко. - М.,-Л., 1962; Квинт Курций Руф. История Александра

Македонского. Пер. В.С.Соколова. - М., МГУ, 1963.

2

Ртвеладзе Э.В, Саидов А.Х, Абдуллаев Е.В. Очерки по истории цивилизации древнего Узбекистана:

государственность и право. – Т., Адолат, 2000. Приложение: Видевдат. - С. 216-219.

3

Пьянков И.Н. Древнейшие государственные образования ... - С. 334-348.

4

Сагдуллаев А.С. Қадимги Ўзбекистон илк ѐзма манбаларда. - Т., Ўқитувчи. 1996. Б.17.

5

Botta. Memoire sur L’ecriture cuneiforme assyrienne. - Paris, 1849. - Р.24-33; De Saulcy. Recherches sur

L’ecriture cuneiforme assyrienne. - Paris, 1849. – Р. 67-80;

6

Дьяконов И.М. Ассиро-Вавилонские источники по истории Урарту // ВДИ, 1951, № 2. - С.335-336; Струве

В.В. Этюды по истории Северного Причерноморья, Кавказа и Средней Азии. - Л., 1968; Бартольд В.В. К
истории персидского эпоса / Записки Восточного отделения Российского Археологического общества. ХХII,
1915. - С.258-259; Толстов С.П. Основные вопросы древней истории Средней Азии // ВДИ, 1938. № 1.
- С.183; Толстов С.П. Древний Хорезм. - М., 1948. - С.103; Гафуров Б.Г. История Таджикского народа. Т.I.
- М., 1955. - С.31-32; Дьяконов И.М. Истории Мидии. - М., - Л., 1956. - С.169.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

38

мумкин

1

. Э.А. Грантовский ушбу қадимги ҳинд манбасининг мил.ав. V

асрдан олдинги даврга оидлигини айтиб «Báhlika» терминини Авестадаги
«Baxtis», қадимги форс манбаларидаги «BaxtriŠ» ѐки «Balx»-«Baxl» сўзлари
билан таққослайди ва ушбу географик ва этник терминни ишонч билан
Бақтрия билан боғлайди. Сўнгги йилларда фан оламига кириб келган ушбу
манба ҳақиқатдан ҳам Аҳамонийлар империясига қадар Бақтрия
подшоҳлигининг мавжуд бўлганлигини кўрсатади.

Аҳамонийлар империясининг Ўрта Осиѐда эгаллаган ҳудудлари ва

сарҳадлари масаласини А.С. Сагдуллаев цилиндр шаклли идишларнинг
тарқалиш ҳудудлари билан белгилашни таклиф этган

2

. Худди шу усул билан

Қадимги Бақтрия подшоҳлиги ҳудудлари ва сарҳадларини аниқласак ҳам
бўлади. Негаки, цилиндр ва геометрик шаклли идишлар тайѐрлаш фақат
Бақтрия ва Марғиѐнага хос бўлиб, давр ўтиши билан шу идишларнинг
тарқалиш географияси кенгайиб борган, яьни Кучук II даврида фақат Бақтрия
ва Марғиѐна ҳудудлари, Кучук III даврида карвон йўли орқали
Сўғдиѐнанинг Бақтрияга чегарадош ҳудудларида, Кучук IV даврида бутун
Сўғд ҳудуди ва сув йўли орқали қадимги Хоразм ҳудудларига тарқалиши
кузатилади

3

.

Қадимги Бақтрия маданиятининг шаклланиши.

Шимолий Бақтрия

ҳудудидаги ѐдгорликларнинг стратиграфик қатламлари шуни кўрсатадики,
Кучуктепа маданияти (Кучук I) энг узоғи билан учта қурилиш даври
давомида фаолият этган. Кучук II даврига келиб, кулолчилик соҳасида
Сополли маданияти анъаналарининг қайта тикланиш жараѐни кечади. Энди
барча сопол буюмлар кулолчилик чарҳида ясаладиган бўлган. Сопол
буюмлари шакл жиҳатидан Сополли маданияти сополларидан фарқ қилса-да,
ясалиш техникаси ва услуби бўйича деярли фарқ қилмайди. Кучуктепада
ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, сопол чархига ўтиш эволюцион
йўл билан амалга ошган. Агар Кучуктепанинг энг қуйи қатламларида 72 %
сополлар қўлда, 28 % сополлар чарҳда ясалганлиги кузатилган бўлса, вақт
ўтиши билан чархда ясалган сополларнинг нисбати ошиб, Кучук II даврига
келиб сополлар 100 % чарҳда ясалган. Демак, Қадимги Бақтрия маданияти
Сополли маданияти анъаналарининг тикланиши асосида пайдо бўлган.

Биз ўз тадқиқотларимиз давомида Кучук I даврида чарҳда ишланган

сополлар мажмуасига эьтиборимизни қаратдик. Натижада, Кучуктепа
маданиятининг энг ривожланган пайтида ҳам айрим ѐдгорликларда,
жумладан Кучуктепа, Жарқўтонда сополларни чарҳда ясаш удумининг
унутилмаганлигининг, ҳаѐт тарзидан тўлиқ чиқиб кетмаганлигининг гувоҳи
бўлдик.

1

Грантовский Э.А. Иран и иранцы до Ахеменидов. Основные проблемы. Вопросы хронологии. - М., 1998.

- С.106-107.

2

Сагдуллаев А.С. Усадьбы Древней Бактрии. Ташкент, 1987.

3

Шайдуллаев Ш.Б. Шимолий Бақтрия илк темир даври археологиясининг айрим муаммоли масалалари

хусусида / Ўзбекистон-қадимда ва ўрта асрларда. (Республика ѐш тарихчи олимлари анжуманининг
маърузалари матн. 16-17 март). - Самарқанд, 1992. Б.34-36.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

39

Қадимги Бақтрия маданиятининг илк даври моддий маданияти ашѐлари

(Кучук II) фақат Бақтрия ва Марғиѐна ҳудудларида учрайди, демак у шу
ҳудудларда шаклланган.

Қадимги Бақтрия маданияти ѐдгорликлари типологияси ва

жойлашиши.

Қадимги Бақтрия маданияти ѐдгорликлари Бақтриянинг

қуйидаги ўн бир деҳқончилик воҳасида жойлашган:

1. Шеробод деҳқончилик воҳаси. Уланбулоқсой, Бўстон, Шерободдарѐ

ҳудудларини эгаллаган. Маркази Жондавлаттепа. Бундан ташқари Пшактепа,
Кучуктепа, Талашқонтепа I каби ѐдгорликлар жойлашган.

2. Бойсун деҳқончилик воҳаси. Бандихонсой, Миршоди (Қизилсув)

ҳудудларини бирлаштирган. Маркази Қизилтепа ѐдгорлиги

1

. Қизилтепа

атрофидаги ѐдгорликлар мажмуаси, Бандихон ѐдгорликлари гуруҳи.

3. Сурхон деҳқончилик воҳаси. Сурхондарѐнинг ўрта ва қуйи ҳавзалари

ҳудудларини ўз ичига олган. Бу ерда Хаитободтепа воҳанинг маркази
вазифасини бажарган

2

. Бандихонсойтепа, Номсизтепа (Термиз шаҳри) каби

ѐдгорликлар жойлашган.

4.

Кафирнигон деҳқончилик воҳаси. Бу ерда Калаи-Мир ѐдгорлиги

ва Нахри-калон канали жойлашган. Ўлканинг маркази Калаи-Мир
ѐдгорлиги

3

.

5. Вахш деҳқончилик воҳаси. Яван-су (Томошотепа, Шўраисой), Вахш

(Болдай тепа, Болдай канал) ҳавзалари ҳудудларини ўз ичига олган.

6. Панж деҳқончилик воҳасида Байдудашт ѐдгорликлари жойлашган.

Воҳанинг маркази Байтудашт IV ѐдгорлиги ҳисобланади.

7. Қизил-су деҳқончилик воҳасида Макони-мор ѐдгорлиги жойлашган.
Жанубий Бақтрия ҳудудида шу давр ѐдгорликлари тўртта деҳқончилик

воҳасида жойлашган бўлиб, булар Даштли, Фарухобод, Олтин-Дилѐр ва
Наибобод воҳаларидир

4

.

Ҳар бир деҳқончилик воҳа Қадимги Бақтрия подшоҳлиги таркибидаги

кичик сиѐсий ҳудуд бўлиб ҳисобланган. Бу фикрга келишимизга сабаб, ҳар
бир деҳқончилик ўлка бош шаҳар ѐдгорлигига ва шу шаҳар атрофида уюшган
қишлоқ типидаги ѐдгорликларнинг жамланганлигидир.

Қадимги Бақтрия маданияти ѐдгорликлари қуйидаги типларга ажралади:

1.

Шаҳарлар. Улар ҳар бир деҳқончилик ўлкасида биттадан жойлашган

бўлиб, икки қисмдан (арк ва шаҳар) иборат. Умумий майдони 22 гектаргача
боради. Арк ҳам, шаҳар қисм ҳам юқори ривожланган мудофаа деворлари
билан муҳофаза қилинган. Мудофаа деворлар 5-8 метр қалинликда бўлиб,
Хаитободтепада мудофаа девор платформа устида қурилганлиги кузатилган.
Ҳамма мудофаа деворлар буржлар билан мустаҳкамланган. Худди шу даврда

1

Сагдуллаев А.С. Оседлые области на юге Средней Азии ... С.18.

2

Shapulat B. Shajdullaev. Unterchungen zur frühen Eisenzeit in Nordbaktrien... P.271-276.

3

Абдуллаев А.Л. Памятники раннежелезного века Южного Таджикистана / Бактрия-Тохаристан на древнем

и средневековом востоке. Тезисы докладов конференции посвященной десятилетию ЮТАЭ. - М., 1983. С.3.

4

Хакимов З.А. Оазисное расселение в Бактрии эпохи раннего железа / Творческое наследие народов

Средней Азии в памятниках искусства, архитектуры и археологии. Тезисы докладов. (26-29 мая 1985 г.
Далварзин-тепе). – Т., 1985. - С.134.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

40

Бақтрияда мудофаа деворлар ва буржларга шинаклар ўрнатиш бошланган.
Шинаклар узунчоқ, тўғритўртбурчак шаклда ясалган.

2.

Қишлоқлар. Тарқоқ ҳолда жойлашган тепаликлар мажмуасидан

иборат бўлган ѐдгорликлар (Бандихон II ѐдгорлиги атрофида жойлашган
ѐдгорликлар мажмуаси).

3.

Ҳарбий истеҳкомлар. Улар доира ва квадрат шаклида қурилган

(Талашқонтепа I, Бандихон II). Қалъаларнинг ички қисми очиқ ҳовлидан
иборат бўлиб, яшаш уйлари фақат мудофаа деворлари бўйлаб қурилганлиги
кузатилган.

4.

Уй-қўрғонлар. Шаҳарлар ва қишлоқлар атрофида жойлашган, кичик

ѐдгорликлар (Қизилча I, VI).

Қадимги Бақтрия маданияти даврида ҳарбий ишлар ва ҳарбий

қурилишларга алоҳида эътибор берилган. Шаҳарлар ривожланган
фортификация ѐрдамида мудофаа қилинган бўлса, алоҳида мудофаа
истеҳкомлари – қалъалар шаклланади (Талашқонтепа I). Ҳарбий ишлар
соҳасида фортификацияга алоҳида эътибор берилади. Бу даврга келиб баланд
платформа устига уй қурилишига барҳам берилган бўлса-да, Кучук I даврида
қурилган шундай иншоотлардан фойдаланиб келинади ва улар ҳам қўшимча
мудофаа деворлари билан ўралади (Кучуктепа), Олтиндилѐр ѐдгорлиги кенг
ҳудудни мудофаа қилишга мўлжалланган мудофаа иншоотига эга бўлиб, бир
неча қатор мудофаа деворига эга, деворлар ярим айлана шаклидаги бурчлар
билан мустаҳкамланган.

Шаҳарлар мудофаа деворлари билан ўраб олиниши билан бирга чуқур ва

кенг ҳандакларнинг ҳам қазилганлигининг гувоҳи бўламиз (Хаитободтепа,
Қизилтепа). Мудофаа иншоотларининг такомиллашуви жанг қуролларининг
ўсиши билан мутаносиб ривожланган. Қадимги Бақтрия маданияти даврида
уч қиррали пайконлар кашф этилган

1

. Т. Сулимирскийнинг ѐзишича улар

Олд Осиѐда VII асрда, Мисрда VI-V асрларда, Грецияда V асрда пайдо бўлса,
Эроннинг илк темир даврига оид 8 та ѐдгорликда уч қиррали пайкон
топилган

2

. Ушбу таққослашдан кўринадики, ҳарбий билимларнинг ривожини

кўрсатувчи ушбу топилма Бақтрияда ҳам қадимги маданият марказлари
билан бир вақтда пайдо бўлган.

Сунъий суғоришга асосланган деҳқончилик ҳам Қадимги Бақтрия

маданияти даврида ривожланган. Бандихондаги Бандихон канали, Вахшдаги
Болдай канали, Кофирниғондаги Нахри-калон каналлари фикримиз
далилидир.

V-БОБ.

Қадимги

Бақтрия

подшоҳлиги

давлатчилигида

Аҳамонийлар империясининг тутган ўрни.

Ўрта Осиѐ халқлари мил.ав.

VI-IV асрлар мобайнида Аҳамонийлар империяси таркибида бўлган. Бу давр
ерли халқлар давлатчилигининг табиий ривожланишига барҳам берилиши ва

1

Sh Shajdullaev. Unterchungen zur frühen Eisenzeit in Nordbaktrien ... P.292, Abb.41.

2

Sulimirski T. Scythian Antiquities in Westerrn Asia // Artibus Asiae, V. XVII, 1954. - P.297.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

41

давлат бошқаруви усулида Аҳамонийлар анъаналарининг кириб келиши
билан характерланади.

Аҳамонийларнинг давлат бошқарув усулини ѐритишда Франсуа

Ленормань асарларидан фойдаландик. Унинг тадқиқотлари Доро саройидаги
жонли воқеаларга бағишланган

1

.

Қадимги Эронда шоҳ хукмронликка давогар уруғлар вакилларидан, халқ

йиғинида сайланган («Kara» - халқ, қўшин). Шоҳнинг номи улуғланиб,
ҳаттоки илоҳийлаштирилиб худоларга тенглаштирилган. У давлат билан бир
вақтда диний ишларни ва маросимларни ҳам бошқарган

2

.

Аҳамонийлар даврида форслар Осиѐга ўзларининг мулки сифатида

қараган ва форс шоҳининг ерлари сифатида қараган. Шоҳнинг атрофида
маслаҳатчилар кенгаши бўлган. Улар давлатни бошқаришда вазирлик
вазифасида бўлиб, шоҳдан кейинги бош вазифани бажарган. Бутун
жамоатчилик ишлари уларнинг раҳбарлигида амалга оширилган. Маслаҳат
кенгашидан сўнг еттита сарой оғаси турган. Улар асосан шоҳнинг истагини
бажаришган. Саройдаги ички хизматлардан тортиб, сатрапликлар
ҳудудларида комиссарлик вазифаларини амалга оширган

3

.

Давлат миқѐсидаги йирик масалалар кенгашда муҳокама қилинган. Унга

пасаргад уруғи оқсақоллари, сатраплар, давлатнинг йирик ҳарбий
амалдорлари таклиф этилган. Муҳокама қилинаѐтган масала бўйича кимнинг
таклифи қабул қилинса, ўша киши шу ишга мутасадди, бошлиқ қилиб
тайинланган. У шу ишнинг бажарилишига боши билан жавоб берган

4

.

Шоҳлар шоҳи Доро I Аҳамонийлар давлатчилигида янги реформаларни

амалга оширди. У бошқарув ва молия ишларини янги поғонага кўтарди,
бутун империя ҳудудини сатрапликларга бўлиб бошқариш усулини жорий
этди. Сатраплик ҳудудлари ҳудудий давлатлар ва аҳолининг этнографик
гуруҳлар яшайдиган чегаралари асосида бўлиб чиқилди. Кир ѐки Камбиз
даврида босиб олинган ерлар маҳаллий ҳукмдорлар томонидан бошқарилган
бўлса, янги реформага биноан, сатраплик бошлиқлари форсийлардан
тайинланадиган бўлган

5

.

Сатраплар ва ундаги ҳарбий бошлиқлар шоҳлар шоҳи ва марказий

давлат бошқарувининг назоратида бўлган. Давлат бошқаруви ва текширувлар
хазарапад томонидан амалга оширилган. У бир вақтнинг ўзида шоҳлар
шоҳининг шахсий гвардиясини ҳам бошқарган.

Жойлардаги сатрапликларни бошқариш усули ва канцелярия таркиби

Сузадаги бош канцелярия тузилишини айнан такрорлаган, яьни канцелярия
бошлиғи, хазинабон, ташаббусни буғувчилар, ҳисобчилар, судялар,
ҳуснихатчилар ва бошқалар.

1

Lenormant Сh. Introduction a I’histoire de I’Asie Occidental. 1838.

2

Widengren G. The Sacral Kingship of Iran / «Numen», Supplement. - Leiden,1959. - P. 242-257.

3

Lenormant Сh. Manuel d’histoire ancienne de L’ Orient jusqu’aux guerres Mediques... - P. 255.

4

Lenormant Сh. Manuel d’histoire ancienne de L’ Orient jusqu’aux guerres Mediques... - Р. 257.

5

Ричард Фрай. Наследие Ирана. - М., 1972. – С. 98.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

42

Оромий тили империянинг ягона давлат тили ва ѐзувига айлантирилган,-

деган ғоя Совет шарқшунослиги адабиѐтларида ўрнашиб қолган эди. Янги
маълумотларга кўра, Доро I бир неча тилни империянинг давлат тили
сифатида қабул қилишга мажбур бўлган. Кичик Осиѐда канцелярия ишлари
грек тилида, Каппадокия, Киликия, Сурия ва Фаластинда оромий тилида,
Мисрда эса фиравнлар замонидан қўлланиб келинаѐтган иероглифика давом
этган бўлса, Форсларда ва Ўрта Осиѐда миххатсимон ва оромий ѐзувлари
қўлланилган

1

. Бу маълумотдан шундай хулоса қилиш мумкинки, империя

ҳудудида ягона оромий тили канцелярия тили вазифасини бажармаган.

Аҳамонийлар империяси аҳолиси асосан учта ижтимоий гуруҳдан

иборат бўлган: 1. Эркин фуқоралар; 2. Қарам кишилар ва 3. Қуллар. Қулларга
ҳайвонлар ва бошқа мулк шакллари сингари шахсий мулк сифатида қаралган,
уларни сотиш ѐки бировга бериб юбориш мумкин бўлган

2

.

Аҳамонийлар империясининг давлатни бошқарув усули

Халқ йиғини

«Kaрa»



Шоҳлар шоҳи

Кир (550-529) - Камбиз (530-522) - Доро I (522-485) - Ксеркс (486-465) - Арта ксеркс I (465-423) -

Доро III (335-330).



Маслаҳат кенгаши аъзолари

(пасаргад уруғидан иборат оқсоқоллар, сатраплар, ҳарбий аристократлар ва амалдорлар)



7 нафар сарой оғалари



Хазарапад (Мингбоши)



Сатраплар (I-XXI)



Канцелярия
бошлиғи

Хазинабон

Ташаббусни
буғувчилар

Ҳисобчилар

Терговчи,
судъялар

Солиқчилар

Маҳаллий уруғ бошлиқлари, амалдорлар

Аҳамонийлар империяси таркибига кирган сатраплар тўғрисидаги

манбалар Геродот, Беҳустун қоя тош ѐзувларида, Доро I нинг Нақши Рустам
ѐзувларида сақланиб қолган. Ушбу манбаларда сатрапликлар сони,
жойлашиши ҳамда таркиблари тўғрисида бир-бирига тўғри келмайдиган

1

Lenormant Сh. Manuel d’histoire ancienne de L’ Orient jusqu’aux guerres Mediques... - P. 267.

2

Дандамаев М.А. Социальная сущность переворота Гауматы // ВДИ, 1958, №4. - С. 36-50.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

43

далиллар ҳам борки, бу ҳар хиллиликни тадқиқотчилар сатрапликлар
ҳудудларининг ўзгариб турганлигида деб ҳисоблайдилар

1

.

«Тарих отаси» қолдирган маълумотларда Бақтрия ва Сўғдиѐна алоҳида

сатрапликлар сифатида тилга олинган. Бақтрия XII, Сўғдиѐна эса Хоразм
билан бирга XVI сатраплик сифатида талқин қилинади. Бу ҳақда
тадқиқотчиларнинг турли ҳил фикрлари мавжуд. В.В. Бартольд ва В.М.
Массон бу Геродотнинг хатоси деган фикрда бўлсалар, бошқа тадқиқотчилар
эса Доро I нинг Марғиѐна, Бақтрия, Сўғдиѐнанинг иқтисодий ва ҳарбий
мавқеини бўлиб қўйиш сиѐсати натижасида Сўғдиѐна XVI сатраплик
таркибига киритилган деган фикрда

2

.

Ҳар бир сатраплик маълум талант миқдорида тўлов тўлаган.

Тадқиқотларга кўра Ўрта Осиѐликлар ҳар йили 23 тонна кумуш миқдорида
солиқ тўлашган

3

.

Доро қурдирган саройни безашда Бақтриядан олтин, Сўғдиѐнадан лапис,

сердолик, Хоразмдан гавҳар олиб кетилганлиги тўғрисида маълумотлар бор

4

.

Бақтриянинг Аҳамонийлар даври ѐдгорликлари, типологияси ва

уларни районлаштириш.

Бақтрия мил.ав. VI-IV асрларда Аҳамонийлар

империяси таркибига кирган бўлса-да, унинг моддий маданиятида,
меъморчилик, шаҳарсозлик соҳаларида аҳамонийларнинг маданий таъсири
сезилмайди. Ўзгаришлар географик бўлиниш ва сиѐсий бошқарув соҳаларида
амалга оширилган.

Шимолий

Бақтриянинг

Аҳамонийлар

даври

ѐдгорликлари

ва

уларнинг

жойлашиши

Деҳқончилик
воҳалари

Воҳа
маркази

Қишлоқ

Уй -қўрғон

Қалъа

Махсус
ѐдгорлик

Шеробод

Жондав-
латтепа

Добилқўр-ғон,
Шўроб

Кучуктепа,

Талашқон I

Пишак,
Пачмак
тепа

Бойсун

Қизилтепа

Обишир

Қизилча I-XI

Бандихон I

Сурхон

Хаитобод

Бандихон-
сойтепа

Кафирнигон

Қалаи Мир

Бобуртепа

Панж

Байтудашт
IV

Байтудашт I

Байтудашт II-III

Вахш

Томошотепа,
Шўраисой,
Болдайтепа

Қизил-су

Маконимор

1

Дандамаев М.А., Луконин В.Г. Культура и экономика древнего Ирана. - М., 1980. - С.110.

2

Тревер К.В. Александр Македонский в Согде // ВИ, 1947, №5. С. 37-42.

3

Ртвеладзе Э.В. К вопросу о фискальной службе в древней Средней Азии // ОНУз. 1999, № 9-10. - С.55.

4

Абаев В.И. Надпись Дария о сооружении дворца в Сузе / Иранские языки. - М., - Л., 1945. - С.130.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

44

Қадимги Бақтрия маданияти давридагидек, ҳар бир деҳқончилик ўлкада

биттадан шаҳарнинг жойлашиши ва шу шаҳар атрофида қишлоқларнинг
жамланиш жараѐнини кузатилган.

Қишлоқлар ҳам топографик жиҳатдан икки типга ажралади. Шаҳарга

яқин жойлашган қишлоқлар тарқоқ ҳолда жойлашган уйлар мажмуасидан
иборат бўлса, шаҳардан узоқда, алоҳида ирригацион районда жойлашган
қишлоқлар аркли бўлиб, шаклланиб келаѐтган аристократлар қароргоҳини
эслатади. Зардуштийликнинг ривожланганлигини кўрсатувчи, алоҳида
қурилган, Пачмактепа каби ибодатхоналарни ҳам кўришимиз мумкин.

Бақтриянинг аҳамонийлар даври ѐдгорликларини, унинг моддий

маданиятини ўрганиш ва бошқа ҳудудлар билан таққослаш натижасида
шундай хулосага келдикки, Бақтриянинг Аҳамонийлар империяси таркибида
ўз ўрни бўлган. Бақтрияликлар Аҳамонийлар ҳарбий қуролларининг
такомиллашувига катта ҳисса қўшган. Ўрта Осиѐ қуролларининг, ҳар хил
тақинчоқларнинг ва металдан ишланган идишларнинг Эронга олиб
борилганлиги Персеполь қояларида ифодаланган расмларда кўринади

1

.

Ундан ташқари метал қалқонли, отлари ҳам қалқон билан ҳимоя қилинган
жангчиларнинг, яьни шу тарзда қуролланиш одатининг Аҳамонийлар
даврида Эронга, ундан олд Осиѐга ва Ҳиндистонга тарқалганлиги кўплаб
тадқиқотчилар томонидан зикр этилади

2

. Бу маълумотлар ҳарбий соҳанинг

ривожланганлигини кўрсатади.

Яратилаѐтган илмий асарларда Аҳамонийлар даврида суний суғоришга

асосланган

деҳқончиликнинг ҳар томонлама ривожланганлиги хусусида

фикрлар мавжуд. Бунга мисол қилиб Кафирнигон ва Вахш дарѐларидан
воҳалар томон қазилган каналларни, Сариқамиш ўзанида ўрганилган
(Куняуаз) каналларни мисол қилиб кўрсатиш мумкин.

Аҳамоний шоҳлар ва сатраплар деҳқончиликни ҳар томонлама

ривожлантириш тарафдори бўлган. Ксенофонтнинг хабарига кўра « ... шоҳ
ҳар йили империя ҳудудидаги деҳқончилик далаларини ўзи айланиб чиқишга
ҳаракат қилган, кўрмаган ерларни эса ишончли одамлари орқали
текширтирган. Яхши ҳосил етиштирган деҳқонлар шаҳан-шоҳдан ҳар хил
қимматбаҳо совғалар олишга муяссар бўлган»

3

.

Сунъий суғоришнинг яна бир тури - кориз қазиш усулига Аҳамонийлар

даврида асос солинганлигини И.В. Пьянков ишончли манбалар асосида
исботлаган. У Полибий хабарлари асосида, яьни унинг Салавкийлар шоҳи
Антиох III нинг Парфия чўлларидан ўтиш даврида ер ости каналларига дуч
келганлиги, каналларнинг форсийлар даврида қазилганлиги ва бу янгилик
учун парфияликларнинг форс шоҳидан совғалар олганлиги хусусида
маълумотлар қолдирган

4

.

1

Gerold Walser. Persepolis. - Tubingen, 1980. - P.32-34.

2

Гафуров Б.Г. К 2500 летию Иранского государства / История Иранского государства и культуры. - М.,

1971. - С.5-37.

3

Пьянков И.В. Средняя Азия в Ахеменидскую эпоху / ИТН, Глава V. - Душанбе, 1998. - С.267.

4

Пьянков И.В. Средняя Азия в Ахеменидскую эпоху... - С.267.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

45

Деҳқончиликда темир қуроллар кенг ишлатила бошлади. Шимолий

Бақтриядаги Қизилча VI қўрғонидан топилган темир ўроқ, Қадимги
Хоразмдаги Кўзалиқир, Дингилже, Сўғд ҳудудидаги Афросиѐб каби
ѐдгорликлардан топилган, темирдан ясалган меҳнат қуроллари бунга мисол
бўлади

1

.

Эронда тоштарошлик, тошга ишлов бериш бронза давридан бошлаб энг

ривожланган ҳунармандчилик тури ҳисобланган. Аҳамонийлар даврида
тоштарошлик санъат даражасига кўтарилган, бўлсада, Ўрта Осиѐга таъсир
этмаганлиги Аҳамонийларнинг империя ҳудуди бўйлаб маданий юриш
қилмаганлигидан далолатдир. Бақтрияда тоштарошлик ҳам ўз анъаналари
бўйича ривожланган. Тошдан тегирмон тош, ўғир, қайроқ, мунчоқлар
ясалган. Сиртида 13 та пиктографик белги ифодаланган, Fоздан топилган
ўғир Ўзбекистон ҳудудида ѐзувнинг пайдо бўлиши ва тоштарошлик санъати
хусусида янги маълумотлар беради.

Аҳамонийлар даврида ҳунармандчилик Қадимги Бақтрия маданияти

даврида қай йўсинда ривожланган бўлса, шу тарзда давом этган.
Ҳунармандчилик соҳаларининг бирор тармоғида Аҳамонийларнинг таъсири
сезилмайди. Бақтрия ва Марғиѐнада Қадимги Бақтрия маданияти
кулолчилиги ўзининг энг ривожланган палласига киради. Кучук IV даври
сополларининг 14 та типга ва кўплаб вариантларга бўлиниши фикримиз
далилидир

2

. Аҳамонийлардан қолган асосий ѐдгорликлар Нади Али ѐки

Сватдан

3

Кучук IV даври кулолчилиги намуналарининг топилиши Бақтрия-

Марғиѐна кулолчилик анъаналарининг Аҳамонийлар даврида унинг энг
ривожланган шаҳарларигача ѐйилганлигидан гувоҳлик беради.

ХУЛОСА

Мил.ав. IV минг йиллик сўнггида инсоният тарихида илк маротаба

Месопатамияда шаклланган илк давлатчилик муносабатлари мил.ав. III минг
йилликда шарққа - Эрон, Ҳиндистон томон кенгаяди. Мил.ав. III минг
йиллик сўнггида Жанубий Туркманистоннинг Тежен, Мурғоб воҳаларида, II
минг йиллик бошларида эса Жанубий Ўзбекистон ва Шимолий Афғонистон
ҳудудларида ҳам шаҳар-давлатларнинг шаклланганлиги аниқланди.

Давлатчиликнинг шаклланиши узоқ давом этадиган тарихий жараѐн

бўлиб, унинг куртаклари патриархал ва қишлоқ жамоалари давридан
бошланган. Жамоалар ишлаб чиқариш хўжалигидан иборат бўлиб, ишлаб
чиқаришни ташкиллаштириш, тартибни, тинчликни сақлаш, қўшни жамоалар
билан маданий ва иқтисодий алоқалар қилиш каби муносабатларни бажарган.

Илк шаҳар ва давлатлар билан бир вақтда шаклланган ва ривожланган,

урарнинг пайдо бўлиши ва ривожланишини яхлит, бир муаммо сифатида

1

Тереножкин А.И. Согд и Чач // КСИИМКА. 1950. - С.150-173.

2

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века ... С.93.

3

Antonini C.S. Swat and Central Asia // «East and west». Vol.19. - Rome, 1969. - Р.110-115.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

46

ўрганиш лозим. Ўрта Осиѐда илк шаҳар ва давлатларнинг ривожланиши
қуйидагича кечган:

1. Бронза даврида илк деҳқончилик воҳалари доирасида таркиб топган

шаҳар-давлатлар (Жарқўтон, Тоголок, Келели).

2. Илк темир даврида ҳудудий давлат маркази вазифасини бажарган

шаҳарлар. Қизилтепа, Жондавлаттепа, Хаитободтепа (Бақтрия). Бир ҳудудий
давлат доирасида битта шаҳарнинг бўлиши характерлидир.

3. Марказлашган давлатлар даври шаҳарлари. Бу даврда шаҳарлар

сиѐсий мавқеи ва географик жойлашишига кўра тоифаларга ажралган.
Марказлашган давлат ѐки империя пойтахти (Суза, Персополь), сатраплик
маркази (Бақтр). Сатрапликлар ҳудудларидаги шаҳарлар (Афросиѐб,
Қизилтепа, Хаитободтепа, Кўктепа).

Ўрта Осиѐда диний қарашлар ва динлар жамоалар ва илк давлатларнинг

ривожланиши билан ҳамоҳанг ривожланган. Илк давлатларнинг шаклланиши
билан диннинг ҳам марказлашув жараѐни кечган. Шу билан бирга
жамоаларнинг зоолатирик ва аждодлар руҳига ибодат каби диний қарашлари
ҳам сақланиб қолган.

Илк давлатларнинг 21 та археологик белгиси асосида 10 та ижтимоий

белгиси аниқланди. Шу белгилар асосида Жарқўтон шаҳар-давлатлар
тоифасига киритилди.

Цивилизациянинг асосий кўриниши бўлган ѐзув - пиктографик белгилар

Сополли маданияти даврида кашф этилган. Бу белгиларнинг тарқалиш
географияси анча кенг бўлиб, Ўрта Осиѐнинг жануби, Шимолий
Афғонистон, Марказий ва Шимолий Эрон ҳудудларига хосдир.

Сополли маданияти муҳрлари типологик классификация қилинди. Улар

Сополли маданияти анъаналари ва маданиятлараро тарқалган муҳрларга
ажратилди. Муҳрлар Кўзали даврида ҳаѐт тарзидан чиқиб кетганлиги
аниқланди.

Сополли маданияти аҳолиси Хараппа, қадимги Эрон, Андроново

маданиятлари билан бевосита, Сурия, Хетт, Месопатамия билан билвосита
маданий алоқада бўлган.

Сополли маданияти аҳолиси Мурғоб, Даштли, Марказий ва Шимолий

Эрон аҳолиси билан бир этник гуруҳни ташкил этган. Улар европоид бўлиб,
қирра бурун, соч - соқоллари қора кишилар бўлган. Мумкинки, қадимги Эрон
тил лаҳжаларидан бирида гаплашган. Шу тил асосида Қадимги Бақтрия ва
Авеста тили шаклланган.

Сополли ва унга турдош бўлган маданиятлар кучли давлатчилик

сиѐсатининг шаклланмаганлиги сабабли инқирозга юз тутган. Иқтисодий
жиҳатдан бир-бирига қарам бўлмаган жамоа тинч йўл билан янги
ҳудудларга, дарѐ ўзанлари бўйлаб тарқаб кетган. Натижада, Бақтрия,
Марғиѐна ҳудудларида кичик, умумий майдони 0,6 - 1,5 гектарлик
ѐдгорликлар пайдо бўлган (Кучук I).

Кучук I даврида «ном» типидаги ҳудудий давлатлар шаклланган. Бу

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

47

митти давлатларнинг маркази вазифасини Бандихон I, Қизилтепа сингари
аркли ѐдгорликлар бажарган. Ҳудудлари эса бир ѐки бир неча кичик дарѐ
ўзанлари ва яйловларини ўз ичига олган.

Сополли ва унга турдош маданиятлар сопол буюмларининг сифатлилиги

мутахассислашган кулолчилар жамоаларининг фаолият этганлигини
кўрсатади. Кучуктепа маданияти даврида тарқаб кетган ҳар бир жамоа
кулолчилик билан шуғулланишга мажбур бўлган. Шу сабабли бу давр
кулолчилиги сифат жиҳатдан қўпол ва шакллари оддийдир.

Сополли маданияти даврида зардуштийлик дини кўринишларининг

пайдо бўлишини инобатга олиб, сўнгги бронза даврини илк зардуштийлик
урф одатларининг пайдо бўлиши даври, Зардуштийлик динининг
ривожланишидаги кейинги босқични «Заратуштра» даври деб аталди. Бу
мил.ав. II минг йилликнинг сўнгги чорагидан Аҳамонийлар босқинигача
бўлган даврни ўз ичига олади..

Яшт наскида эсланадиган Парадата, Атвийа, Хйана, Кави ва Тур каби

юртларни шаклланиб келаѐтган «ном» типидаги ҳудудий давлатлар сифатида
қабул қилишни таклиф этамиз. Фикримизча, шу каби ҳудудий давлатлар
асосида Вандидотда эсланган Аряна-Вайджа, Гава Сугда, Мору, Бахди каби
бирлашмалар-давлатлар пайдо бўлган.

Кучук I даврида шаклланган «ном» типидаги ҳудудий давлатлар кичик

дарѐ ўзанлари бўйларида яшаган аҳолини бирлаштирган бўлса, Қадимги
Бақтрия маданияти даврида воҳа давлатлар шаклланган (Сурхон, Шеробод,
Кафирнигон, Вахш). Воҳа давлатлар сиѐсий жиҳатдан бирикиб, Қадимги
Бақтрия подшоҳлигининг(кавининг) пайдо бўлишига олиб келган.

Ўрта Осиѐ халқлари мил.ав. VI-IV асрларда Аҳамонийлар империяси

таркибига кирган бўлса-да, унинг моддий маданияти намуналарида,
меъморчилик, шаҳарсозлик соҳаларида уларнинг маданий таъсири
сезилмайди. Ўзгаришлар географик бўлиниш ва сиѐсий бошқарув соҳаларида
юз берган.

Диссертация хулосаларидан келиб чиқадиган таклифлар:

-

Ўрта Осиѐда илк давлатларнинг шаклланиши назариясига бағишланган

конференция ўтказиш;

-

Ўзбек давлатчилиги тарихини ўрганиш бўйича илмий маркази ташкил

этиш;

-

Илк давлатчилик бошқаруви терминларини шакллантириш;

-

“Авесто археологияси”илмий йўналишини ривожлантириш;

-

Кўчманчилар дунѐсида илк давлатчилик мавзусини Сак, Массагетлар

тўғрисидаги ѐзма ва археологик манбалар мисолида ўрганиш;

-

Қадимги Бақтрия подшолиги тарихини алоҳида тадқиқот сифатида

ўрганиш.

-

Олий таълим муассаалари учун “Ўзбек давлатчилиги тарихи”

дарслигини яратиш.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

48

Диссертация мавзуси бўйича нашр этилган илмий ишлар рўйхати

Монографиялар

1. Аннаев Т.Ж., Шайдуллаев Ш.Б. Сурхондарѐ тарихидан лавҳалар.

Қадимги даврдан то ХIХ асргача. – Т., А.Қодирий, 1998. – 114 б.

2.

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века.

– Т., А. Кадири, 2000. – 128 с. Ушбу китоб немис тилига тўлиқ таржими
қилинган. Қаранг:

3.

Śajdullaev Śapulat. Unterchungen zur frühen Eisenzeit in Nordbaktrien //

Archäologische mitteilungen aus Iran und Turan. Band 34. Berlin, 2002. P.243-
342.

4.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б., Аннаев Т.Ж. Ўзбекистон ҳудудида

ѐзувнинг пайдо бўлиши ва тараққиѐти. – Т., Янги аср авлоди, 2007. - 96 б.

Журнал мақолалари

5.

Рахманов У.В., Шайдуллаев Ш.Б. О влиянии культур степной бронзы

на керамические комплексы Сапаллинской культуры // ОНУз. Т., - 1985. -
№11. - C. 58-63.

6.

Ширинов Т.Ш., Шайдуллаев Ш.Б. К вопросу о хронологической

периодизации Кучуктепа // ИМКУ. Т., – 1988. - Вып.22. - C.13-26.

7.

Шайдуллаев Ш.Б. Рецензия на книгу А.С.Сагдуллаева «Усадьбы

древней Бактрии» // ОНУз. Т., – 1988. - №7. - C. 52-54.

8.

Шайдуллаев Ш.Б., Аннаев Т.Ж. Два новых пункта раннежележного

века на юге Узбекистана // ОНУз. Т., – 1989. - №5. - C. 31-34.

9.

Шайдуллаев Ш.Б. Новые данные о керамических комплексах периода

Кучук III и Кучук IV // ИМКУ. Т., – 1990. - Вып.23. - , C. 42-46.

10.

Шайдуллаев Ш.Б. Городская культура Бактрии-Тахаристана // ОНУз.

Т., – 1995. - №7. – С. 36-37.

11.

Шайдуллаев Ш.Б., Аванесова Н.А. Қадимги Бақтрия олтинлари //

«Фан ва турмуш». Т., – 2000. - № 1. - Б. 8.

12.

Huff D., Shaidullaev Sh. Djarcutan // Archaologischer Anzeiger. 1999.

Berlin - 2000. - P. 608-611.

13.

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф. Некоторые результаты работ

Узбекско-Германской экспедиции на городище Джаркутан // ИМКУ.
Самарканд, - № 30. – 1999.

14.

Шайдуллаев Ш.Б. Темирнинг кашф этилиши // «Фан ва турмуш». Т.,

- 2000. – № 8. – 6 б.

15.

Avanesova N., Śajdullaev Ś., Ёrkulov А. Dzam - ein neuer

bronzezeitlicher Fundort in der Sogdiana // Archäologische mitteilungen aus Iran
und Turan. Berlin. – 2001. - № 33. – Р. 43-51.

16.

Huff D., Pidaev Ch., Chaydoullaev Ch. Uzbek-German arhaeological

researches in the Surkan Darya region // La Baktriane au carrefour des routes et
des civilisations de l Asie centrale. Paris. - 2001. – Р. 143-154.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

49

17.

Huff D., Shaidullaev Sh. Djarcutan // Archaologischer Anzeiger. 2003.

DAI. Berlin. - 2002. - P. 110-113.

18.

Шайдуллаев Ш.Б. Илк давлатларнинг археологик белгилари //

“O’zbekiston tarixi”. – Т., Фан. – 2002. - № 3. - Б. 3-10.

19.

Шайдуллаев Ш.Б. Сополли маданиятининг пиктографик белги-

ѐзувлари // Ўзбекистонда ижтимоий фикр. – Т., - 2003. - № 2. - Б. 35-38.

20.

Шайдуллаев Ш.Б. Авеста ва илк давлатчилик // Жамият ва

бошқарув. – Т., – 2004. - № 4. – Б. 42-43.

21.

Шайдуллаев Ш.Б. Авеста ва моддий маданият // «O’zbekiston tarixi».

– Т., Фан. – 2004. - № 3.

22.

Huff D., Shaidullaev Sh. Djarcutan // Archaologischer Anzeiger. 2003.

DAI. Berlin. - 2004. - P. 173-181.

23.

Шайдуллаев Ш.Б.. Ўғирдаги битиклар ѐхуд ѐзувнинг пайдо

бўлишига доир муҳим янгилик // Тафаккур. - Т., - 2004. - № 4. – Б. 56-57.

24.

Асқаров А.А., Шайдуллаев Ш.Б. Бақтриянинг бронза ва илк темир

даври хронологияси бўйича янги маълумотлар // Ўзбекистон тарихи моддий
маданият ва ѐзма манбаларда. – Т., Фан. - 2005. Б.

25.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон ҳудудида ѐзувнинг пайдо

бўлиши тўғрисида айрим мулоҳазалар // Жайхун. – Т., ТермДУ. 2005. - №2.

26.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б. Тафаккур тараққиѐтининг қутлуғ

қадамлари // Жайхун. – Т., ТермДУ. 2006. №2.

27.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б. Дарбанд тош китоби // Жайхун. – Т.,

ТермДУ. - 2008. №2. - Б.6-13.

Илмий тўпламлардаги мақолалар , республика ва халқора илмий

конференцияларда қилинган доклад тезислари

28.

Шайдуллаев Ш.Б. Талашкантепа I - крепость раннего железного века

на территории Северной Бактрии // Я.Гулямов и развитие исторических наук
в Узбекистане. – Т., 1988. - C.101-103.

29.

Шайдуллаев Ш.Б. Хаитабадтепа - древнебактрийский город //

Археология Средней Азии. – Т., 1990. - C.107-108.

30.

Шайдуллаев Ш.Б. К вопросу о локализации Габази, Паретака и

Бубакена // Формирование и развитие трасс ВШП в Центральной Азии в
древности и средневековье. – Т., 1990. С. 13-14.

31.

Шайдуллаев Ш.Б. Памятники раннежелезного века Северной

Бактрии: Автореф. дис. ... канд. ист. наук. - Самарканд, ИА АН РУз., 1990. -
24 с.

32.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон илк темир даврида // Ўзбекистон

қадимда ва ўрта асрларда. - Самарканд, 1992. - Б.30-32.

33.

Шайдуллаев Ш.Б. Шимолий Бактрия илк темир даври

археологиясининг айрим муаммоли масалалари хусусида // Ўзбекистон
қадимда ва ўрта асрларда. - Самарканд, 1992. – Б. 32-34.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

50

34.

Шайдуллаев Ш.Б., Т.Ж.Аннаев. Ў.И.Исломовнинг Сурхондарѐ

вилояти тош даври археологиясини ривожлантиришдаги ҳиссаси //
Палеоэкология и проблемы первобытной археологии Центральной Азии. -
Самарканд, 1992. - C.6.

35.

Шайдуллаев Ш.Б. Қадимги Бактрия маданиятининг Ўзбекистон

ҳалқлари тарихида тутган ўрни // Ўзбекистон қадимда ва ўрта асрларда. -
Самарканд, 1993. – Б. 18-20.

36.

Шайдуллаев Ш.Б. Қадимги Бактрия маданиятининг ривожланишида

Эрон-Аҳамонийларининг тутган ўрни // Бактрия-Тохаристон қадимда ва ўрта
асрларда. - Самарканд, 1993. – Б. 20-21.

37.

Ш.Пидаев, Ш.Шайдуллаев, Д.Хуфф, А.Шахнер. Жондавлаттепа -

Қадимги Бактрия-Кушонлар шаҳри // Города Средней Азии на ВШП. -
Самарканд, 1994. - C. 41.

38.

Шайдуллаев Ш.Б. Хараппа ва Сополли маданиятлари ашѐвий

марбаларидаги умумийлик хусусида // Марказий Осиѐда урбанизация
жараѐнининг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари: Республика илмий–
амалий конференция материаллари. - Самарканд, 1994. – Б. 32-33.

39.

Ширинов Т., Шайдуллаев Ш. Термизнинг шаҳар сифатида

шаклланишининг тарихий илдизлари // Бактрия-Тоҳаристоннинг шаҳар
маданияти: Республика илмий–амалий конференция материаллари. -
Самарканд, 1995. – Б. 19-21.

40.

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф, Майк Тойфер, Кай Канют.

Жарқўтон: изланишлар, тадқиқотлар, илмий хулосалар // Халқ педагогикаси.
«Зараутсой-98» ҳалқаро симпозиумининг маърузалари тўплами. – Т., 1998. -
Б. 200-203.

41.

Шайдуллаев Ш.Б. Находка раннего железного изделия на юге

Узбекистана // Древний Ош в среднеазиатском контексте. Тез. докл.
Международная конференция «История и культура Оша и Ошской области в
домонгольскую эпоху». (Ош, 28-30 октября 1998 г.). - Ош, 1998. - C. 39-41.

42.

Шайдуллаев Ш.Б. Давлат ва дин // «Сўғд Марказий Осиѐнинг

маданий алоқалари тизимида» Профессор Р.Х.Сулаймонов таваллудининг 60
йиллигига бағишланган илмий конференция маърузалари баѐни. -
Самарқанд, 1999. - Б. 42-43.

43.

Шайдуллаев Ш.Б. Илк давлатлар типологияси // «Жаҳон маданияти

тарихи тизимида Қадимги Хоразм цивилизациясининг ўрни» ҳалқаро
симпозиуми ва «Қадимий Тошхирмон воҳаси археологияси» дала семинари. -
Нукус, Бўстон, 2000. - Б. 4-5.

44.

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф. Жарқўтон-2000 / Ўзбекистонда

археологик тадқиқотлар. - Самарқанд, ЎзР ФА Археология институти, 2001. -
Б. 23-25.

45.

Ширинов Т., Шайдуллаев Ш. Бақтрия минг шаҳарли мамлакат /

Термиз: тарихий тадқиқотлар, илмий хулосалар. – Т., ЎзР ФА Археология
институти, 2001. - Б. 5-8.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

51

46.

Ширинов Т., Шайдуллаев Ш. Бақтрия илк шаҳарлар бешиги /

Термиз: тарихий тадқиқотлар, илмий хулосалар. – Т., ЎзР ФА Археология
институти, 2001. - Б. 8-13

47.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўрта Осиѐда Зардуштийликнинг пайдо бўлиши ва

ривожланиш босқичлари // Авеста ва унинг инсоният тараққиѐтидаги ўрни:
Республика илмий–амалий конференция материаллари. - Тошкент-Ургенч,
2001.- Б. 25-27, 95-97, 158.

48.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўрта Осиѐда шаҳарларнинг пайдо бўлиши ва

ривожланиш босқичлари тўғрисида айрим мулоҳазалар // Термизнинг жаҳон
цивилизациясида тутган ўрни: Халқора илмий – амалий конференция
материаллари. – Т., 2001. - Б.24.

49.

Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Рахимов К. Жарқўтон-2001 /

Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар. – Т., ЎзР ФА Археология институти,
2002. – Б. 19-21.

50.

Шайдуллаев Ш.Б. Бронза давридаги товар айирбошлаш муаммосига

доир // Ўрта Осиѐ археологияси, тарихи ва маданияти: ЎзР ФА академиги,
профессор Э.В. Ртвеладзе таваллудининг 60 йиллигига бағишланган халқаро
илмий конференция маърузаларининг тезислари. - Т., 2002. - Б. 121-123.

51.

Шайдуллаев Ш.Б. Сўғд ҳудудида илк давлатларнинг пайдо

бўлишиги доир айрим мулоҳазалар // Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихида
тутган ўрни: Халқаро илмий конференция маърузалари тезислари. – Т., 2002.
- Б. 6-8.

52.

Шайдуллаев Ш.Б., Н.Усманова. Илк давлатлар типологияси / СамДУ

профессор-ўқитувчилари илмий мақолалари тўплами. - Самарқанд, 2002. –
Б.18.

53.

Шайдуллаев Ш.Б., Д. Хуфф. Новые данные о взаимосвязах

Сапаллинской культуры со степной бронзой // Цивилизации Центральной
Азии: земледельцы и скотоводы традиции и современность: Тезисы докладов
Международной научной конференции (Самарканд, 25-28 сентября, 2002.
Международный Институт Централноазиатских исследований). - Самарканд,
2002. - С.35.

54.

Шайдуллаев Ш.Б., Д.Хуфф, К.Раҳимов. Жарқўтон-2002 /

Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар. – Т., ЎзР ФА Археология институти,
2003. – Б. 31-33.

55.

Шайдуллаев Ш.Б. Шеробод сардобаси / Ўзбекистонда археологик

тадқиқотлар. - Т., ЎзР ФА Археология институти, 2004. – Б. 22-23.

56.

Дитрих Хуфф, Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбек-Олмон Бақтрия археологик

отрядининг Жарқўтон ѐдгорлигида олиб борган ишлари якунлари /
Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар. - Т., ЎзР ФА Археология институти,
2004 – Б. 23-25.

57.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистоннинг бронза даври аҳолиси этник

таркиби хусусида айрим мулоҳазалар // Ўзбек халқининг келиб чиқиши:
илмий-методологик ѐндашувлар, этногенетик ва этник тарих: Республика

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

52

илмий-назарий семинар материаллари. - Тошкент, 2004. – Б. 13-16.

58.

Шайдуллаев

Ш.Б.

Қадимги

Сўғд

ҳудудида

илк

шаҳар

маданиятининг шаклланиши ҳақида айрим мулоҳазалар // Самарқанд
шаҳрининг умумбашарий маданий тараққиѐт тарихида тутган ўрни:
Самарқанд шаҳрининг 2750 йиллигига бағишланган халқаро илмий
симпозиум. – Т., 2007. –Б. 57-59.

59.

Шайдуллаев Ш. Жарқўтон ѐхуд Ўзбекистон тарихига янги чизгилар /

Термиз тарихидан лавҳалар. – Т., 2008. San

'

at. – Б. 9-16.

60.

Аннаев Т., Шайдуллаев Ш. Термиз ва Чағониѐн XV-XIX асрларда /

Термиз тарихидан лавҳалар. – Т., 2008. San

'

at. – Б. 74-79.

61.

Шайдуллаев Ш.Б. Дехистан на пороге раннеклассового общества //

Эпоха нового возрождения и древняя история Дехистана. Материалы
международной научной конференции. 27-29 августа 2008 г. - Ашхабад,
2008. - С. 113, 157, 245.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

53

Тарих фанлари доктори илмий даражасига талабгор Шайдуллаев

Шапулат Базаровичнинг 07.00.06 – Археология ихтисослиги бўйича
«Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг шаклланиши ва ривожланиш
босқичлари» (Бақтрия мисолида) мавзуидаги диссертациясининг

РЕЗЮМЕСИ

Таянч сўзлар:

илк давлатчилик, цивилизация, илк синфий

муносабатлар, илк шаҳар маданияти, илк давлатлар типологияси, шаҳар-
давлатлар, ҳудудий давлатлар, Бақтрия, Жарқўтон, Сополли маданияти,
андронова маданияти, Марғиѐна, пиктография, зардуштийлик, сатрап.

Тадқиқот

объекти:

Илк

давлатчиликнинг

шаклланиши

ва

ривожланиши: шаҳар-давлатлар, ҳудудий давлатлар, Қадимги Бақтрия
подшоҳлиги, бошқарув тизимининг шаклланиши, илк давлатларнинг моддий
маданияти ва маданий алоқалари.

Ишнинг мақсади:

Ўзбекистон ҳудудида илк давлатларнинг пайдо

бўлиши ва ривожланиш босқичлариини қамраб олувчи яхлит тадқиқот иши
яратиш.

Тадқиқот услуби:

. Археологик қазишмалар микростратиграфия

услубида ўтказилиб, топилмалар статистик ва таққослаш услуби асосида
таҳлил қилинди, қазишмалар ва маданий қатламларнинг ѐши С/14
анализлари ва маданиятлараро тарқалган ашѐлар ѐрдамида аниқланди. Илк
давлатларнинг археологик белгилари ишлаб чиқилди.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

Ўзбекистон ҳудудида илк

давлатчиликнинг шаклланишига бағишланган диссертация яратилди. Бронза
даврида шаҳар-давлатларнинг, илк темир даврида ҳудудий давлатларнинг,
ҳудудий

давлатларнинг

сиѐсий

бирлашиши

натижасида

Бақтрия

подшоҳлигининг вужудга келиши исботланди.

Амалий аҳамияти:

Ўзбекистон ҳудудида илк давлатчиликнинг

шаклланиши тарихи аниқланди. Диссертация маълумотларидан Ўзбекистон
тарихи ва Ўзбек давлатчилиги тарихининг маълум бобларини ѐзишда
фойдаланиш мумкин.

Татбиқ этиш даражаси:

Археологик тадқиқотлар давомида олинган

топилмалар Сурхондарѐ археология музейининг асосий экспонатларини
ташкил этди, Темурийлар тарихи Давлат музейида ташкил этилган
«Ўзбекистон дурдоналари» кўргазмасида, АҚШнинг Метрополитен
музейида, Германиянинг Ганновер шаҳрида, Японида ташкил этилган
кўргазмаларда намойиш этилди.

Қўлланиш соҳаси:

Университетлар ва педагогика институтлари тарих

таълим йўналиши талабалари учун Ўзбек давлатчилиги тарихи курсини
ўқишда фойдаланиш мумкин.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

54

РЕЗЮМЕ

диссертации Шайдуллаева Шапулата Базаровича на тему

«

Этапы

возникновения и развития государственности на территории Узбекистана (на

примере Бактрии)» на соискание ученой степени доктора исторических наук

по специальности 07.00.06 – Археология

Ключевые слова:

ранная государства, цивилизация, ранная классовая

отнощения, ранняя городская культура, типология ранних государств, город-
государства,

территориальная

государства,

Бактрия,

Джаркутан,

Cапаллинская культура, Андроновская культура, Маргияна, пиктография,
заростризм, сатрап.

Объект исследования:

Возникновения и развития государственности:

город-государств, территориальное царство, древнебактрийское царство,
возникновеные управленческой системы, материальная культура ранных
государств, культурные связы.

Цель работы:

изучение процесса формирования и развития ранных

государств на территории Узбекистана.

Метод исследования:

Общемировые принципы научного познания,

исходящие из факторов объективности и историзма. Археологические
раскопки проводились методом микростратиграфии, возраст культурных
слоев определялись анализами С

14

. При анализе и обработке археологических

источников

использовались

традиционные

фундаментальные

и

теоретические методы. Разработан археологические признаки ранных
государств.

Полученные результаты и их новизна:

в научный оборот введены

новые материалы по истории ранних государств Средней Азии,
систематизированы и обобщены данные научной литературы, рассмотрены
разные подходы и научные концепции о ранних государств, проведен
сравнительный анализ, выделены отдельные периоды становления и
развития ранних государств, обобщены археологические и письменные
источники.

Практическое значение:

исследование значительно восполняет

малоизученные проблемы истории Средней Азии. Результаты и выводы
исследования могут использовать специалисты широкого профиля –
археологи, историки и востоковеды.

Степень внедрения и эффективность

: по теме исследования

опубликованы более 60 работ, в том числе 3 монографии. В настоящее время
они используются в учебном процессе вузов Республики.

Область применения:

материалы диссертации можно использовать в

учебном процессе при чтении общих и специальных курсов по истории
гоcударств Средней Азии, при написании соответствующих разделов
истории региона.

ЎЗБЕКИСТОН ҲУДУДИДА ДАВЛАТЧИЛИКНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

(БАҚТРИЯ МИСОЛИДА)

www.arxeologiya.uz

55

RESUME

Shaydullaev Shapulat Bazarovich's thesis for the degree of Doctor of

historical sciences in specialty 07.00.06 – Archeology, on the theme

«The steps of formation and developments of state system in the

territory of Uzbekistan (on the example of Baktria)»

Key words:

early statehood, civilization, early class relations, early town

culture, typology of early states, town-states, territorial states, Baktria, Jarkutan,
Sopolli culture, Andronovo culture, Marghiana, pictography, Zaraostrizm, satrap.

Subject of the inquiry:

Formation and development of early state system:

town-states, territorial states, kingdom of Early Baktria, formation of management
system, material culture and cultural ties of early states.

Aim of the inquiry:

Creation of unity research work comprising steps of

development and formation of early states in the territory of Uzbekistan.

Method of inquiry:

The archeological excavations are held if the way of

microstratigraphy, findings are analysed on the basis of statistical and comparative
methods, the age of excavation and cultural layers are defined in C/14 analysis and
objects spread interculturally. There worked out the archeological signs of early
state system for the time in the science of archeology.

The results and achieved and their novelty:

There created the thesis

dedicated to the formation of early state system in the territory of Uzbekistan.
There proved town-states in the Bronze Age, territorial states in the early Iron Age,
creation of Baktrian kingdom as a result of political unification of territorial states.

Practical value:

There defined the formation history of early state system in

the territory of Uzbekistan. The thesis information can be used in writing certain
chapters of History of Uzbekistan and History of Uzbek state system.

Degree of embed:

The findings of archeological researches consist main

pieces of archeological museum of Surkhandarya, displayed in the exhibitions
organised in the “Uzbekistan durdonalari” exhibition of State museum of
Temurid’s history, Metropolitan museum in the USA, in Hannover city of
Germany and in Japan.

Sphere of usage:

It can be used in teaching the course of history of Uzbek

state system for the students of history specialty of pedagogical institutes and
universities.

Библиографические ссылки

Аннаев Т.Ж., Шайдуллаев Ш.Б. Сурхондарё тарихидан лавхалар. Қадимги даврдан то XIX асргача. - Т., А.Қодирий, 1998. - 114 б.

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века. - Т., А. Кадири, 2000. - 128 с. Ушбу китоб немис тилига тўлик таржими қилинган. Қаранг:

Sajdullaev Sapulat. Untcrchungcn zur friihcn Eisenzeit in Nordbaktricn // Archaologischc mittcilungcn aus Iran und Turan. Band 34. Berlin, 2002. P.243-342.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б., Аннаев Т.Ж. Узбекистан худудида ёзувнинг пайдо бўлиши ва таракқиёти. - Т., Янги аср авлоди, 2007. - 96 б.

Рахманов У.В., Шайдуллаев Ш.Б. О влиянии культур степной бронзы на керамические комплексы Сапаллинской культуры // ОНУз. Т_, - 1985. -№11.-С. 58-63.

Ширинов Т.Ш., Шайдуллаев Ш.Б. К вопросу о хронологической периодизации Кучуктепа // ИМКУ. Т., - 1988. - Вып.22. - С. 13-26.

Шайдуллаев Ш.Б. Рецензия на книгу А.С.Сагдуллаева «Усадьбы древней Бактрии» // ОНУз. Т., - 1988. - №7. - С. 52-54.

Шайдуллаев Ш.Б., Аннаев Т.Ж. Два новых пункта раннежележного века на юге Узбекистана // ОНУз. Т.,- 1989. - №5. - С. 31-34.

Шайдуллаев Ш.Б. Новые данные о керамических комплексах периода Кучук III и Кучук IV // ИМКУ. Т, - 1990. - Вып.23. - , С. 42-46.

Шайдуллаев Ш.Б. Городская культура Бактрии-Тахаристана И ОНУз. Т.,-1995. -№7.-С. 36-37.

Шайдуллаев Ш.Б., Аванесова Н.А. Қадимги Бактрия олтинлари // «Фан ва турмуш». Т., - 2000. - № 1. - Б. 8.

Huff D., Shaidullaev Sh. Djarcutan // Archaologischcr Anzcigcr. 1999. Berlin - 2000. - P. 608-611.

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф. Некоторые результаты работ Узбекско-Германской экспедиции на городище Джаркутан // ИМКУ. Самарканд, - № 30. - 1999.

Шайдуллаев Ш.Б. Темирнинг кашф этилиши // «Фан ва турмуш». Т., - 2000. - № 8. - 6 б.

Avanesova N., Sajdullaev S., Erkulov A. Dzam - ein neuer bronzezcitlichcr Fundort in dcr Sogdiana // Archaologischc mittcilungcn aus Iran und Turan. Berlin. -2001. - № 33. - P. 43-51.

Huff D., Pidaev Ch., Chaydoullaev Ch. Uzbek-German arhacological researches in the Surkan Darya region // La Baktrianc au carrcfour des routes et des civilisations de 1 Asie ccntralc. Paris. - 2001. - P. 143-154.

Huff D., Shaidullaev Sh. Djarcutan // Archaologischcr Anzciger. 2003. DAI. Berlin.-2002.-P. 110-113.

Шайдуллаев Ш.Б. Илк давлатларнинг археологик белгилари // “O’zbekiston tarixi”. - Т., Фан. - 2002. - № 3. - Б. 3-10.

Шайдуллаев Ш.Б. Сополли маданиятининг пиктографик белги-ёзувлари // Ўзбекистонда ижтимоий фикр. - Т., - 2003. - № 2. - Б. 35-38.

Шайдуллаев Ш.Б. Авеста ва илк давлатчилик // Жамият ва бошқарув. - Т., - 2004. - № 4. - Б. 42-43.

Шайдуллаев Ш.Б. Авеста ва моддий маданият // «O’zbekiston tarixi». -Т., Фан,-2004. -№3.

Huff D., Shaidullaev Sh. Djarcutan // Archaologischcr Anzciger. 2003. DAI. Berlin. - 2004. - P. 173-181.

Шайдуллаев Ш.Б.. Ўғирдаги битиклар ёхуд ёзувнинг пайдо бўлишига доир муҳим янгилик // Тафаккур. - Т., - 2004. - № 4. - Б. 56-57.

Аскаров А.А., Шайдуллаев Ш.Б. Бақтриянинг бронза ва илк темир даври хронологияси бўйича янги маълумотлар И Ўзбекистон тарихи моддий маданият ва ёзма манбаларда. - Т., Фан. - 2005. Б.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон худудида ёзувнинг пайдо бўлиши тўғрисида айрим мулоҳазалар // Жайхун. - Т., ТермДУ. 2005. - №2.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б. Тафаккур таракқиётининг кутлуг кадамлари // Жайхун. - Т., ТермДУ. 2006. №2.

Чориев З.У., Шайдуллаев Ш.Б. Дарбанд тош китоби // Жайхун. - Т., ТермДУ. - 2008. №2. - Б.6-13.

Шайдуллаев Ш.Б. Талашкантепа I - крепость раннего железного века на территории Северной Бактрии // Я.Гулямов и развитие исторических наук в Узбекистане. - Т., 1988. - С.101-103.

Шайдуллаев Ш.Б. Хаитабадтепа - древнебактрийский город // Археология Средней Азии. - Т., 1990. - С. 107-108.

Шайдуллаев Ш.Б. К вопросу о локализации Габази, Паретака и Бубакена // Формирование и развитие трасс ВШП в Центральной Азии в древности и средневековье. -Т., 1990. С. 13-14.

Шайдуллаев Ш.Б. Памятники раннежелезного века Северной Бактрии: Автореф. дис. ... канд. ист. наук. - Самарканд, ИА АН РУз., 1990. -24 с.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон илк темир даврида И Узбекистан қадимда ва ўрта асрларда. - Самарканд, 1992. - Б.30-32.

Шайдуллаев Ш.Б. Шимолий Бактрия илк темир даври археологиясининг айрим муаммоли масалалари хусусида // Узбекистан қадимда ва ўрта асрларда. - Самарканд, 1992. - Б. 32-34.

Шайдуллаев Ш.Б., Т.Ж.Аннаев. Ў.И.Исломовнинг Сурхондарё вилояти тош даври археологиясини ривожлантиришдаги ҳиссаси // Палеоэкология и проблемы первобытной археологии Центральной Азии. -Самарканд, 1992. -С.6.

Шайдуллаев Ш.Б. Қадимги Бактрия маданиятининг Ўзбекистон ҳалқлари тарихида тутган ўрни // Ўзбекистон кадимда ва ўрта асрларда. -Самарканд, 1993.-Б. 18-20.

Шайдуллаев Ш.Б. Қадимги Бактрия маданиятининг ривожланишида Эрон-Ахамонийларининг тутган ўрни // Бактрия-Тохаристон кадимда ва ўрта асрларда. - Самарканд, 1993. - Б. 20-21.

Ш.Пидаев, Ш.Шайдуллаев, Д.Хуфф, А.Шахнер. Жондавлаттепа -Қадимги Бактрия-Кушонлар шахри // Города Средней Азии на ВШП. -Самарканд, 1994. - С. 41.

Шайдуллаев Ш.Б. Хараппа ва Сополли маданиятлари ашёвий марбаларидаги умумийлик хусусида // Марказий Осиёда урбанизация жараёнининг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари: Республика илмий-амалий конференция материаллари. - Самарканд, 1994. - Б. 32-33.

Ширинов Т., Шайдуллаев Ш. Термизнинг шаҳар сифатида шаклланишининг тарихий илдизлари // Бактрия-Тоҳаристоннинг шахар маданияти: Республика илмий-амалий конференция материаллари. -Самарканд, 1995.-Б. 19-21.

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф, Майк Тойфер, Кай Канют. Жарқўтон: изланишлар, тадкикотлар, илмий хулосалар // Халк педагогикаси. «Зараутсой-98» халкаро симпозиумининг маърузалари тўплами. - Т., 1998. -Б. 200-203.

Шайдуллаев Ш.Б. Находка раннего железного изделия на юге Узбекистана // Древний Ош в среднеазиатском контексте. Тез. докл. Международная конференция «История и культура Оша и Ошской области в домонгольскую эпоху». (Ош, 28-30 октября 1998 г.). - Ош, 1998. - С. 39-41.

Шайдуллаев Ш.Б. Давлат ва дин // «Сўғд Марказий Осиёнинг маданий алокалари тизимида» Профессор Р.Х.Сулаймонов таваллудининг 60 йиллигига багишланган илмий конференция маърузалари баёни. -Самарканд, 1999. - Б. 42-43.

Шайдуллаев Ш.Б. Илк давлатлар типологияси // «Жахон маданияти тарихи тизимида Қадимги Хоразм цивилизациясининг ўрни» ҳалқаро симпозиуми ва «Қадимий Тошхирмон вохаси археологияси» дала семинари. -Нукус, Бўстон, 2000. - Б. 4-5.

Шайдуллаев Ш.Б., Дитрих Хуфф. Жаркўтон-2000 / Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар. - Самарканд, ЎзР ФА Археология института, 2001. -Б. 23-25.

Ширинов Т., Шайдуллаев Ш. Бактрия минг шахарли мамлакат / Термиз: тарихий тадқиқотлар, илмий хулосалар. - Т., ЎзР ФА Археология института, 2001. - Б. 5-8.

Ширинов Т., Шайдуллаев Ш. Бактрия илк шаҳарлар бешиги / Термиз: тарихий тадқиқотлар, илмий хулосалар. - Т., УзР ФА Археология института, 2001. - Б. 8-13

Шайдуллаев Ш.Б. Ўрта Осиёда Зардуштийликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари // Авеста ва унинг инсоният тараққиётидаги ўрни: Республика илмий-амалий конференция материаллари. - Тошкент-Ургенч, 2001.-Б. 25-27, 95-97, 158.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўрта Осиёда шахарларнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш боскичлари тўғрисида айрим мулоҳазалар // Термизнинг жахон цивилизациясида тутган ўрни: Халкора илмий - амалий конференция материаллари. - Т., 2001. - Б.24.

Шайдуллаев Ш., Хуфф Д., Рахимов К. Жарқўтон-2001 / Ўзбекистонда археологик тадкиқотлар. - Т., ЎзР ФА Археология институти, 2002.-Б. 19-21.

Шайдуллаев Ш.Б. Бронза давридаги товар айирбошлаш муаммосига дойр // Ўрта Осиё археологияси, тарихи ва маданияти: ЎзР ФА академиги, профессор Э.В. Ртвеладзе таваллудининг 60 йиллигига бағишланган халқаро илмий конференция маърузаларининг тезислари. - Т., 2002. - Б. 121-123.

Шайдуллаев Ш.Б. Сўғд ҳудудида илк давлатларнинг пайдо бўлишиги дойр айрим мулохазалар // Шахрисабз шахрининг жахон тарихида тутган ўрни: Халқаро илмий конференция маърузалари тезислари. - Т., 2002. - Б. 6-8.

Шайдуллаев Ш.Б., Н.Усманова. Илк давлатлар типологияси / СамДУ профессор-ўқитувчилари илмий маколалари тўплами. - Самарканд, 2002. -Б.18.

Шайдуллаев Ш.Б., Д. Хуфф. Новые данные о взаимосвязах Сапаллинской культуры со степной бронзой // Цивилизации Центральной Азии: земледельцы и скотоводы традиции и современность: Тезисы докладов Международной научной конференции (Самарканд, 25-28 сентября, 2002. Международный Институт Централноазиатских исследований). - Самарканд,

-С.35.

Шайдуллаев Ш.Б., Д.Хуфф, К.Рахимов. Жарқўтон-2002 /Ўзбекистонда археологик тадқикотлар. - Т., УзР ФА Археология института, 2003.-Б. 31-33.

Шайдуллаев Ш.Б. Шеробод сардобаси / Ўзбекистонда археологик тадқикотлар. - Т., ЎзР ФА Археология института, 2004. - Б. 22-23.

Дитрих Хуфф, Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбек-Олмон Бактрия археологик отрядининг Жарқўтон ёдгорлигида олиб борган ишлари якунлари / Ўзбекистонда археологик тадқикотлар. - Т., ЎзР ФА Археология институти, 2004 - Б. 23-25.

Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистоннинг бронза даври аҳолиси этник таркиби хусусида айрим мулоҳазалар // Ўзбек халқининг келиб чиқиши: илмий-методологик ёндашувлар, этногенетик ва этник тарих: Республика илмий-назарий семинар материаллари. - Тошкент, 2004. - Б. 13-16.

Шайдуллаев Ш.Б. Қадимги Сўғд худудида илк шаҳар маданиятининг шаклланиши ҳақида айрим мулоҳазалар // Самарканд шаҳрининг умумбашарий маданий тараққиёт тарихида тутган ўрни: Самарканд шахрининг 2750 йиллигига бағишланган халқаро илмий симпозиум. - Т., 2007. -Б. 57-59.

Шайдуллаев Ш. Жарқўтон ёхуд Ўзбекистон тарихига янги чизгилар / Термиз тарихидан лавҳалар. - Т., 2008. San'at. - Б. 9-16.

Аннаев Т., Шайдуллаев Ш. Термиз ва Чағониён XV-XIX асрларда / Термиз тарихидан лавҳалар. - Т., 2008. San'at. - Б. 74-79.

Шайдуллаев Ш.Б. Дехистан на пороге раннеклассового общества // Эпоха нового возрождения и древняя история Дехистана. Материалы международной научной конференции. 27-29 августа 2008 г. - Ашхабад, 2008.-С. 113, 157,245.