ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ
ФАН ДОКТОРИ ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ БЕРУВЧИ 16.07.2013.Ped.04.01
РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ
ЖИЗЗАХ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТИ
ЖАМОЛДИНОВА ОДИНАХОН РАСУЛОВНА
ЁШЛАР СОҒЛОМ ТУРМУШ МАДАНИЯТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА
УЗВИЙЛИК ВА УЗЛУКСИЗЛИК ТАМОЙИЛЛАРИ АМАЛ
ҚИЛИШИНИНГ ПЕДАГОГИК МЕХАНИЗМЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
13.00.01 – Педагогика назарияси ва тарихи. Таълимда менежмент
(педагогика фанлари)
ДОКТОРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2015
2
УДК 37.013.46(09)
Докторлик диссертацияси автореферати мундарижаси
Оглавление автореферата докторской диссертации
Content of the abstract of doctoral dissertation
Жамолдинова Одинахон Расуловна
Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик
ва узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик
механизмларини такомиллаштириш......................................................................5
Жамолдинова Одинахон Расуловна
Cовершенствование педагогических механизмов реализации принципов
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни
молодежи.................................................................................................................29
Jamoldinova Odinakhan Rasulovna
Improvement of pedagogical mechanisms of observance of consistency and
continuity principles in developing of youth healthy lifestyle
culture......................................................................................................................56
Эълон қилинган ишлар рўйхати
Список опубликованных работ
List of publications...................................................................................... .......... 80
3
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ
ФАН ДОКТОРИ ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ БЕРУВЧИ 16.07.2013.Ped.04.01
РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ
ЖИЗЗАХ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТИ
ЖАМОЛДИНОВА ОДИНАХОН РАСУЛОВНА
ЁШЛАР СОҒЛОМ ТУРМУШ МАДАНИЯТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА
УЗВИЙЛИК ВА УЗЛУКСИЗЛИК ТАМОЙИЛЛАРИ АМАЛ
ҚИЛИШИНИНГ ПЕДАГОГИК МЕХАНИЗМЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
13.00.01 – Педагогика назарияси ва тарихи.Таълимда менежмент
(педагогика фанлари)
ДОКТОРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2015
4
Докторлик диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси
ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясида 30.09.2014/В2014.5.Ped95 рақам билан рўйхатга
олинган.
Докторлик диссертацияси Жиззах давлат педагогика институтида бажарилган.
Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, рус, инглиз) илмий-кенгаш веб-саҳифаси
манзилига ва «ZiyoNET» ахборот-таълим порталида (www.ziyonet.uz)
жойлаштирилган.
Илмий маслаҳатчи:
Мусурманова Ойниса Мусурмановна
педагогика фанлари доктори, профессор
Расмий оппонентлар:
Қуронов Муҳамаджон
педагогика фанлари доктори, профессор
Новикова Галина Павловна
педагогика фанлари доктори,
психология фанлари доктори, профессор
Турсунов Собир Турдиевич
педагогика фанлари доктори
Етакчи ташкилот:
Қарши давлат университети
Диссертация ҳимояси Тошкент давлат педагогика университети ҳузуридаги фан доктори
илмий даражасини берувчи 16.07.2013.Ped.04.01 рақамли илмий кенгашнинг «29 » декабрь
2015
йил соат 10.00 даги мажлисида бўлиб ўтади. (Манзил: 100011, Тошкент шаҳри, Яккасарой тумани,
Юсуф Хос Ҳожиб кўчаси, 103-уй. Тел.: (99871) 254-92-02; факс: (99871) 215-54-20; е-mail:
tdpu_kengash@edu.uz).
Докторлик диссертацияси билан Тошкент давлат педагогика университетининг Ахборот-
ресурс марказида танишиш мумкин (...... рақами билан рўйхатга олинган).
Манзил: 100011, Тошкент шаҳри, Яккасарой тумани, Юсуф Хос Ҳожиб кўчаси, 103-уй. Тел.:
(99871) 254-92-02; факс: (99871) 215-54-20.
Диссертация автореферати
2015 йил «___ » ________да
тарқатилди.
(
2015 йил «…» ….............да ……
- рақамли реестр баѐнномаси).
Ш.С.Шарипов
Фан доктори илмий даражасини берувчи
илмий кенгаш раиси, п.ф.д.
Р.Г.Исянов
Фан доктори илмий даражасини берувчи
илмий кенгаш котиби, п.ф.н.
Ш.Э.Қурбонов
Фан доктори илмий даражасини берувчи
илмий кенгаш қошидаги илмий семинар
раиси, п.ф.д., проф.
5
Кириш (докторлик диссертацияси аннотацияси)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.
Ўзбекистон
мустақилликка эришиш остонасида турган ўта муҳим даврда «...бирорта ҳам
муаммони ѐшларнинг манфаатларини ҳисобга олмай, уларга ўқиш,
баркамоллик ҳамда бўш вақтларини ўтказишлари учун барча шароитларни
яратиб бермай ҳал этиб бўлмайди. Булар миллат келажаги, халқимиз
келажагидир. Республикамизнинг бугунги ва эртанги тақдири ѐш авлоднинг
касб маҳорати, интеллектуал даражаси, маънавий тараққиѐти, жисмоний
соғломлигига боғлиқ»
1
деган ғоят асосли хулосага келинди.
Мазкур масалаларни ҳал этиш учун «бизга битирувчилар эмас, мактаб
таълими ва тарбиясини кўрган шахслар керак»лиги
2
Ўзбекистон Республикаси
Президенти И.Каримов томонидан алоҳида таъкидлаб ўтилди.
Мана шу ғояларга таянган ҳолда дастлаб мамлакатимиз таълим
тизимининг ҳуқуқий базаси яратилиб, Ўзбекистон Республикасининг «Таълим
тўғрисида»ги Қонуни, Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури асосида юксак
маънавий ва ахлоқий талабларга жавоб берувчи юқори малакали кадрлар
тайѐрлашнинг миллий тизими барпо этилди. Мустақил ва янгича фикрлайдиган,
Ватанимизнинг эртанги куни учун масъулиятни ўз зиммасига олишга қодир
навқирон ѐшларни тарбиялаш вазифасига алоҳида эътибор қаратилди.
Ёшлар тарбияси умуммиллий, умумдавлат сиѐсати бўлиб, дунѐнинг турли
ҳудудларида кескин қарама-қаршиликлар содир бўлаѐтган бугунги таҳликали
замонда унинг янада долзарблиги юртбошимиз таъкидлаганидек: «Биз
халқимизнинг дунѐда ҳеч кимдан кам бўлмаслиги, фарзандларимизнинг биздан
кўра кучли, билимли, доно ва албатта бахтли бўлиб яшашлари учун бор куч ва
имкониятларимизни сафарбар этаѐтган эканмиз, бу борада маънавий тарбия
масаласи, ҳеч шубҳасиз, беқиѐс аҳамият касб этади. Агар биз бу масалада
ҳушѐрлик ва сезгирлигимизни, қатъият ва масъулиятимизни йўқотсак, бу ўта
муҳим ишни ўз ҳолига, ўзибўларчиликка ташлаб қўядиган бўлсак, муқаддас
қадриятларимизга асосланган ва улардан озиқланган маънавиятимиздан,
тарихий хотирамиздан айрилиб, охир-оқибатда ўзимиз интилган умумбашарий
тараққиѐт йўлидан четга чиқиб қолишимиз мумкин»
3
лиги борасидаги теран
қарашлар билан ҳам белгиланади.
Ёшларни маънавий-ахлоқий жиҳатдан тарбиялаш, уларда соғлом турмуш
маданиятини
узвийлик
ва
узлуксизлик
тамойиллари
асосида
ривожлантиришнинг педагогик механизмларини фалсафий, психологик,
ҳуқуқий, ижтимоий ѐндашув асосида такомиллаштириш моделини ишлаб
чиқиш, баркамол авлодни тарбиялашда таълим муассасалари ва фуқаролик
жамияти институтларининг роли ва аҳамиятини эътиборга олган ҳолда оила,
маҳалла, таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти институтлари
ҳамкорлигини янада кучайтириш педагогика фани олдидаги долзарб
1
Каримов И.А. Тошкент шаҳар фаоллари йиғилишида сўзланган нутқдан. 1990 йил 20 январь. Ўзбекистон
мустақилликка эришиш остонасида. –Т.: Ўзбекистон, 2011. – Б 115.
2
Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиѐтининг пойдевори. –Т.: Шарқ, 1998. – Б.9.
3
Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. – Б. 4.
6
масалалардан бири сифатида илмий тадқиқот ишлари олиб борилишини тақозо
этади.
«Ўзбекистон Республикасида ѐшларга оид давлат сиѐсатининг асослари
тўғрисида»ги, «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги, «Вояга
етмаганлар
ўртасида
назоратсизлик
ва
ҳуқуқбузарликларнинг
профилактикаси тўғрисида»ги,
«
Алкоголь ва тамаки маҳсулотларининг
тарқатилиши ҳамда истеъмол қилинишини чеклаш тўғрисида
»
ги Ўзбекистон
Республикаси Қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014
йил 6 февралдаги «Ўзбекистон Республикасида ѐшларга оид давлат
сиѐсатини амалга оширишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар
тўғрисида»ги ПҚ-2124-сонли Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 19
июндаги «Баркамол авлодни тарбиялашда оила институти ва фуқароларнинг
ўзини ўзи бошқариш органларининг таълим муассасалари билан ўзаро
ҳамкорлигини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 175-
сонли Қарори ҳамда
2005 йил 25 январдаги «Жамиятда соғлом турмуш
тарзини янада шакллантириш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш,
жисмоний ва маънавий бой авлодни тарбиялаш, фуқароларни оммавий
жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланишга кенг жалб этиш борасида»ги
30-сонли баѐнномасида белгиланган вазифаларни илмий жиҳатдан ҳал
этишга мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши-
нинг устувор йўналишларига боғлиқлиги.
Ушбу тадқиқот ИТД-4
«Жамиятни маънавий-ахлоқий ва маданий ривожлантириш, маънавий
қадриятлар, миллий ғоя, маданий мерос, ўзбек халқи ва давлатчилик
тарихини ҳамда таълимни узвийлик ва узлуксизлигини, баркамол авлод
тарбиясини тадқиқ этиш» устувор йўналишига мувофиқ «Ёшларнинг соғлом
турмуш маданиятини шакллантиришда узвийлик ва узлуксизликни
таъминлашнинг концептуал асослари» мавзусидаги амалий тадқиқот
лойиҳаси доирасида бажарилди.
Диссертациянинг мавзуси бўйича хорижий илмий-тадқиқотлар
шарҳи.
Таълим муассасаларида ѐшларнинг соғлом ҳаѐт кечириш
фалсафасини, методологик ва услубий асосларини такомиллаштириш, уни
объектив баҳолаш мезон ҳамда даражаларини ишлаб чиқиш бўйича
тадқиқотлар Seoul National University Centre for Health Systems Research,
KOSHA, KASP(Жанубий Корея), JOICFP,JSHEP (Япония); School of Public
Health and Primary Care, Peking Union Medical College and School of Public
Health, (ХХР); SOPHE, ERIC, AAPAC, NIH, NHC, NHIC, CAHA, CHHCS,
Global Health Technologies Coalition, International Life Sciences Institute, HPRC
(АҚШ); Database of Internet Resources in Public Health the Department of Health
of England, BrightonUniversity
,
AYPH (Буюк Британия) ва Федератив
саломатлик маркази, Гигиена илмий-амалий маркази, СДУ (Россия) каби
дунѐнинг етакчи олий таълим муассасалари ва илмий марказларида олиб
борилмоқда.
7
Кейинги йилларда соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш
муаммоси бўйича бир қатор, жумладан қуйидаги илмий натижалар олинди:
ѐшлар ўртасидаги суициднинг олдини олиш, руҳий саломатлик ҳақидаги
билимлардан хабардорлигини ошириш мақсадида Кореяда ѐшлар соғлигини
сақлаш дастури ишлаб чиқилган (Seoul National University Centre for Health
Systems Research, KOSHA, KASP); соғлом турмуш тарзига оид ўқув-дастурий
ва методик материаллар яратилган, талаба ва ўқувчиларнинг соғлом турмуш
тарзи бўйича саломатлик рейтинглари, таълим муассасалари рейтинглари
аниқланган (JOICFP, JSHEP); соғлом турмуш тарзини шакллантиришда
анъанавий тиббиѐт билан замонавий Европа тиббиѐти ютуқлари ўзаро
мувофиқлаштирилган, миллий спорт ва жисмоний тарбия қадриятлари кенг
тарғиб этилган (School of Public Health and Primary Care, Peking Union Medical
College and School of Public Health); соғлом турмуш тарзи (Healthy Lifestyle),
инсон саломатлиги муҳофазаси ва саломатликни мустаҳкамлаш (Health
Promotion) ва саломатлик педагогикаси (Health Education) бўйича давлат
таълим
стандартлари
яратилган
ҳамда
педагогик
мазмуни
такомиллаштирилган (SOPHE, ERIC, AAPAC, NIH, NHC, NHIC, CAHA,
CHHCS, Global Health Technologies Coalition, International Life Sciences
Institute,HPRC); ѐшлар саломатлигини муҳофаза қилиш, фаровонлигини
таъминлаш, ўзгаришларни таҳлил қилиш дастури ишлаб чиқилган (Database
of Internet Resources in Public Health the Department of Health of England,
BrightonUniversity
,
AYPH); ўсмирларнинг ижтимоийлашуви аспектида
соғлом турмуш маданиятини шакллантиришнинг ижтимоий-биологик ва
психологик-педагогик асослари ишлаб чиқилган (Федератив саломатлик
маркази, Гигиена илмий-амалий маркази, СДУ).
Бугунги кунда қуйидаги устувор йўналишларда илмий тадқиқот ишлари
амалга оширилмоқда: шаҳар аҳолиси, айниқса мегаполислар аҳолиси учун
соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришнинг янги моделларини яратиш
ва амалиѐтга татбиқ этиш; талабаларни турли тиббий ва ижтимоий
таҳдидлар, зарарли иллатлар, хусусан наркомания, токсикомания,
алкоголизм, ОИВ, ОИТС касалликларидан ҳимоя қилиш; ижтимоий
муаммолар бўлган эрта турмуш қуришни олдини олиш ва жинсий маданият;
ѐшларнинг тиббий-маънавий саводхонлигини ошириш; санитария ва гигиена
қоидаларига тўлиқ риоя қилиш, жамиятда маънавий қадриятларни тиклаш;
экологик таҳдидларнинг олдини олиш; ахборот технологияларига ҳаддан
зиѐд ружуъ қўйишнинг инсон саломатлигига зарари ва унинг оқибатларини
аниқлаш.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Ғарб давлатлари олимлари
Р.Бантон, С.Германн, Г.Макдональд, А.Скривенларнинг сўнгги ўн
йилликдаги тадқиқотлари инсон саломатлигини муҳофаза қилиш
педагогикасини тарғиб қилиш, унинг тарғиботини назарий-амалий хулосалар
ва билимлар асосига қурилишини таъминлаш, шунингдек, мавжуд соғлиқни
сақлаш тизимини ривожлантиришга қаратилган.
8
Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги олимлари А.Ф.Георгиевский,
П.Л.Дрибинский, А.Д.Дубачай, Т.В.Каменская, А.Д.Карабашева, Е.А.Меньш,
Г.П.Новикова, Е.А.Пипко, Г.М.Популо, О.А.Пласкина ва бошқалар
томонидан узлуксиз таълимда инновацион жараѐнларни ривожлантириш,
таълим мазмунининг узвийлиги, умумий ўрта ҳамда олий таълим
муассасалари ўқувчи-талабаларини соғлом турмуш тарзи асосида тарбиялаш
масалалари илмий педагогик жиҳатдан асосланган
4
.
Мустақиллик йилларида маънавий ва жисмоний баркамол авлодни
тарбиялаш, уларни соғлом турмуш маданияти асосида ҳаѐтга тайѐрлаш
борасида турли соҳа олимлари томонидан баъзи тадқиқот ишлари олиб
борилган. Жумладан, файласуф, педагог, психолог, тиббиѐтчи олимлар
томонидан соғлом турмуш тарзи ва унинг фалсафий жиҳатлари, шахснинг
шаклланишида таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти институтлари
ўзаро ҳамкорлигининг фалсафий асослари, имконияти чекланган ѐшларнинг
соғлом турмуш тарзи муаммолари ва уларнинг педагогик, психологик
хусусиятлари,
фуқаролик
жамиятини
шакллантиришда
ѐшларнинг
ижтимоий-сиѐсий фаоллиги, ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, ижтимоий
ҳимоялаш тизимини такомиллаштириш масалалари тадқиқ этилган.
Т.Абдуллаева, И.Жабборов, Й.Жумабоев, Х.Зиѐев, Д.Кенжаева,
К.Нажмиддинова, Қ.Назаров, Д.Рахимбоева, М.Хайруллаев, М.Холматова,
П.Худойбергенова, Х.Шайхова, Э.Юсупов, Н.Ўринбоев, З.Қодирова ва
бошқалар
5
шахс маънавияти, маданияти, унинг ижтимоий фаоллигини
4
Георгиевский А.Ф. Формирование культуры здорового образа жизни младших подростков в
общеобразовательных учреждениях: Дис. ... канд. пед. наук. - М.: 2009.-143 с.; Дрибинский П.Л.
Педагогические условия формирования ценностного отношения к здоровью у детей младшего и среднего
школьного возраста: Дис. ... канд. пед. наук. - Смоленск, 2009.– 241с.; Дубачай А.Д. Психоло-
педагогические основы формирования ЗОЖ жизни школьников младших классов: Автореф. дис. … канд.
пед. наук. – Киев, 1991. - 20 с.; Каменская Т.В. Развитие культуры здоровья детей дошкольного возраста:
Дис. ... канд. пед. наук. - С-Петербург, 2007. – 276 с.; Карабашева А.Д. Формирование здоровьесберегающих
компетенций у старшеклассников общеобразовательной школы: Дис. ... канд. пед. наук.– Карач.: 2009. - 188
с.; Меньш Е.А. Формирование ценностного отношения студентов к здоровьюсредс твами межкультурной
коммуникации: дис. ... канд. пед. наук.- Тюмень, 2010.- 246 с.; Новикова Г.П. Взаимосвязь музыкального и
изобразительного народного искусства как эстетического воспитания детей старшего дошкольного возраста.
Автореф. дис. ... канд. пед. наук.- М.: 1994; Популо Г. М. Педагогические условия формирования здорового
образа жизни студентов в зависимости от характерологических свойств личности: Дис. ... канд. пед. наук. –
Самара, 2006. – 173 с.; Плаксина О.А..Формирование ценностного отношения к здорового образа жизни у
студентов педагогических специальностей университета: Дис ... канд. пед. наук: - Рязань, 2008. - 298 с.
5
Абдуллаева Т.У. Национальное и интернациональное в сфере быта. – Тошкент: Фан, 1991.; Жабборов И.
Ўзбек халқи этнографияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 320 б.; Жумабоев Й.Ўзбекистонда фалсафа ва
ахлоқий фикрлар тараққиѐти тарихидан. – Тошкент: Ўқитувчи, 1997.–182 б.; Зиѐев Ҳ. Истиқлол – маънавият
негизи. - Тошкент: Маънавият, 1999. -192 б.; Кенжаева Д.Р. Маданиятнинг тарбиявий функцияси ва унинг
ижтимоий фалсафий таҳлили: Дис. … фал. фан. номз. – Тошкент, 1999. - 158 б.; Нажмиддинова, К.У. Оила
тарбиясида миллий ва умуминсоний ахлоқий маданиятнинг ўрни: Автореф. дис. …фал. фан. номз. -
Тошкент, УзМУ, 2006. – 23 б.; Назаров Қ.Н. Қадриятлар тизими барқарорлик ва ўзгарувчанлик
диалектикаси: акмеологиянинг ижтимоий-фалсафий муаммолари. Дис.…фал. фан. д-ри. - Тошкент, 1995.-
311 б.; Рахимбоева Д.А. Семейно-бытовые традиции в формировании национального само смознания
молодѐжи (на материалах Республики Узбекистан): Автореф. дис… канд. филос. наук. - Тошкент, 1993. -154
с.; Хайруллаев М.М. Ўзбекистонда ижтимоий-фалсафий фикрлар тарихидан лавҳалар. - Тошкент:
Ўзбекистон, 1995. - 240 б.; Холматова М. Оилавий муносабатлар маданияти ва соғлом авлод тарбияси. -
Тошкент: Ўзбекистон, 2000; Худойбергенова П.Т. Миллий турмуш тарзи, унинг мустақиллик йилларида
тараққиѐт хусусиятлари: Дис....фал.фан. номз. - Тошкент, 2005.- 169 б.; Шайхова Х. Соғлом турмуш тарзи ва
ѐшлар камолоти. – Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти нашриѐти, 2008. - 60 б.; Юсупов Э. Инсон
9
оширишда маънавий маданиятнинг роли, соғлом турмуш тарзи ва унинг
фалсафий жиҳатларини тадқиқ этган. Педагог олимлар А.Абдуқодиров,
Р.Джўраев, Х.Ибрагимов, Г.Ибрагимова, М.Иномова, У.Иноятов, А.Исимова,
З.Исмоилова, С.Йўлдошева, У.Маҳкамов, М.Маҳмудова, А.Мунавваров,
О.Мусурмонова,
С.Нишонова,
Н.Ортиқов,
М.Очилов,
С.Очилов,
К.Рисқулова,
Д.Рўзиева,
С.Турсунов,
Ш.Шарипов,
Д.Шарипова,
Ш.Шодмонова, Н.Эгамбердиева, Э.Юзликаева, Ш.Қурбонов, М.Қуронов ва
бошқалар
6
маънавий баркамол шахсни тарбиялаш масалаларини турли
жиҳатларини ўрганган.
М.Давлетшин, В.Каримова, З.Нишонова, Н.Сафаев, Н.Соғинов,
Ғ.Шоумаров, Э.Ғозиев
7
ва бошқалар томонидан ѐшлар таълим-тарбиясининг
камолотининг маънавий асослари. - Тошкент: Университет, 1998. - 184 б.; Ўринбоев Н.Ў. Барқарор
тараққиѐтни таъминлашда соғлом турмуш тарзининг ўрни. Автореф. дис. ... фал. фан. номз. - Т., 2005. – 23
б.; Кадырова З. Проблемы повышения социальной активности молодѐжи Узбекистана в условиях
всестороннего реформирования общества: Дис. … д-ра. филос. наук. –Тошкент, 2001.
6
Абдуқодиров А., Пардаев А. Педагогик технологияларга оид атамаларнинг изоҳли луғати. –Тошкент: Фан
ва технологиялар, 2012. - 44 б.; Джўраев Р. Таълимда интерфаол технологиялар. –Тошкент, 2010. - 87 б.;
Ибрагимова Г. Касб таълими тизимида миллий истиқлол ғояси асосида ўқувчи-талаба-ѐшлар маънавиятини
ривожлантириш: Дис....пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2007. – 276 б.; Иномова М. Оилада болаларни маънавий-
ахлоқий тарбиялашда миллий қадриятлардан фойдаланишнинг педагогик асослари: Дис. …пед. фан. д-ри. -
Т., 1998. - 316 б.; Исимова А. Дарсдан ташқари таълим -тарбия жараѐнида ўқувчиларда соғлом турмуш
тарзини шаллантиришнинг педагогик шарт-шароитлари (V-IX синфлар мисолида): Дис…пед. фан. номз.: -
Т., 2004. -213 б.; Исмоилова З.К. Маънавий-ахлоқий тарбиянинг назарий ва экспериментал-методик
асослари: Дис…пед. фан. д-ри. – Т., 2006. - 45 б.; Йўлдошева С. Ўзбекистонда соғлом авлодни маънавий
тарбиялашнинг ижтимоий-педагогик асослари: Дис. … пед. фан. номз. – Тошкент, 2001.–119 б.; Маҳкамов
У. Юқори синф ўқувчиларида ахлоқий маданиятни ривожлантиришнинг педагогик асослари: Дис. … пед.
фан. д-ри. –Тошкент, 1998. – 286 б.; Махмудова М. Халқ педагогикаси мазмуни асосида талаба-ѐшларни
оилавий ҳаѐтга тайѐрлаш тизими. Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2007. – 282 б.; Мунавваров А. Оила
педагогикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 112 б.; Мусурмонова О. Юқори синф ўқувчилари маънавий
маданиятини ривожлантиришнинг педагогик асослари: Дис. ... пед. фан. д-ри. - Тошкент, 1993. – 364 б.;
Нишонова С. Шарқ уйғониш даври педагогик фикр тараққиѐтида баркамол инсон тарбияси: Дис . ... пед. фан.
д-ри. - Тошкент: ТДПУ, 1998. - 288 б.; Ортиқов Н. Маънавият: миллий ва умуминсоний қадриятлар. –
Тошкент: Ўзбекистон, 1997. - 127 б.; Очилов М. Олий мактаб педагогикаси. –Тошкент: Алоқачи, 2008. – 304
б.; Очилов С. Независимость: духовность и основы воспитания: Дис. ... д-ра. пед. наук. – Тошкент, 1998. –
45 б.; Рисқулова К. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда нодавлат ташкилотларнинг
ҳамкорлиги: Автореф. дис. ... пед. фан. номз.– Тошкент, 2011. - 21 б.; Рўзиева Д. Олий таълим муассасалари
талабаларида миллий ифтихор туйғусини ривожлантиришнинг илмий-педагогик асослари: Дис….пед. фан.
д-ри. – Тошкент, 2007. - 274 б.; Турcунов С. Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасаларида
“соғломлаштириш мактаби” педагогик тизимини ривожлантириш: Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2011. -
343 б.; Шарипова Д. Научные основы гигиенического воспитания обучающихся: Автореф. дис . ... д-ра пед.
наук. –Тошкент, 1990; Шодмонова Ш. Формирование и развитие м ышления независимости у студентов
высших учебных заведений профессионального направления: Дис.... д-ра. пед. наук. – Тошкент, 2010;
Эгамбердиева Н. Маданий-инсонпарварлик ѐндашув асосида талабаларни шахсий ҳамда касбий
ижтимоийлаштириш назарияси ва амалиѐти (педагогика олий таълим муассасалари мисолида): Дис. ... пед.
фан. д-ри – Тошкент: 2010. -332 б.; Қурбонов Ш., Сейтхалилов Е., Иноятов У., Юзликаева Э., Шарипов Ш.
Кадрлар тайѐрлаш миллий модели ва дастури «Ислом Каримов модели» Ўзбекистон мустақиллигининг
юксак ютуғи ва натижаси/ Ўқув қўлланма. - Акад. Т.Рихсиев таҳрири остида. – Тошкент, 2013. - 234 б.;
Қуронов М. Ўзбекистон умумий ўрта таълим мактабларида миллий тарбиянинг педагогик асослари: Дис . …
пед. фан. д-ри. – Тошкент, 1998. – 316 б.
7
Давлетшин М.Г., Шоумаров Ғ.Б. Замонавий ўзбек оиласининг психологик хусусиятлари. – Тошкент, 1993;
Каримова В.М. Ўзбек ѐшларида оила тўғрисидаги ижтимоий тасавву рлар: Автореф. дис. ... пед. фан. номз.
1994; Нишонова З.Т. Юқори синф ўқувчиларининг ақлий фаолияти усуллари. – Тошкент, 1993; Сафаев Н.
Психологические особенности национального самосознания студенческой молодѐжи. Дис. ... д-ра..псих.
наук. – Тошкент, 2006; Соғинов Н.А.Ёшларни оилавий ҳаѐтга тайѐрлаш соғлом турмуш тарзини
шакллантиришнинг асосий омилларидан биридир. –Тошкент, 1996.- 168 б.; Ғозиев Э. Психология (Ёш
даврлар психологияси). –Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 224 б.
10
психологик
жиҳатлари,
улар
тарбиясига
ижтимоий
муҳит
ва
жамоатчиликнинг психологик таъсири масалалари ўрганилган.
Ёшларнинг соғлом турмуш тарзини шакллантириш муаммолари
юзасидан турли соҳа олимлари томонидан илмий изланишлар юзага келган
бўлса-да, бироқ ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда
узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик
механизмларини такомиллаштириш муаммоси махсус тадқиқ этилмаган.
Диссертация мавзусининг диссертация бажарилаѐтган олий таълим
муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари билан боғлиқлиги.
Тадқиқот
Жиззах давлат педагогика институтининг илмий-техника дастурлари бўйича 3
та илмий-амалий лойиҳаларда акс этган: ИТД-4 (4-007)
«
Ёшларнинг соғлом
турмуш маданиятини шакллантиришда узвийлик ва узлуксизликни
таъминлашнинг концептуал асослари», ИТД-4 (4-011)
«
Узлуксиз таълим
тизимида ѐшларни ижтимоий ҳимоялашнинг концептуал асослари», ИТД-1
(А-1-029)
«
Узлуксиз таълим тизимида ѐшлар маънавий маданиятини
шакллантириш жараѐнини модернизация қилиш технологияси».
Тадқиқотнинг мақсади
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини
ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг
педагогик механизмларини такомиллаштиришдан иборат.
Мақсадга эришиш учун қуйидаги
тадқиқот вазифалари
қўйилган:
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
фалсафий,
психологик,
ҳуқуқий,
ижтимоий
ѐндашув
асосида
такомиллаштириш моделини ишлаб чиқиш ва синовдан ўтказиш;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш, соғлом турмуш
кечириш заруратини тушуниш ва англаш, ўзи ва ѐн-атрофидагиларнинг
соғлом турмуш маданиятига риоя қилишларини инобатга олган ҳолда унинг
ривожланганлик кўрсаткичларини аниқлаш;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришга йўналтирилган
ижтимоий лойиҳалар мазмунини ишлаб чиқиш ва самарадорлигини баҳолаш;
баркамол авлодни тарбиялашнинг «оила, маҳалла, мактаб ҳамкорлиги»
концепциясини мазкур жараѐнда таълим муассасалари ва фуқаролик
жамияти институтларининг роли ва аҳамиятини эътиборга олган ҳолда оила,
маҳалла, таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти институтлари
ҳамкорлиги тарзида такомиллаштириш.
Тадқиқотнинг объекти
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини
ривожлантириш жараѐни.
Тадқиқотнинг предмети
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини
ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг
педагогик механизмларини такомиллаштиришнинг самарали шакллари ва
методлари.
Тадқиқотнинг усуллари.
Тадқиқот жараѐнида сиѐсий, фалсафий,
тарихий, этнографик, педагогик, психологик, ҳуқуқшунослик ва маданиятга
оид илмий-методик адабиѐтларни қиѐсий-танқидий ўрганиш; таҳлил қилиш;
11
педагогик кузатув; социометрик (суҳбат, анкета, тест, интервью); тажриба-
синов;
мониторинг,
математик-статистик
таҳлил;
натижаларни
умумлаштириш усулларидан фойдаланилган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги
қуйидагилардан иборат;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
фалсафий,
психологик,
ҳуқуқий,
ижтимоий
ѐндашувлар
асосида
такомиллаштириш модели ишлаб чиқилган;
ѐшларда соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш, соғлом турмуш
кечириш заруратини тушуниш ва англаш, ўзи ва ѐн-атрофидагиларнинг
соғлом турмуш маданиятига риоя қилишларини инобатга олган ҳолда унинг
ривожланганлик кўрсаткичлари аниқланган;
илк бор ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришга
йўналтирилган ижтимоий лойиҳалар мазмуни ва самарадорлиги баҳоланган;
баркамол авлодни тарбиялашнинг «оила, маҳалла, мактаб ҳамкорлиги»
концепцияси мазкур жараѐнда таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти
институтларининг роли ва аҳамиятини эътиборга олган ҳолда оила, маҳалла,
таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти институтлари ҳамкорлиги
тарзида такомиллаштирилган.
Тадқиқотнинг амалий натижаси
қуйидагилардан иборат: ѐшлар соғлом
турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари
амал қилишининг педагогик механизмлари такомиллаштирилган, ѐшлар
соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш компонентлари аниқланган;
«
соғлом турмуш маданияти»,
«
маънавий соғломлик»,
«
ижтимоий-
мафкуравий соғломлик» каби тушунчаларнинг мазмун ва моҳияти
муаллифлик ѐндашуви асосида педагогик талқин этилган, соғлом турмуш
маданиятининг таркибий қисмлари аниқланган;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришга қаратилган
ижтимоий лойиҳалар ишлаб чиқилган ва амалиѐтга татбиқ этилган;
республикамизда ѐшларга оид давлат сиѐсатининг амалга оширилиши
натижаларини баҳолаш кўрсаткичлари такомиллаштирилган.
Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги
ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштиришнинг илмий-
назарий асослари мамлакатимизда таълим соҳасида амалга оширилаѐтган
ислоҳотлар мазмунига ҳамда ушбу муаммо юзасидан республикамиз ва
хорижий
педагог-олимларнинг
назарий
ғояларига асосланганлиги;
тадқиқотда олға сурилган илмий фаразнинг тажриба-синов натижаларига
кўра ҳаққонийлиги ва ишончлилиги билан белгиланади.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Тадқиқотнинг назарий аҳамияти соғлом турмуш маданиятининг
таркибий қисмлари аниқланганлиги, ѐшлар ўртасида соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизликни таъминлаш
12
модели, компонентлари ишлаб чиқилганлиги ҳамда ѐшларда ривожланганлик
даражасини белгиловчи мезонлар таклиф этилганлиги билан характерланади.
Тадқиқотнинг амалий аҳамияти шундаки, унинг натижалари педагогика,
ѐш физиологияси, гигиена, валеология, ижтимоий педагогика, педагогик
технология ва педагогик маҳорат, жисмоний тарбия, соғлом турмуш тарзига
оид ўқув фанларининг мазмунини бойитишга хизмат қилади. Тадқиқотда
илгари сурилган ғоялардан узлуксиз таълим тизими муассасалари, фуқаролик
жамияти институтлари фаолиятида фойдаланиш мумкин.
Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ёшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойили амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш бўйича илмий
натижалари:
соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг такомиллаштирилган педагогик
механизми
«
Камолот» ѐшлар ижтимоий ҳаракати фаолиятига татбиқ этилган
(
«
Камолот» ЁИҲ МК ИҚ 2012 йил 10 январдаги 01-04/10-сонли қарори).
Мазкур механизм асосида ѐшларнинг соғлом ҳаѐт кечириши, жисмоний ва
маънавий саломатлигини таъминлашда иштирок этувчи 20 га яқин
тузилмалар фаолиятида узвий ҳамкорликка эришилган, ижтимоий шериклик
таъминланган;
республикамизда ѐшларга оид давлат сиѐсатининг амалга оширилиши
натижаларини
баҳолаш
кўрсаткичлари
такомиллаштирилган
ҳамда
ижтимоий-педагогик жиҳатдан асослаб берилган ѐшлар соғлом турмуш
маданиятининг ривожланганлик даражасини аниқлаш мезонлари (
«
Камолот»
ЁИҲ МК ИҚ 2012 йил 10 январдаги 01-04/10-сонли қарори) амалиѐтга жорий
қилинган. Мазкур кўрсаткичлар асосида мониторинг ишларини амалга
ошириш ва мақсадли ташкил этиш натижасида ѐшлар ўртасида соғлом
турмуш тарзини тарғиб қилишга қаратилган маънавий-маърифий тадбирлар
самарадорлиги 1,5 баробарга ортган ва ѐшлар орасида аниқланган салбий
ҳолатлар 0,5 мартага камайган;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда таълим
муассасалари ва фуқаролик жамияти институтлари ҳамкорлигини
таъминлашга доир илмий-назарий хулосалардан
«
Баркамол авлодни
тарбиялашда оила, маҳалла ва таълим муассасалари ҳамкорлиги механизми»
концепциясини ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси
Халқ таълими вазирлиги ҳузуридаги
«
Оила, маҳалла ва таълим муассасаси»
Жамоат кенгашининг 2012 йил 19 июлдаги 1-сонли қарори). Баркамол
авлодни тарбиялашда оила, маҳалла, таълим муассасалари ва фуқаролик
жамияти институтлари ҳамкорлигини мақсадли, яхлит педагогик технология
асосида ташкил этиш имкони яратилган;
тадқиқотнинг илмий тавсиялари асосида
«
Камолот» ЁИҲ МК 2010 йил
22 апрелдаги 01-03/51-сонли қарори билан Ҳаракатнинг марказий ва ҳудудий
тузилмаларида
«
Ёшларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш» бўлими
13
ташкил этилган ва ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришга
эришилган.
Тадқиқот натижаларининг апробацияси.
Диссертация иши
натижалари 20 та илмий-амалий анжуманда, жумладан, 11 та халқаро
конференция ва Форумларда апробациядан ўтди: Активизация воспитательной
работы среди детей группы социально-правового риска-эффективный путь
их интеграции в общество (Санкт-Петербург, 2008); Activization of educational
work among children of social and legal risk group is an effective wav of their
integration into society (Saint-Petersburg, 2008); Tне role of interdisiplinary
relationships in lifelong education in the formation of healthy lifestyles (Saint-
Petersburg, 2011); Роль межпредметных связей в формировании здорового
образа жизни// Соціальна робота та управління: соціологія, психологія,
педагогіка, соціальна робота, філософія освіти. (Київ, 2011); Некоторые
вопросы формирования культуры здорового образа жизни (КЗОЖ) молодежи
жизни nttp://www.moluch.r (Уфа, 2011); Преемственность и непрерывность в
формировании культуры здоровой жизни молодѐжи (Стерлитамак, 2014);
Ёшлар ташаббусларини қўллаб-қувватлашда ѐшлар ташкилотларининг
давлат органлари билан ҳамкорлиги (Бухоро, 2010); Оила - ѐшларни соғлом
турмуш тарзи руҳида тарбиялашнинг муҳим воситаси (Тошкент, 2008);
Ижтимоий-ҳуқуқий хатар гуруҳ болаларнинг бўш вақтини ташкил этишда
«
Камолот» ЁИҲнинг ўрни (Тошкент, 2009); Тарбияси қийин болаларда
соғлом турмуш маданиятини шакллантириш ва уларнинг жамиятга
ижтимоийлашуви масалалари (Тошкент, 2010); Имконияти чекланган
ѐшларни ижтимоий ҳимоялашда узвийлик ва узлуксизлик (Тошкент, 2009,
2011); шунингдек, 10 та республика конференцияларида, жумладан: Ёшлар
соғлом турмуш маданиятини шакллантиришда узвийлик ва узлуксизликни
таъминлаш омиллари (Жиззах, 2006, 2008); Педагог ходимларнинг соғлом
турмуш маданиятини шакллантириш маънавий бошқарувнинг муҳим омили,
Формы и методы обучения в формировании культуры здорового образа
жизни (ЗОЖ), Ёшларнинг соғлом турмуш маданиятини шакллантиришда
узвийлик ва узлукcизликни таъминлаш методикаси, Ёшларда соғлом турмуш
маданиятини шакллантиришда фанлараро алоқадорликдан фойдаланиш
(Тошкент, 2009, 2010, 2014); Жиззах давлат педагогика институти, Ўзбекистон
давлат жаҳон тиллари университети, Низомий номидаги Тошкент давлат
педагогика университети кафедралари қошидаги илмий семинарларда ( 2013,
2015) мутахассислар муҳокамасидан ўтди.
Тадқиқот натижаларининг эълон қилиниши.
Диссертация мавзуси
бўйича жами 57 та илмий-услубий ишлар, шу жумладан, 3 та монография, 22
та илмий журналлар (6 та хорижий илмий журнал)да, 32 та илмий-назарий
конференция ва илмий мақолалар тўпламларида мақолалар тарзида чоп
этилган.
Диссертациянинг ҳажми ва тузилиши.
Диссертация кириш, 4 боб, 260
саҳифа матн, 8 та жадвал, 20 та расм, хулоса ва тавсиялар, фойдаланилган
адабиѐтлар рўйхати ҳамда иловалардан иборат.
14
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Кириш
қисмида диссертация мавзусининг долзарблиги асосланган,
тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари, шунингдек, объекти ва предмети
аниқланган, ишнинг фан ва технологияларни ривожлантиришнинг муҳим
йўналишларига мослиги кўрсатилган ҳамда тадқиқотнинг илмий янгилиги,
амалий натижалари, натижаларнинг ишончлилиги, назарий ва амалий
аҳамияти, натижаларнинг амалиѐтга жорий этилиши, эълон қилинганлиги,
ишнинг тузилиши борасида маълумотлар киритилган. Шунингдек,
диссертация мавзуси бўйича хорижий илмий-тадқиқотлар шарҳи
келтирилган.
«Ёшларнинг соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда
узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг илмий-
назарий асослари»
деб номланган биринчи бобда ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини (СТМ) ривожлантиришнинг мазмун ва моҳияти, шунингдек
ижтимоий, ҳуқуқий асослари, муаммонинг тарихий-тадрижий ривожи
илмий-педагогик нуқтаи назардан асосланганлиги, узвийлик ва узлуксизлик
тамойиллари амал қилишининг педагогик шарт-шароитлари ва омиллари
баѐн қилинган.
Жамиятнинг соғломлиги, ҳар бир инсоннинг юқори даражада соғлом
турмуш маданиятига эга бўлишини тақозо этади. Шу боис, ѐшлар соғлом
турмуш маданиятини ривожлантириш – Ўзбекистон Республикасида ѐшларга
оид давлат сиѐсатининг асосини ташкил қилади.
Сўнгги йилларда олиб борилган илмий-тадқиқот ишлари таҳлили соғлом
турмуш тарзи муаммоси нафақат тиббиѐт, фалсафа, тарих, социология,
маданиятшунослик каби фанларнинг, балки педагогика фанининг ҳам илмий-
тадқиқот муаммоси эканлигини кўрсатди. Ушбу муаммо юзасидан турли соҳа
олимлари томонидан олиб борилган тадқиқот ишларида соғлом турмуш
тарзининг мазмун ва моҳияти изоҳланган.
Соғлом турмуш тарзи ва унинг эволюцион асосларини тиббий ўрганган
Ҳ.Мўминов инсон ҳаѐти ва тараққиѐтида муҳим роль ўйнаган биологик ва
ижтимоий омилларни ҳисобга олган ҳолда, кишиларнинг турмуш тарзини
соғломлаштиришда овқатланиш, биоритмик ҳаракат, ирсий ва оилавий,
ижтимоий, атроф-муҳит, экология, техника ва турмуш тараққиѐти ва бошқа
шарт-шароитларни ҳисобга олиш зарур, деб ҳисоблайди. Унинг фикрича,
соғлом турмуш тарзи - бу кундалик турмушни биологик ва ижтимоий
қонунлар асосида ташкил этиш, саломатликни сақлаш ва мустаҳкамлашга
қаратилган турмуш тарзи демакдир.
Х.Шайхованинг илмий қарашларида соғлом турмуш тарзи акмеологик
омил сифатида одамлар билан жамият, давлат ўртасида изчил, манфаатли
муносабатларнинг қарор топишига кучли таъсир қилиши, соғлом тафаккур
тарзи билан соғлом тарбия тизимини такомиллаштириб бориш ғоялари,
ѐшлар камолотида соғлом турмуш тарзининг ўрни ва аҳамияти фалсафий
жиҳатдан тадқиқ этилган.
15
О.Мусурмонова эса, ўз тадқиқотларида шахс соғлом турмуш тарзини
маънавий маданиятнинг таркибий қисми сифатида илмий-педагогик
исботлаган. Шунингдек, соғлом турмуш тарзи қирралари моҳиятини
маънавий қадриятлар нуқтаи назаридан асослаган.
М.Қуронов ѐшларни маънавий таҳдидларга қарши курашувчанлик
руҳида тарбиялашнинг асосий омили ва мезони сифатида уларнинг
дунѐқараши, онги ва ижтимоий фаоллигини ошириш ҳамда фуқаролик
позициясини кучайтиришдан иборат деб ҳисоблайди.
С.Турсунов ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасаларида
«соғломлаштириш мактаби» педагогик тизимиорқали таълимга валеологик
ѐндашувни ривожлантириш, соғлом авлодни камол топтириш ҳамда
соғломликни таъминловчи педагогик тизимнинг ўзига хос хусусиятлари,
қонуниятлари, тамойиллари ва унинг ривожланиш даражасини баҳолаш
мезонларини аниқлаган.
Д.Шарипова томонидан ѐшлар соғлом турмуш тарзини шакллантиришда
саломатликни сақлаш технологиясининг педагогик омиллари валеологик
илмий қарашлар асосида тадқиқ этилган.
Россиялик олим Г.П.Новикованинг илмий изланишларида узлуксиз
таълим тизимида ривожлантирувчи таълимнинг ташкилий-педагогик ва
амалий аспектлари, таълим жараѐнида ижодкорликни ривожлантириш,
мактабгача таълим муассасаларида тарбиявий ишларни ташкил этиш, халқ
санъати воситасида эстетик тарбиялаш, бола шахсини ривожланиши ва
психологик соғломлаштиришда бадиий-образли таълим масалалари устувор
аҳамиятга эга.
Е.А.Меньш талабаларнинг саломатликка нисбатан қадрият сифатидаги
муносабатини маданиятлараро коммуникация асосида ривожлантириш
ғоясини ишлаб чиққан, Т.В.Каменская ўз тадқиқотларида мактабгача таълим
муассасаларида болалар саломатлик маданиятини ривожлантиришнинг яхлит
тизимини яратган. А.Д.Карабашева эса, умумий ўрта таълим мактаблари
юқори синф ўқувчиларида саломатликни асраш компетенцияларини
ривожлантиришнинг интерфаол усулларини илмий-педагогик тадқиқ этган.
П.Л.Дрибинский саломатликни илк бор қадрият сифатида илмий асослаб
беради.
Соғлом турмуш тарзи муаммоси тарихий тараққиѐт босқичига эга бўлиб,
этнограф олимлар В.Исхаков ва Т.Искандаровларнинг илмий изланишлари
натижаларига кўра, соғлом турмуш тарзининг тарихий негизлари ҳақидаги
тасаввурлар антик Юнон фалсафасига бориб тақалади. СТТ тўғрисидаги
тасаввурлар
тарихи
Косс
мактаби
врачларининг
натурфалсафий
қарашларидан келиб чиққанлигини кўриш мумкин. Ушбу мактаб Гиппократ
номи билан боғлиқ бўлиб, унинг мактаби тиббиѐтга теварак-атроф олам
(макрокосмос) ва инсон организми (микрокосмос) тузилишига асосланган
натурфалсафий таълимотни олиб кирди. Бу инсон организми ва теварак-
атроф, муҳит боғлиқлигининг биринчи тизимли ѐндашуви эди. У инсоннинг
жисмоний саломатлигига ташқи муҳит омиллари (иқлим, сув, ҳаво, тупроқ),
16
кишиларнинг ҳаѐт тарзи, мамлакат қонунларини одамнинг жисмоний ва
руҳий хусусиятларининг таъсирига боғлаб тушунтиради.
Тадқиқотлар давомида турли соҳа олимларининг ѐшлар соғлом турмуш
тарзи муаммосига ѐндашувларини ўрганиш, глобаллашув жараѐнида
жамиятнинг маънавий баркамол шахсга бўлган эҳтиѐжи, зарарли иллатлар
таъсиридан уларни ҳимоя қилиш, соғлом эътиқодли, соғлом дунѐқарашга эга
шахсни шакллантириш бўйича педагогик илмий тадқиқот ишларига эҳтиѐж
мавжудлиги аниқланди.
Тадқиқотлар жараѐнида СТМ атамаси ва унинг педагогик мазмуни,
таркибий қисмлари, уни ѐшларда ривожланганлик даражасини белгиловчи
мезонлар илмий-назарий асосланди. Таҳлиллар натижасига кўра,
соғлом
турмуш маданияти
– шахс маънавий дунѐсининг таркибий қисми бўлиб, у
маънавий ва жисмоний соғломлик ҳақида тиббий-педагогик, маънавий-
маърифий билим, кўникма ва малакаларни эгаллаган ҳолда, уларни кундалик
ҳаѐтий эҳтиѐжга айлантириб яшаш ва соғлом турмуш кечириш ғоясини
тарғиб қилиш демакдир, деган таъриф беришимиз мумкин.
Илмий-назарий адабиѐтларни ҳамда ѐшлар СТМ ривожлантириш бўйича
амалиѐтдаги ҳолатини ўрганиш бу муаммонинг ечимини топишда қуйидаги
масалаларга эътиборни қаратишни талаб этди:
соғлом турмуш маданияти муаммосининг долзарблиги масаласини
ривожлантириш;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
такомиллаштириш;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш компонентлари ва
ривожланганлик кўрсаткичларини аниқлаш;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда маънавий
қадриятларнинг тутган ўрни ва аҳамиятини ѐритиш;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришга қаратилган
ижтимоий лойиҳалар ишлаб чиқиш ва амалиѐтга татбиқ этиш;
ѐшларнинг СТМ ривожлантиришда узлуксиз таълим тизимида
ўқитиладиган ижтимоий фанлар мазмунини такомиллаштириш юзасидан
тавсиялар ишлаб чиқиш; махсус курслар дастурини яратиш;
таълим-тарбия жараѐнида ѐшлар СТМ ривожлантиришда илғор
педагогик ва ахборот-коммуникация технологиялари имкониятларидан
самарали фойдаланиш;
ѐшлар
СТМ
ривожлантиришда
оила,
маҳалла
ва
таълим
муассасаларининг фуқаролик жамияти институтлари билан педагогик
ҳамкорлигини кучайтириш механизмини такомиллаштириш.
Ушбу масалалар тажриба-синов ишлари жараѐнида илмий-амалий
асосланди.
«Соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда маънавий
қадриятлардан фойдаланишнинг тарихий ва замонавий хусусиятлари»
деб номланган иккинчи бобда халқ педагогикаси, Ўрта аср Шарқ
17
мутафаккирлари мероси, ижтимоий педагогик лойиҳаларнинг СТМ
ривожлантиришдаги ўрни ва аҳамияти илмий таҳлил этилди.
Халқ педагогикаси манбаларида кундалик ҳаѐт билан боғлиқ соғлом
ҳаѐт кечириш, чиниқиш, жисмоний меҳнат билан шуғулланиш, тўғри
овқатланиш, сўз, онг, фикр саломатлиги, шахсий саломатлик ҳақида
қайғуриш, табиатни авайлаб-асраш каби соғлом турмуш маданиятининг
мезонлари стихияли қарашлар тарзида ўз аксини топган. Инсонларнинг
турмуш тарзи уларнинг ўзаро соф муносабатларига боғлиқ бўлиши ҳақидаги
ғоя
«
Авесто»да таълимот сифатида илк бор олға сурилган. Ушбу таълимот
«
эзгу фикр»,
«
эзгу сўз»,
«
эзгу амал» ғояси орқали тарғиб этилган.
Шахс соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш ҳақидаги
ижтимоий-фалсафий,
маънавий-ахлоқий
ғоялар
дастлаб
Шарқ
мутафаккирлари ижодида илмий-назарий жиҳатдан асосланган. Ал-
Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Абу Носир Форобий,
Фирдавсий, Носир Хисрав, Умар Хайѐм, Маҳмуд Қошғарий, Аҳмад
Югнакий, Аҳмад Яссавий, Баҳоуддин Нақшбанд, Абдураҳмон Жомий,
Алишер Навоий, Ҳусайн Воиз Кошифийлар ўз таълимотларида жамият
тараққиѐтининг асоси маънавий баркамоллик, маънавий комилликнинг
муҳим мезони эса маънавий ва жисмоний саломатлик эканлигини
асослаганлар. Тадқиқотларимизда Ўрта аср Шарқ мутафаккирларининг
соғлом дунѐқараш, соғлом тафаккур, саломатлик қадриятлари, соғлом
турмуш маданиятини болалик чоғидан бошлаб ривожлантириш; соғлом
турмуш кечириш учун қалб ва жисм саломатлиги уйғунлигига эришиш;
одамларнинг соғлом турмуш кечириши ўзаро муносабатларга боғлиқлиги;
инсонда маънавий–ахлоқий фазилатларни таркиб топтириш орқали соғлом
турмуш маданиятини ривожлантириш; биологик ва ижтимоий эҳтиѐжларни
қондириш, атроф-муҳит мусаффолигини сақлаш, шахсий гигиена
талабларига риоя этиш; турли зарарли одатларнинг инсон саломатлигига
таъсири ва унинг олдини олиш; халқ табобатининг жисмоний ва маънавий
саломатликка таъсири каби асосий ғояларидан фойдаланилган.
Тадқиқотларимиз ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда
узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик
механизмларини такомиллаштириш бўйича ишлаб чиқилган илмий-назарий
ғоялар
«
Камолот» ѐшлар ижтимоий ҳаракатининг марказий ва ҳудудий
ташкилий тузилмаларида
«
Ёшларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш»
бўлимлари ташкил этиш, ижтимоий лойиҳалар ишлаб чиқиш ва уларни
амалиѐтга татбиқ этиш орқали тажриба-синовдан ўтказилди (1-расм).
1-расм. Ёшларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш бўлими тузилмаси
«Камолот» ѐшлар ижтимоий Ҳаракати Марказий Кенгаши
«Ёшларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш» бўлими – 2
«Камолот» ѐшлар ижтимоий Ҳаракатининг барча туман,шаҳар маҳаллий кенгашлари
мутахассислари – 193
«Камолот» ѐшларижтимоий Ҳаракати Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳри ва барча
вилоят ҳудудий кенгашлари «Ёшларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш
»
бўлими – 14
18
Мазкур бўлим фаолияти орқали республикамиз ѐшлари СТМ
ривожлантиришга қаратилган ижтимоий лойиҳалар тажриба-синовдан
ўтказилди. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда
«Камолот» ѐшлар ижтимоий ҳаракати ва фуқаролик жамиятининг бошқа
институтлари
ҳамкорлигида
ижтимоий шериклик субъектларининг
биргаликдаги «Бахтли болалик», «Ёзни Камалак билан», «Қадрият, урф-одат,
анъана ва ѐшлар», «Биз буюк юрт фарзандларимиз», «Биз ѐшлар - соғлом
турмуш тарафдоримиз», «Ёшлар чекиш, ОИВ/ОИТС ва гиѐҳвандликка
қарши», «Тарбия ва соғломлаштириш оромгоҳи», «Камолот шахмат
тахтаси», «Камолот-тур», «Ёшлар ижтимоий хизмат марказлари» каби 10 та
ижтимоий лойиҳаси тайѐрланди, уни амалга ошириш технологияси ишлаб
чиқилди ва 4 босқичда амалга оширилди.
Амалиѐтга татбиқ этилган ижтимоий лойиҳалар ѐшларда СТМ
таркибий қисмлари: жисмоний саломатлик, тиббий саломатлик, маънавий
саломатлик, саломатликка таъсир этувчи турли иллатларга нисбатан
курашувчанлик, соғлом тафаккур, соғлом дунѐқараш, маиший турмуш одоби,
овқатланиш одоби, кийиниш тартиб-қоидалари, шахсий гигиена қоидаларига
амал қилиш, атроф-муҳит ва экологик қадриятларга ҳурмат кабиларни
ривожлантиришга қаратилди. Тажриба-синов ишлари жараѐнида амалга
оширилган ижтимоий лойиҳаларнинг натижаси сон ва сифат жиҳатидан
мониторинг қилинганда ѐшларда ўз жисмоний ва маънавий саломатлигига
масъулияти; ўзининг шахсий ғоявий позициясига эга бўлиши; ички
дунѐсининг соғломлиги, давлатимизнинг ѐшлар соғлом турмуш тарзига
эътиборининг мазмун ва моҳиятини тушуниб етиши; юксак маънавий ва
ахлоқий сифатларга эга бўлиши даражаси динамикаси йилдан-йилга ўсиб
борди. (2-расм).
2-расм. «Камолот» ЁИҲ томонидан амалга оширилган 10 та ижтимоий
лойиҳаларга жалб қилинган ѐшлар сонининг динамик ўсиши
Диссертациянинг
«
Ёшлар
соғлом
турмуш
маданиятини
ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш
» деб
номланган учинчи бобида ѐшлар СТМ шакллантиришда узвийлик ва
узлуксизликни таъминлаш механизми технологик ѐндошув асосида
такомиллаштирилган, у тажриба-синов воситасида апробациядан ўтказилган.
19
Ёшлар СТМ ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизликни таъминлаш
жараѐнининг муваффақияти мазкур жараѐнни технологик ѐндашув асосида
лойиҳалаштириш, алгоритмлаш ҳамда натижани олдиндан белгилашга
боғлиқ. Шунинг учун тадқиқотлар жараѐнида ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш субъектлари
компонентлари ишлаб чиқилди (3-расм).
3-расм. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини шакллантириш компонентлари
Тажриба-синов ишлари жараѐнида қамраб олинган мактабгача таълим
муассасаларида болаларга соғлом турмуш тарзи кўникмалари ўйин ва
тафаккурни ривожлантирувчи машғулотлар орқали бериб борилди.
Узлуксиз таълим тизимида ўтиладиган саломатлик дарслари, одобнома,
соғлом авлод асослари, ватан туйғуси, миллий истиқлол ғояси ва маънавият
асослари, биология, анатомия, жисмоний тарбия, соғлом турмуш тарзи ва
ЁШЛАР СОҒЛОМ ТУРМУШ МАДАНИЯТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ КОМПОНЕНТЛАРИ
ПСИХОЛОГИК КОМПОНЕНТ
ҲУҚУҚИЙ КОМПОНЕНТ
ТАШКИЛИЙ КОМПОНЕНТ
Ижтимоий психологик омиллар
Шахс психологик хусусиятлари
Ўзбекистон Республикаси Қонунлари
Ўзбекистон Республикаси Президенти
Фармон ва қарорлари, ҳукумат қарорлари
Соғлом муҳитни яратиш
Шахсга йўналтирилган фаолиятни
ташкил этиш
Ибн Сино саломатлик
маскани маърифат маркази
Ёшлар СТМ ривожлантиришга
хизмат қилувчи марказлар
Психологик ѐрдам
маркази
«Камолот» ЁИҲ Марказий ва ҳудудий
кенгашлари, бошланғич ташкилотлар
Баркамол авлод
маркази
СТМ тарғиб қилувчи
ННТлар
ТЕХНОЛОГИК КОМПОНЕНТ
ТАЪЛИМИЙ КОМПОНЕНТ
ТАРБИЯВИЙ КОМПОНЕНТ
СТМ ривожлантириш технологиялари:
ахборотли таълим технологияси, товуш технологияси,
муаммо
технологияси,
лабиринт
технологияси
баҳслашув
технологияси, муносабат технологияси,
ташгвиқот гуруҳ технологияси, волонтѐр технологияси
Таълим мазмуни
Педагогик жараѐн
Таълим олиш учун яратилган шарт-шароитлар
Тарбиявий тадбирлар
Ижтимоий лойиҳалар
Маънавият кунлари
Мулоқот соатлари
МАҚСАДЛИ КОМПОНЕНТ
СТМ ривожланганлик даражасини аниқлаш;
тиббий-жисмоний,
руҳий
ва
эмоционал,
маънавий, ижтимоий мафкуравий соғломликка
эришиш;
соғлом турмуш маданиятига эга баркамол
шахсни тарбиялаш
20
оила, оила психологияси, валеология, ижтимоий педагогика, оила
педагогикаси фанлари бўйича билим, кўникма ва малакалар мезони
аниқланди, мазмун такомиллаштирилди. Тадқиқотлар давомида педагогика
мутахассислиги магистрлари учун соғлом турмуш маданияти асослари
махсус курс дастури яратилди ва ўқув амалиѐтига киритилди. СТМнинг
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришнинг ҳуқуқий асослари;
СТМ мезонларига географик тасниф; СТМ мазмунига умуминсоний ва
миллий қадриятлар асосида ѐндашув; педагогик ва ахборот-коммуникатив
технологиялари воситасида таълим мазмунини амалга ошириш йўналишлари
асосида тажриба-синов ишлари амалга оширилди.
Узлуксиз таълим тизимида ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитиш
жараѐнида ѐшлар СТМ ривожлантиришда узлуксизлик ва узвийлик
тамойиллари
амал
қилишининг
педагогик
механизмларини
такомиллаштириш самарадорлигини оширишда илмийлик, натижани
олдиндан
кўра
олиш;
тизимлилик;
изчиллик;
интеграция;
инсонпарварлик;мақсадга йўналтирилганлик, ѐшларнинг шахсий ва
психологик хусусиятларини ҳисобга олиш; фаолиятда тарбиялаш;
назариянинг амалиѐт билан боғлиқлиги; фанлараро, мавзулараро
алоқадорликни таъминлаш, мақсади, мазмун ва уни шакллантириш
методларининг бирлиги ва яхлитлиги; шахслараро муносабатларнинг
бирлиги; фаолият ва муносабат узвийлиги; жамоада ўзига хос шахсий
сифатларни намоѐн этиш ва бошқара олиш, тарбияда ижтимоий шериклик,
ижодий ҳамкорликдаги фаолият, жамоатчилик назорати тамойилларидан
фойдаланиш ижобий натижаларга эришиш имконини берди.
Тажриба-синов ишлари жараѐнида қўлланилган ахборотли таълим,
танишув, муаммоли таълим, лабиринт, мулоқот, баҳслашув, муносабат,
волонтѐр, ташвиқот гуруҳи, КБИ (кузатиш, баҳолаш, ишонтириш)
технологиялари ҳамда ролли ўйинлар, муаммоли вазият, лойиҳа тайѐрлаш ва
ҳимоя қилиш, тест назорати, интервью, педагогик рағбатлантириш, хулқ-
атвор ва фаолиятни ташкил этиш, назорат ва ўз-ўзини назорат қилиш каби
интерфаол усуллар самарадорлиги аниқланди.
Тажриба-синов ишлари натижаси самарадорлиги ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш моделини ишлаб
чиқиш ва уни амалиѐтга татбиқ этиш билан характерланди (4-расм).
Ушбу моделнинг амалиѐтга татбиқ этилиши ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштиришдаги устувор
масалаларни ижобий ҳал этишга олиб келди:
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
такомиллаштиришда
фалсафий,
психологик,
ҳуқуқий,
ижтимоий
ѐндашувнинг мазмун ва моҳиятини англашга эришилди;
ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
21
4-расм. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик
тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш модели
Таълим
муассасалари
Фуқаролик
жамияти
институтлари
Мақсад: Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик
тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш
Фалсафий
Психологик
Ҳуқуқий
Ижтимоий
Асосий компонентлар
Психологик
компонент
Ҳуқуқий
компонент
Ташкилий
компонент
a
Технологик
компонет
Тарбиявий
компонент
Мақсадли
компонент
СТМ ривожланишига таъсир этувчи омиллар
Объектив, субъектив,
антропоген омиллар
Микрофактор, мезофактор, мегафактор, макрофактор
Эндоген, экзоген
омиллар
Тамойил
Мазмун
Шакл
Метод
маъруза, суҳбат, намойиш қилиш, кузатиш, тажриба, адабиѐтларни ўрганиш, ролли ўйинлар, ўқув
мусобақалари, дидактик масалаларни ечиш, лойиҳа тайѐрлаш ва ҳимоя қилиш, тест назорати,
интервью,педагогик рағбатлантириш, хулқ-атвор ва фаолиятни ташкил этиш, назорат ва ўз-ўзини
назорат қилиш
Педагогик
шарт-шароит
ѐшлар СТМ ни шакллантиришда узвийлик ва узлуксизликни таъминлашни ташкил этиш жараѐни;
ѐшлар СТМ шаклланганлик даражасини ҳисобга олиш ва ташхислаш;
СТМ шакллантириш мазмуни, шакл ва методларига инновацион ѐндашув;
педагоглар, ота-оналар ва жамоатчилик вакилларининг ҳамкорликдаги фаолиятини ташкил этиш
Восита
Мезон
Даража
бадиий адабиѐт, санъат, маданият, халқ педагогикаси,маънавий қадр иятлар,диний қадриятлар,
анъаналар,урф-одатлар, оммавий ахборот воситалари, ахборот технологиялари, мультимедиали
дастурлар, ижтимоий лойиҳалар
Мотивацион-қадриятли, когнитив, ҳиссий-иродавий, амалий-фаолиятли, баҳолаш-рефлексия (20 та
кўрсаткич)
СТМ ҳақида билади ва амал қилади, СТМ эга ва уни тарғиб қила олади, СТМ ривожлантиришда ўз
ортидан тенгдошларини эргаштира олади (қуйи, ўрта, юқори даража)
Ёшлар СТМ ривожлантириш жараѐни субъекти сифатида
Педагогик жараѐн
илмийлик, натижани олдиндан кўра олиш; тизимлилик; изчиллик; интеграция; инсонпарварлик;
мақсадга йўналтирилганлик, ѐшларнинг шахсий ва психологик хусусиятларини ҳисобга олиш;
фаолиятда тарбиялаш; назариянинг амалиѐт билан боғлиқлиги; фанлараро, мавзулараро
алоқадорликни таъминлаш, мақсади, мазмун ва уни шакллантириш методларининг бирлиги ва
яхлитлиги; шахслараро муносабатларнинг бирлиги; фаолият ва муносабат узвийлиги; жамоада ўзига
хос шахсий сифатларни намоѐн этиш ва бошқара олиш, тарбияда ижтимоий шериклик, ижодий
ҳамкорликдаги фаолият, жамоатчилик назорати тамойиллари
Ўқув фанлари, халқ педагогикаси, Шарқ мутафаккирлари мероси, илмий-педагогик манбаалар
Аудитория машғулотлари, махсус курслар, махсус семинарлар, тақдимот, факультатив
машғулотлар,мустақил таълим, тарбиявий ишларни ташкил қилиш, педагогик амалиѐт, семинар -
тренинглар,маҳорат дарслари, илмий-амалий конференциялар, фестиваллар, олимпиадалар, кўрик-
танловлар
Ёшлар СТМ ривожлантиришга тизимли ѐндашув
Педагогик
ҳамкорлик
Оила
Маҳалла
Жамоат Кенгаши
Натижа:
СОҒЛОМ ТУРМУШ МАДАНИЯТИГА ЭГА ШАХС
Мониторинг
: ѐшлар СТМ ривожланганлик даражасини баҳолаш, математик-статистик
таҳлил килиш
22
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
такомиллаштиришда
фалсафий,
психологик,
ҳуқуқий,
ижтимоий
ѐндашувнинг мазмун ва моҳиятини англашга эришилди;
ѐшлар СТМ ривожлантиришда ижтимоий омилларнинг таъсирини
ҳисобга олиш ҳамда маънавий қадриятларга таяниш зарурлиги асосланди;
педагогик жараѐннинг узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлаш, педагогик
механизмларни
такомиллаштириш,
таълим-тарбиянинг
инновацион
усулларидан фойдаланиш ѐшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш
омили эканлиги далилланди;
таълим-тарбия мезонлари асосида педагогик жараѐнни технологик
ташкил этиш ижобий самара бериши аниқланди;
оила, маҳалла ва таълим муассасаларининг фуқаролик жамияти
институтлари билан педагогик ҳамкорлиги ва ижтимоий шериклиги ѐшлар
СТМ ривожлантиришга хизмат қилишини аниқланди.
Ёшлар СТМ ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойили
амал қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш, педагог
ходимларни ѐшлар СТМ ривожлантириш жараѐнига тайѐрлашда замонавий
ўқитувчига қўйиладиган талаб ва унинг педагогик компетентлигини аниқлаш
мезонлари ишлаб чиқилди. Шунингдек, ўқитувчининг шахсий саломатлик
соҳасидаги ижтимоий-прогрессив, мақсадга йўналтирилган фаолият,
фалсафий дунѐқараш, маънавий-ахлоқий, педагогик, коммуникатив,
интеллектуал, психологик компетентликнинг яхлитлигини таъминлаш ѐшлар
СТМ ривожлантириш омили эканлиги аниқланди.
Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
такомиллаштиришда оила, маҳалла, таълим муассасалари ҳамда фуқаролик
жамияти институтлари ҳамкорлиги механизмини ҳаѐтга татбиқ этиш ўзининг
ижобий самарасини берди. Ҳамкорлик тизими асосида ўтказилган тарбиявий
тадбирлар жисмоний соғломлик, тиббий соғломлик, маънавий соғломлик,
саломатликка салбий таъсир этувчи иллатларга қарши курашувчанлик,
соғлом тафаккур, соғлом дунѐқараш, маиший-турмуш одоби, овқатланиш
одоби, кийиниш тартиб-қоидалари, шахсий гигиена қоидаларига амал қилиш,
атроф-муҳит ва экологик қадриятларга ҳурмат кабиларни ривожлантиришга
хизмат қилиши аниқланди. Тажриба-синов натижалари ҳамкорлик мазмуни
самарадорлигини таъминлашда:
ѐшлар ўртасида жисмоний тарбия ва спортнинг ўрни, экологиянинг
шахс саломатлигига таъсирини кенг ѐритиш;
ота-оналар ва кенг жамоатчиликнинг соғлом фарзанд туғилишини
таъминлаш ва жамиятни соғломлаштириш учун ҳисса қўшишга шахсан
масъул эканлигини, ота-оналик бурчи ва масъулиятини шакллантиришга
қаратилган маънавий-маърифий ишларни янада такомиллаштириш;
таълим муассасаларида таҳсил олаѐтган оилали ѐшларни алоҳида
назоратга олиш, улар билан соғлом оила, соғлом фарзанд, соғлом жамиятни
23
шакллантириш борасида мунтазам иш олиб боришнинг самарали
механизмини ишлаб чиқиш;
ѐш ота-оналарни педагогик ва психологик билимлар билан
қуроллантириш, услубий қўлланмалар, рисолалар ва буклетларни чоп этиш
ва тарқатиш орқали ѐш оилаларга оилавий муносабатлар, ахлоқий тарбия,
жинсий тарбия бериш, репродуктив саводхонлигини ошириш, экологик
билимини оширишда кўмаклашиш мақсадга мувофиқлиги аниқланди.
Тажриба-синов ишларининг натижалари диссертациянинг
«Ёшлар
соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик
тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини амалиѐтга
татбиқ этиш самарадорлиги»
деб номланган тўртинчи бобида ўз аксини
топди.
Педагогик тажриба-синов ишлари самарадорлиги уни махсус модел
асосида олиб борилганлиги, таълим-тарбиявий ишларнинг технологик
ѐндошув, алгоритмлаш, натижани олдиндан белгилаш асосида инновацион
технологиялар ва интерфаол методлар билан олиб борилганлиги, педагогик
шарт-шароитларнинг мақбуллиги, олинган натижаларнинг математик-
статистик таҳлили, тажриба-синов майдончаларининг географик жойлашуви,
тарбияланганлик даражасини белгиловчи мезонларнинг ишлаб чиқилиши ва
натижанинг баҳоланиши, танланган мавзулар ва методик материалларнинг
узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлашга боғлиқлиги билан аниқланди.
Тажриба-синов ишлари уч босқичда амалга оширилди, яъни
таъкидловчи тажриба-синов ишлари (2002-2005), шакллантирувчи тажриба-
синов ишлари (2005-2012), якунловчи босқич тажриба-синов (2012-2014)
ишларидан иборат бўлиб, Тошкент давлат педагогика университети, Жиззах,
Навоий ва Қўқон давлат педагогика институтлари ҳамда республиканинг
барча вилоятларида фуқаролик жамияти институтлари билан ўтказилди.
Ёшлар СТМ ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал
қилишининг педагогик механизмларини такомиллаштириш бўйича олиб
борилган тажриба-синов ишларига жами 1515 нафар ѐшлар билан ўтказилди,
унда 254 та ўқитувчилар, фуқаролик жамияти институтларининг 182 нафар
вакиллари ҳамда 2010-2014 йилларда ижтимоий лойиҳаларга жалб этилган
республика ѐшлари иштирок этдилар.
Тадқиқотнинг тажриба-синов ишлари методикасини ишлаб чиқишда
узвийлик ва узлуксизлик тамойиллари амал қилиши ва унинг
самарадорлигини оширишга асосий эътибор қаратилди. Ёшлар СТМ
ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизликни таъминлашнинг самарадорлик
даражасини баҳолаш бўйича 20 та кўрсаткич асосида тажриба ва назорат
гуруҳларидаги ўртача ўзлаштиришлар даражаси мотивацион-қадриятли,
когнитив,
ҳиссий-иродавий,
амалий-фаолиятли,
баҳолаш-рефлексия
мезонлари орқали таҳлил этилди (1-жадвал). Тажриба-синов жараѐнида
иштирок этган ѐшлар тажриба ва назорат гуруҳларига ажратилди ва уларда
СТМ ривожланганлик даражаси қуйи, ўрта, юқори даражаларда аниқланди.
24
1-жадвал
Ёшлар СТМ ривожланганлик даражасини аниқлаш кўрсаткичлари
т/р
Кўрсаткичлар
Тажриба гуруҳлари
n
1
=787 ѐшларда (% )
Назорат гуруҳлари
n
2
=728 ѐшларда (% )
Юқори
Ўрта
Қуйи Юқори
Ўрта
Қуйи
1
Соғлом
турмуш маданияти тушунчаси
моҳиятини англаб етиш
19/54
39/38
42/8
22/33
38/40
40/27
2
СТМ ҳақидаги ғоялар, уларнинг тарихий
илдизлари ва таркибий қисмларини билиш
16/53
33/32
51/15
24/34
42/39
34/27
3
Халқ педагогикаси ва Шарқ мутафаккирлари
меросида илгари сурилган СТМ ҳақидаги
билимларга эгалик, миллий ва умуминсоний
қадриятларни билиш ва унга амал қилиш
14/48
33/33
53/19
23/33
39/38
38/29
4
Тиббий-биологик ва психологик-педагогик
фанлар
мазмунидаги
СТМ
ҳақидаги
билимларни ўзлаштириш, мавзуга доир
адабиѐтларни ўқишга қизиқиш, ўз ҳаѐтига
татбиқ этиш даражаси
11/51
28/30
61/19
21/28
41/39
38/33
5
Соғлом турмуш кечириш, шахсий гигиена
қоидларига
риоя
қилишнинг
инсон
саломатлигига таъсири ҳақида билимга эга
бўлиш ва унга амал қилиш
21/54
38/38
41/8
22/29
37/38
41/33
6
СТМ асосида касбга тайѐрланишга бўлган
эҳтиѐжнинг мавжудлиги
20/53
36/35
44/12
22/31
39/37
39/32
7
Ўзи ва ѐн атрофидагиларнинг соғлом
турмуш кечиришига масъуллик ҳисси
21/56
38/37
41/7
22/26
37/38
41/36
8
Экологик муҳитнинг хусусияти ва унинг
соғлом турмуш кечиришга ижобий ѐки
салбий таъсирини билиш ва унга ҳаѐтда амал
қилиш кўникмаларига эга бўлиш
13/51
32/31
55/18
20/28
42/41
38/31
9
Репродуктив саломатлик ва унинг мазмун
моҳиятини билиш. Соғлом оила-соғлом
жамият негизи эканлигини тушуниб етиш,
тиббий кўрикнинг заруратини англаш
18/47
38/37
44/16
22/31
35/38
43/31
10
Турли зарарли иллатларнинг (гиѐҳвандлик,
ичкиликбозлик, таксикомания, чекиш, пала-
партиш ҳаѐт кечириш) салбий оқибатларини
билиш
15/54
33/33
52/13
24/30
42/38
34/32
11
Соғлом
тафаккур,
соғлом
дунѐқараш
тушунчаларининг моҳиятини билиш
19/53
38/37
43/10
20/32
38/38
42/30
12
Ўз маънавий ва жисмоний саломатлигига
яхлит жараѐн сифатида муносабатда бўлиш
15/49
35/35
50/16
20/31
40/38
40/31
13
Юксак
билимли
ва
интеллектуал
ривожланган авлодни тарбиялаш бўйича
давлат сиѐсатининг мазмун ва моҳиятини
билишга интилиш, қизиқиш
16/48
33/32
51/20
21/27
40/38
39/35
14
СТМ бўйича ижтимоий-сиѐсий ҳаѐтдаги
ахборотларни тезкор қабул қилиб олиш,
мушоҳада юрита билиш ва илмий-методик,
оммабоп материаллар, интернет манбаларига
қизиқувчанлик
20/56
37/38
43/6
25/30
36/37
39/33
15
Тиббий-биологик,
ижтимоий-ҳуқуқий
билимини оширишга эҳтиѐж
18/54
35/34
47/12
22/31
40/38
38/31
16
Саломатликнинг
мазмуни,
қадриятини
тушуниш,
саломатликни
сақлаш
ва
мустаҳкамлаш
соҳасида
билимларнинг
мавжудлиги ва уларни амалда қўллаш
19/55
36/35
45/10
21/29
39/38
40/33
25
1-жадвалнинг давоми
17
Турли қўпорувчилик ишларига нафрат,
уларнинг зарарли таъсирини англаб етиш
17/51
38/37
45/12
23/28
39/39
38/33
18
Жисмоний тарбия ва спортнинг 2 ва ундан
ортиқ турлари билан шуғулланиш ҳолати
17/53
35/36
48/11
21/31
40/37
39/32
19
Ёшлар СТМ ривожлантиришда ижтимоий
муҳит,
фуқаролик
жамияти
институтларининг
тарғибот-ташвиқот
ишларига қизиқувчанлик, уларга онгли
равишда иштирок этиш
20/50
37/36
43/14
22/26
38/38
40/36
20
Саломатликни
сақлаш
технологияларини
амалда қўллай билиш, касал бўлмасдан
олдин
профилактик
соғломлаштириш
машғулотларида иштирок қилиш
19/52
35/35
46/13
23/28
40/39
37/33
Ж а м и:
348/
1042
707/
699
945/
259
440/
596
782/
766
778/
638
Ў р т а ч а:
фоизларда
17,4/
52,1
35,3/
34,9
47,3/
13
22/29,8
39,1/
38,3
38,9/
31,9
Тажриба-синов
жараѐнида иштирок этган ѐшларнинг СТМ
ривожланганлик даражасининг самарадорлиги статистик методлар орқали
тахлил қилинди. Бунинг учун корреляцион таҳлил методидан фойдаланилди.
Юқорида олинган натижаларнинг Спирман формуласи асосида корреляция
коэффиценти ҳисобланди:
Бу ерда
ранг фарқлари квадратларининг йиғиндиси.
n
тажрибада иштирок этилаѐтган танланмалар сони. СТМ
ривожланганлик даражаси қуйи, ўрта ва юқори даражаларда баҳоланди ва 20
та кўрсаткич асосида таҳлил қилинди.
Тадқиқот ишида тажрибадан олдинги ва кейинги олинган натижалар
асосида қуйидаги гипотеза илгари сурилди.
Ўрта қийматларнинг тенглиги ҳақидаги
H
T
a
a
H
:
0
гипотезани, унга
қарама-қарши (альтернатив),
H
T
a
a
H
:
1
гипотеза олинди. Бошқача айтганда
(Н
0
) гипотеза сифатида: тажрибадан олдинги ва кейинги кўрсаткичлар бир
хил, СТМ ривожланмаган. (Н
1
) муқобил (альтернатив) гипотеза сифатида:
тажрибадан олдинги ва кейинги кўрсаткичларнинг орасида фарқ мавжуд,
яъни СТМ ривожланганлик самарадорлиги мавжуд.
Ушбу гипотезаларни текшириш мақсадида Фишер критериясидан
фойдаланилди. Уларнинг натижалари юқоридаги 20 та кўрсаткич бўйича
аниқланди ва умумий натижалар олинди (2-жадвал).
2-жадвал
Тажриба гуруҳида ѐшлар СТМ ривожланишининг динамик ўсиши
Кўрсат
кичлар
Тажрибадан олдин
n=787
Тажрибадан кейин
n=787
Фишер
критериясининг
критик қиймати
0.95% эхтимоллик
асосида
Фишер
критериясининг
эмпирик қиймати
0.95% эҳтимоллик
асосида
Юқори
Ўрта
Қуйи Юқори
Ўрта
Қуйи
жами
137
278
372
410
275
102
1,6
3,5
26
Ушбу жадвалдан кўриниб турибдики, юқоридаги барча кўрсаткичлар ва
умумий кўрсаткич ҳам критик қийматдан катта. Шунинг учун илгари
сурилган гипотезалардан (Н
0
) гипотеза рад этилиб, (Н
1
) муқобил
(альтернатив) гипотеза қабул қилинди (3-жадвал).
3-жадвал
Назорат гуруҳида ѐшлар СТМ ривожланишининг динамик ўсиши
Кўрсат
кичлар
Тажрибадан олдин
n=728
Тажрибадан кейин
n=728
Фишер
критериясининг
критик қиймати
0.95% эҳтимоллик
асосида
Фишер
критериясининг
эмпирик қиймати
0.95% эҳтимоллик
асосида
Юқори
Ўрта
Қуйи Юқори
Ўрта
Қуйи
жами
160
285
283
217
279
232
1,6
5,0
Ушбу жадвалдан кўриниб турибдики, юқоридаги барча кўрсаткичлар ва
уларнинг умумий кўрсаткичи критик қийматдан катта. Шунинг учун илгари
сурилган гипотезалардан (Н
0
) гипотеза рад этилиб, (Н
1
) муқобил
(альтернатив) гипотеза қабул қилинди. Корреляцион таҳлил шуни
кўрсатадики, тажриба ва назорат гуруҳидаги натижалар ўтказилган
тадқиқотнинг самарадорликка эга эканлигидан далолат беради. Бу эса
тадқиқот иши натижаларининг хаққонийлигини исботлади.
Ушбу тадқиқотнинг самарадорлигини аниқлаш, тажриба ва назорат
гурухларининг натижаларини хаққонийлигини таққослаш мақсадида олинган
натижаларнинг статистик таҳлили келтирилди.
Юқоридаги жадвалдан тажрибадан олдинги ва сўнгги тажриба ва
назорат гуруҳларидаги натижалар қуйидаги жадвалда акс эттирилди. (4-
жадвал).
4-жадвал
Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизликни таъминлаш самарадорлик даражасини аниқлаш юзасидан
тажрибадан олдинги ва сўнгги ўзлаштириш натижалари
Тажриба-синов
ўтказилган вақт
Гуруҳлар
Ёшлар сони
Жавоблар сони
Юқори
Ўрта
Паст
Тажрибадан олдин Тажриба
787
137
278
372
Назорат
728
160
285
283
Тажрибадан сўнг
Тажриба
787
410
275
102
Назорат
728
217
279
232
Бу кўрсаткичларга мос диаграммалар қуйидагича кўринишни олди:
Тажрибадан олдин
Тажриба сўнггида
5-расм. Ёшлар СТМ ривожланганлик даражалари диаграммаси
27
Юқоридаги натижаларга асосланган ҳолда математик статистик таҳлил
қилиниб, тажриба якунидаги ҳолат учун топилган натижалардан ўртача
квадратик четланиш, танланма дисперсия, вариация кўрсатгичлари,
Стьюдентнинг танланма мезони, Стьюдент мезони асосида эркинлик
даражаси, Пирсоннинг мувофиқлик критерийси ва ишончли четланишлари
топилди.
X
Y
2
x
S
2
y
S
x
C
y
C
y
x
T
,
K
2
,
m
n
X
т
к
4.39
3.98
0,4974
0,6163
1
1
10,71
1463,32
104,72
0,05
0,05
Натижалардан тажриба ва назорат гуруҳи учун Нейман ғояси асосида
ишончли интерваллари топилди:
n
S
t
Х
а
n
S
t
Х
x
кр
х
x
кр
n
S
t
Y
а
n
S
t
Y
y
кр
y
y
кр
44
,
4
34
,
4
х
а
03
,
4
93
,
3
х
а
Олинган натижалардан тажриба-синов ишларининг сифат кўрсатгичлари
ҳисобланди.
Унга кўра
Х
=4,39;
Y
=3,98
;
05
,
0
x
05
,
0
y
га тенг.
Бундан сифат кўрсатгичлари:
08
,
1
03
,
4
34
,
4
05
,
0
98
,
3
05
,
0
39
,
4
)
(
)
(
y
x
усб
Y
Х
К
> 1;
41
,
0
93
,
3
34
,
4
)
05
,
0
98
,
3
(
)
05
,
0
39
,
4
(
)
(
)
(
y
x
бдб
Y
Х
К
> 0;
Олинган натижалардан ўқитиш самарадорлигини баҳолаш мезони бирдан
катталиги ва билиш даражасини баҳолаш мезони нолдан катталиги тажриба
гуруҳидаги ўзлаштириш назорат гуруҳидаги ўзлаштиришдан юқори эканлигини
кўрсатди.
ХУЛОСАЛАР
Олиб борилган илмий-педагогик тадқиқот натижаларининг таҳлили ва
якунларига асосланган ҳолда қуйидаги хулосаларга келинди:
1.
Глобаллашув жараѐнида жамиятни модернизациялашнинг асосий
шартларидан бири аҳолининг соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш ва
ижтимоий муҳитни соғломлаштиришдан иборат. Шу боис, мустақиллик
йилларида маънавий ва жисмоний баркамол авлодни тарбиялаш устувор вазифа
сифатида белгиланди.
2.
Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантириш фалсафий,
психологик, ҳуқуқий, ижтимоий ѐндашувларга, соғлом турмуш маданиятини
ривожлантириш компонентлари, педагогик шарт-шароитлар ҳамда таъсир этувчи
омилларга боғлиқ бўлиши илмий жиҳатдан асосланди.
3. Таълим-тарбия жараѐнида маънавий қадриятларнинг тарихий-тадрижий
ривожини соғлом турмуш маданияти компонентлари нуқтаи назаридан
таснифлаш, илмий-педагогик нуқтаи назардан асослаш орқали улардан
фойдаланиш мақсадга йўналтирилганликни таъминлади. Халқ педагогикаси ва
Шарқ мутафаккирларининг маънавий мероси ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда муҳим манбаа бўлиб хизмат қилди.
4. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришга йўналтирилган
ижтимоий лойиҳалар мазмунини ишлаб чиқиш, амалиѐтга татбиқ этиш ва унинг
самарадорлигини баҳолаш орқали таълим муассасалари ва фуқаролик жамияти
28
институтларининг ушбу муаммо бўйича фаолиятини такомиллаштириш,
ѐшларда соғлом тафаккурни, соғлом дунѐқарашни ривожлантиришга эришилди.
5. Таълим муассасаларида ўқитиладиган ижтимоий-гуманитар ва
ихтисослик фанлари, махсус курслар орқали ѐшлар соғлом турмуш маданиятини
ривожлантиришда педагогик жараѐнни лойиҳалаштириш, алгоритмлаш,
ахборот-коммуникатив технологиялар, интерфаол методлардан самарали
фойдаланиш уларда СТМ бўйича назарий билим, кўникма ва малакаларни
тарбиялашдаги имкониятлари аниқланди.
6. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда таълим-тарбия
жараѐнини ташкил этиш, таълим муассасасининг фуқаролик жамияти
институтлари билан ҳамкорлигини йўлга қўйиш, таълим-тарбиянинг инновацион
усуллари ва халқаро тажрибаларга таяниб ѐшлар соғлом турмуш маданиятини
ривожлантириш ўқитувчининг педагогик компетентлилигига боғлиқлиги
асосланди. Педагог ходимларни ѐшлар соғлом турмуш маданиятини
ривожлантириш жараѐнига тайѐрлашда замонавий ўқитувчига қўйиладиган
талаблар ва унинг педагогик компетентлигини аниқлаш мезонлари ишлаб
чиқилди.
7. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва
узлуксизлик тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини
фалсафий, психологик, ҳуқуқий, ижтимоий ѐндашув асосида такомиллаштириш
моделининг ишлаб чиқилиши ва амалиѐтга татбиқ этилиши педагогик жараѐнни
самарали ташкил этиш, таълим муассасаларининг оила, маҳалла ҳамда
фуқаролик жамияти институтлари билан ҳамкорлиги, ижтимоий шериклигининг
таъминланишига хизмат қилди.
8. Ёшларга оид давлат сиѐсатини амалга оширилиши натижаларини
баҳолаш кўрсаткичларини такомиллаштириш, таълим-тарбия жараѐнида
ѐшларда соғлом турмуш маданиятини ривожланганлик даражаси
кўрсаткичларини аниқлаш бўйича доимий мониторингини олиб бориш, бу
борада ҳамкорлик педагогикаси асосида амалга ошириладиган ишларга
технологик ѐндошувни самарали ташкил этиш имконини берди.
9. Баркамол авлодни тарбиялашда оила, маҳалла, таълим муассасалари ва
фуқаролик жамияти институтлари ҳамкорлигининг такомиллаштирилиши бу
борадаги ишларнинг узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлаш, жамоатчилик
назоратини ўрнатиш, ижтимоий шерикликни таъминлаш, келгуси ҳамкорликдаги
фаолиятни пухта дастурлаштиришга хизмат қилди.
10. Олиб борилган тадқиқот ишлари натижаларидан келиб чиқиб ѐшлар
соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда узвийлик ва узлуксизлик
тамойиллари амал қилишининг педагогик механизмларини янада
такомиллаштиришда таълим муассасалари билан фуқаролик жамияти
институтлари ҳамкорлиги Давлат дастурини яратиш, уни инновацион
технологиялар орқали амалиѐтга татбиқ этиш; узлуксиз таълим тизимида
ўқитиладиган фанлар мазмуни ва давлат таълим стандартларини
такомиллаштириб бориш; педагог кадрларнинг малакасини ошириш ва қайта
тайѐрлаш жараѐнида ўқув режасига педагогларни ѐшлар СТМ ривожлантириш
жараѐнига тайѐрлаш бўйича махсус ўқув курсини киритиш; педагогик
йўналишдаги олий ўқув юртларида бўлажак ўқитувчиларни ѐшлар соғлом
турмуш маданиятини ривожлантиришга касбий тайѐрлаш ишларини олиб
бориш; ушбу муаммо юзасидан республика ва халқаро миқѐсдаги анъанавий
илмий-амалий Форум ташкил этиш мақсадга мувофиқ.
29
НАУЧНЫЙ СОВЕТ ПО ПРИСУЖДЕНИЮ УЧЕНОЙ СТЕПЕНИ
ДОКТОРА НАУК №16.07.2013.Ped.04.01 ПРИ ТАШКЕНТСКОМ
ГОСУДАРСТВЕННОМ ПЕДАГОГИЧЕСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ
ДЖИЗАКСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ
ИНСТИТУТ
ЖАМОЛДИНОВА ОДИНАХОН РАСУЛОВНА
CОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ МЕХАНИЗМОВ
РЕАЛИЗАЦИИ ПРИНЦИПОВ ПРЕЕМСТВЕННОСТИ И
НЕПРЕРЫВНОСТИ В РАЗВИТИИ КУЛЬТУРЫ
ЗДОРОВОЙ ЖИЗНИ МОЛОДЕЖИ
13.00.01 – Теория и история педагогики. Менеджмент в образовании
(педагогические науки)
АВТОРЕФЕРАТ ДОКТОРСКОЙ ДИССЕРТАЦИИ
Ташкент – 2015
30
Тема докторской диссертации зарегистрирована в Высшей аттестационной
комиссии при Кабинете Министров Республики Узбекистан за
30.09.2014/В2014.5.Ped95
Докторская диссертация выполнена в Джизакском государственном педагогическом
институте.
Автореферат диссертации на трех (узбекском, русском, английском) языках
размещен на веб-странице Совета (www.tdpu.uz) и Информационно-образовательном
портале «ZiyoNet» (www.ziyonet.uz).
Научный консультант:
Мусурманова Ойниса Мусурмановна
доктор педагогических наук, профессор
Официальные оппоненты:
Куронов Мухамаджон
доктор педагогических наук, профессор
Новикова Галина Павловна
доктор педагогических наук,
доктор психологических наук, профессор
Турсунов Собир Турдиевич
доктор педагогических наук
Ведущая организация:
Каршинский государственный университет
Защита диссертации состоится « 29 » декабря 2015 г. в 10.00 часов на заседании
научного совета 16.07.2013.Ped.04.01 при Ташкентском государственном педагогическом
университете по адресу: (100011, г. Ташкент, Яккасарайский район, ул. Юсуфа Хос
Хаджиб,
103.
Тел.:
(99871)
254-92-02
;
факс:
(99871)
215-54-20;
e-mail:
С докторской диссертацией можно ознакомиться в Информационно-ресурсном
центре Ташкентского государственного педагогического университета (зарегистрирована
за №.....).
Адрес: 100011, г. Ташкент, Яккасарайский район, ул. Юсуфа Хос Хаджиб, 103. Тел.:
(99871) 254-92-02.
Автореферат диссертации разослан
«___» ________ 2015 года
(протокол рассылки № _____
от.................. 2015 г
.).
Ш.С.Шарипов
Председатель научного совета по присуждению
ученой степени доктора наук, д.п.н.
Р.Г.Исянов
Ученый секретарь научного совета по присуждению
ученой степени доктора наук, к.п.н.
Ш.Э.Курбонов
Председатель научного семинара при ученом
совете по присуждению ученой степени
доктора наук, д.п.н., профессор
31
Введение (аннотация докторской диссертации)
Актуальность и востребованность темы диссертации.
В преддверии
независимости Узбекистана была обоснована идея о том, что «…ни одна
проблема здесь не может решаться без учета интересов молодежи,созданияей
всех условий для учебы, всестороннего развития и досуга. Это будущее
нации, будущее нашего народа. От профессиональной компетенции,
интеллектуального уровня, духовного развития,физического здоровья
подростающего поколения зависит сегодняшняя и завтрашняя судьба
республики»
1
.
Президент Республики Узбекистан И.А. Каримов особо подчеркнул,
что для решения вышеназванных проблем, «нам нужны не выпускники, а
люди, получившие школьное образование и воспитание»
2
.
Опираясь на эти идеи, первоначально была создана правовая база
системы образования страны. На основе Закона Республики Узбекистан «Об
образовании» и Национальной программы по подготовке кадров была
создана национальная система подготовки высококвалифицированных
кадров, отвечающих требованиям высокой духовности и нравственности.
Особое внимание при этом уделено задаче воспитания самостоятельной и по-
новому мыслящей молодежи, способной принять ответственность за
завтрашний день Родины.
Воспитание молодежи является общенациональной, общегосудар-
ственной политикой. В условиях обострившихся в современном мире
противоречий и угроз этот вопрос приобретает особую актуальность. Как
справедливо отметил Президент, «Наш народ никогда не был хуже кого-либо
другого в мире, у нас есть достаточно сил и возможностей для того, чтобы
наши дети стали по сравнению с нами еще сильнее, более образованнее,
мудрее и обязательно жили счастливо. И в этом плане вопрос нравственного
и духовного воспитания, несомненно, имеет важное значение. И если мы не
проявим бдительности и внимания в этом вопросе, потеряем чувство
принципиальности и ответственности, пустим это дело на самотек, оградим
себя от наших священных ценностей и исторической памяти, то в результате
можем остаться на обочине дороги общечеловеческого развития»
3
.
В этом контексте духовно-нравственное воспитание молодежи,
разработка модели совершенствования педагогических механизмов развития
культуры здоровой жизни молодежи на основе принципов преемственности и
непрерывности, а также философского, психологического правового и
социального подходов; с учетом роли и значения семьи, махалли,
1
Каримов И.А. Из выступления на совещании городского актива г. Ташкента, 20 января 1990 года.
Узбекистан на пороге достижения независимости. –Ташкент: Узбекистан, 2012. – Б. 88.
2
Гармонично развитое поколение – основа прогресса Узбекистана. –Ташкент: Шарк, 1998. –Б.9
3
Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Тошкент: Маънавият, 2008. – Б. 4.
32
образовательных учреждений и институтов гражданского общества в
воспитании гармонично развитого поколения, дальнейшее усиление их
взаимодействия требуют проведения исследовательских работ в качестве
одной из актуальных проблем современной педагогической науки.
Настоящее диссертационное исследование направлено на научное
решение задач, определенных в законах Республики Узбекистан «Об основах
государственной молодежной политики в Республике Узбекистан», «О
гарантиях
прав
ребенка»,
«О профилактике безнадзорности и
правонарушений
среди
несовершеннолетних»
«Об
ограничении
распространения и употребления алкогольной и табачной продукции»; в
Постановлении Президента Республики Узбекистан №ПП-2124 от 6 февраля
2014 года «О дополнительных мерах по реализации государственной
молодежной политики в Республике Узбекистан»; постановлении Кабинета
Министров № 175 от 19 июня 2012 года «О мерах по дальнейшему развитию
взаимодействия института семьи и органов самоуправления граждан с
образовательными учреждениями при воспитании гармонично развитого
поколения», а также в протоколе Кабинета Министров № 30 от 25 января
2005 года «О дальнейшем формировании здорового образа жизни в
обществе, укреплении здоровья населения, воспитании здорового и духовно
богатого поколения, широком массовом привлечении граждан к занятиям
физической культурой и спортом».
Соответствие
исследования
приоритетным
направлениям
развития науки и технологий республики
. Настоящее исследование
выполнено в соответствии с приоритетным направлением научно-
исследовательской программы № 4 «Духовно-нравственного и культурного
развития
общества, исследования истории духовных ценностей,
национальной идеи, культурного наследия, истории узбекского народа и
государственности, а также преемственности и непрерывности в
образовании, воспитания гармонично развитого поколения» в рамках
практического исследовательского проекта по теме «Концептуальные основы
обеспечения преемственности и непрерывности в формировании культуры
здоровой жизни молодежи».
Обзор зарубежных научных исследований по теме диссертации.
По
вопросам совершенствования философии и методологических и
методических основ здорового образа жизни молодежи в образовательных
учреждениях, разработки критериев и уровней объективной оценки ведутся
исследования в Seoul National University Centre for Health Systems Research,
KOSHA, KASP (Южная Корея),
JOICFP, JSHEP (Япония); School of Public
Health and Primary Care, Peking Union Medical College and School of Public
Health, (КНР); SOPHE, ERIC, AAPAC, NIH, NHC, NHIC, CAHA, CHHCS,
Global Health Technologies Coalition, International Life Sciences Institute, HPRC
(США); Database of Internet Resources in Public Health the Department of Health
of England, Brighton
University
,
AYPH (Великобритания) и Федеративном
центре здоровья, Научно-практическом центре гигиены СДУ (Россия).
33
В последние годы по проблеме развития культуры здоровой жизни
получен ряд научных результатов. В частности, в Южной Корее в целях
предупреждения суицида среди молодежи и повышения уровня их
информированности о знаниях о психическом здоровье разработана
программа по здравохранению молодежи Кореи (Seoul National University
Centre for Health Systems Research, KOSHA, KASP); созданы учебно-
программные и методические материалы по здоровому образу жизни,
определены рейтинги здоровья, рейтинги образовательных учреждений
(JOLCFP, JSHEP); скоординированы достижения традиционной медицины и
медицины современной Европы в формировании здорового образа жизни,
широко пропагандированы ценности национального спорта и физического
воспитания (School of Public Health and Primary Care, Peking Union Medical
College
and
School
of
Public
Health);
созданы государственные
образовательные стандарты по здоровому образу жизни (Healthy Lifestyle),
охране и укреплению здоровья человека (Health Promotion) и педагогике
здоровья (Health Education), а также усовершенствовано содержание
педагогики (SOPHE, ERIC, AAPAC, NIH, NHC, NHIC, CAHA, CHHCS,
Global Health Technologies Coalition, International Life Sciences Institute,
HPRC); разработана программа по здравохранению молодежи, обеспечению
еѐ благополучия, анализу изменений (Database of Internet Resources in Public
Health the Department of Health of England, Brighton
University
,
AYPH);
разработаны социально-биологические и психолого-педагогические основы
формирования культуры здоровой жизни в аспекте социализации подростков
(Федеративный центр здоровья, Научно-практический центр гигиены, РГМУ,
СамГМУ).
Сегодня в реализации приоритет отдается следующим научным
работам: создание и внедрение в практику новых моделей развития культуры
здоровой жизни для населения городов, особенно мегаполисов; защита
студенческой молодежи от различных угроз социального и медицинского
характера, вредных явлений, в частности заболеваний наркомании,
токсикомании, алкоголизма, Вич-инфекции, СПИДа; предупреждение
социальных проблем, в частности раннего брака и формирование половой
культуры;
повышение
духовно-медицинской
грамотности;
полное
соблюдение санитарно-гигиенических норм, возрождение духовных
ценностей в обществе; предупреждение экологических угроз; изучение
вредного воздействия чрезмерного использования информационных
технологий на здоровье человека и определение его последствий.
Степень изученности проблемы.
Исследования ученых западных
стран Р.Бантона, С.Германн, Г.Макдональда, А.Скривена последнего
десятилетия направлены на пропаганду педагогики здравохранения человека,
ее обеспечения на основе теоретическо-практических выводов и знаний, а
также развитие имеющейся системы здравохранения.
Ученые
стран
Содружества
Независимых
Государств
А.Ф.Георгиевский,
П.Л.Дрибинский,
А.Д.Дубачай,
Т.В.Каменская,
34
А.Д.Карабашева, Е.А.Меньш, Г.П.Новикова, Е.А.Пипко, Г.М.Популо,
О.А.Пласкина и другие научно-педагогически обосновали вопросы развития
инновационных процессов в непрерывном образовании, преемственности
содержания образования, воспитания учащихся школ общего среднего
образования и студентов высших учебных заведений на основе здорового
образа жизни
4
.
В годы независимости в республике проводились исследования
некоторыми учеными различных сфер по воспитанию духовно и физически
развитого поколения, подготовке молодежи к жизни на основе культуры
здоровой жизни. Так, ученые-философы, педагоги, психологи, ученые-
медики исследовали сущность здорового образа жизни и его философские
аспекты; философские основы взаимодействия при формировании личности
образовательных учреждений и институтов гражданского общества,
проблемы формирования здорового образа жизни молодых людей с
ограниченными возможностями, их педагогические и психологические
особенности, вопросы повышения общественно-политической активности и
правовой грамотности молодежи в формировании гражданского общества,
совершенствования системы социальной защиты.
Ученые Т.Абдуллаева, И.Жабборов, Й.Жумабоев, Х.Зиѐев, Д.Кенжаева,
К.Нажмиддинова, К.Назаров, Д.Рахимбоева, М.Хайруллаев, М.Холматова,
П.Худойбергенова, Х.Шайхова, Э.Юсупов, Н.Уринбоев, З.Кадырова
5
и другие
4
Георгиевский А.Ф.Формирование культуры здорового образа жизни младших подростков в
общеобразовательных учреждениях: Дис. ... канд. пед. наук.- М.: 2009.-143 с.; Дрибинский П.Л.
Педагогические условия формирования ценностного отношения к здоровью у детей младшего и среднего
школьного возраста: Дис. ... канд. пед. наук. - Смоленск, 2009. – 241 с.; Дубачай А.Д. Психоло-
педагогические основы формирования здорового образа жизни школьников младших классов: Автореф. дис.
… канд. пед. наук. - Киев, 1991. - 20 с.; Каменская Т.В. Развитие культуры здоровья детей дошкольного
возраста: Дис. ... канд. пед. наук. - С-Петербург, 2007.– 276 с.; Карабашева А.Д. Формирование
здоровьесберегающих компетенций у старшеклассников общеобразовательной школы: Дис. ... канд. пед.
наук.- Карач. 2009. - 188 с.; Меньш Е.А. Формирование ценностного отношения студентов к здоровью
средствами межкультурной коммуникации: Дис. ... канд. пед. наук. - Тюмень, 2010.- 246 с.; Новикова Г.П.
Взаимосвязь музыкального и изобразительного народного искусства как эстетического воспитания детей
старшего дошыольного возраста: Автореф. дис. ... канд.пед.наук. - М.: 1994.; Пипко Е.А. Педагогические
условия формирования мотивационно-ценностного компонента здорового образа жизни студентов в
процессе обучения в вузе: Дис. ... канд. пед. наук. - Ставрополь, 2007. - 191 с.; Популо Г.М. Педагогические
условия формирования здорового образа жизни студентов в зависимости от характерологических свойств
личности: Дис. ... канд. пед. наук. – Самара, 2006. – 173 с.; Плаксина О.А..Формирование ценностного
отношения к здорового образа жизни у студентов педагогических специальностей университета: Дис. ...
канд. пед. наук. - Рязань, 2008. - 298 с.
5
Абдуллаева Т.У. Национальное и интернациональное в сфере быта. – Ташкент: Фан, 1991.; Жабборов И.
Ўзбек халқи этнографияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 320 б.; Жумабоев Й.Ўзбекистонда фалсафа ва
ахлоқий фикрлар тараққиѐти тарихидан. – Тошкент: Ўқитувчи, 1997.–182 б.; Зиѐев Ҳ. Истиқлол – маънавият
негизи. – Тошкент: Маънавият, 1999. - 192 б.; Кенжаева Д.Р. Маданиятнинг тарбиявий функцияси ва унинг
ижтимоий фалсафий таҳлили: Дис. … фал. фан. номз. – Тошкент, 1999. -158 б.; Нажмиддинова К.У. Оила
тарбиясида миллий ва умуминсоний ахлоқий маданиятнинг ўрни: Автореф. дис. …фал. фан. номз. –
Тошкент: УзМУ, 2006. – 23 б.; Назаров Қ.Н. Қадриятлар тизими барқарорлик ва ўзгарувчанлик
диалектикаси: акмеологиянинг ижтимоий-фалсафий муаммолари: Дис.…фал. фан. д-ри. – Тошкент, 1995.-
311 б.; Рахимбоева Д.А. Семейно-бытовые традиции в формировании национального самомознания
молодѐжи (на материалах Республики Узбекистан): Автореф. дис. … канд. фил. наук. - Ташкент, 1993. -154
с.; Хайруллаев М.М. Ўзбекистонда ижтимоий-фалсафий фикрлар тарихидан лавҳалар. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1995. - 240 б.; Холматова М. Оилавий муносабатлар маданияти ва соғлом авлод тарбияси. –
Тошкент: Ўзбекистон, 2000; Худойбергенова П.Т. Миллий турмуш тарзи, унинг мустақиллик йилларида
35
исследовали духовность, культуру личности, роль духовной культуры в
повышении социальной активности личности, здоровый образ и его
философские аспекты. Ученые-педагоги А.Абдукадиров, Р.Джураев,
Х.Ибрагимов,
Г.Ибрагимова,
М.Иномова,
У.Иноятов,
А.Исимова,
З.Исмоилова, С.Йўлдошева, У.Махкамов, М.Махмудова, А.Мунавваров,
О.Мусурмонова,
С.Нишонова,
Н.Ортиков,
М.Очилов,
С.Очилов,
К.Рискулова,
Д.Рузиева,
С.Турсунов,
Ш.Шарипов,
Д.Шарипова,
Ш.Шодмонова, Н.Эгамбердиева, Э.Юзликаева. Ш.Курбонов, М.Куронов
6
и
другие исследовали различные аспекты воспитания гармонично развитой
личности.
Психологи-ученые М.Давлетшин, В.Каримова, З.Нишонова, Н.Сафаев,
Н.Согинов, Г.Шоумаров, Э.Гозиев
7
и другие изучили психологические
тараққиѐт хусусиятлари: Дис....фал. фан. номз. - Т., 2005.-169 б.; Шайхова Х. Соғлом турмуш тарзи ва ѐшлар
камолоти. –Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти нашриѐти, 2008. - 60 б.; Юсупов Э. Инсон камолотининг
маънавий асослари. –Тошкент: Университет, 1998. -184 б.;
Ўринбоев Н.Ў. Барқарор тараққиѐтни таъминлашда
соғлом турмуш тарзининг ўрни. Автореф. дис...фал. фан. номз.- Тошкент, 2005. – 23 б.; Кадырова З. Проблемы
повышения социальной активности молодѐжи Узбекистана в условиях всестороннего реформирования общества. Дис.
… д-ра. филос. наук. – Ташкент, 2001.
6
Абдуқодиров А., Пардаев А. Педагогик технологияларга оид атамаларнинг изоҳли луғати. –Тошкент: Фан
ва технологиялар, 2012. -44 б.; Джўраев Р. Таълимда интерфаол технологиялар. - Тошкент, 2010. 87 б.;
Ибрагимова Г. Касб таълими тизимида миллий истиқлол ғояси асосида ўқувчи-талаба-ѐшлар маънавиятини
ривожлантириш: Дис....пед. фан. д-ри. –Тошкент, 2007. – 276 б.; Иномова М. Оилада болаларни маънавий-
ахлоқий тарбиялашда миллий қадриятлардан фойдаланишнинг педагогик асослари: Дис. … пед. фан. д-ри. -
Тошкент, 1998. - 316 б.; Исимова А. Дарсдан ташқари таълим -тарбия жараѐнида ўқувчиларда соғлом
турмуш тарзини шаллантиришнинг педагогик шарт-шароитлари (V-IX синфлар мисолида): Дис…пед. фан.
номз. - Тошкент, 2004. -213 б.; б.; Исмоилова З.К. Маънавий-ахлоқий тарбиянинг назарий ва экспериментал-
методик асослари: Дис…пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2006. - 45 б.; Йўлдошева С. Ўзбекистонда соғлом
авлодни маънавий тарбиялашнинг ижтимоий-педагогик асослари: Дис. … пед. фан. номз. –Тошкент, 2001.–
119 б.; Маҳкамов У. Юқори синф ўқувчиларида ахлоқий маданиятни ривожлантиришнинг педагогик
асослари: Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 1998. – 286 б.; Махмудова М. Халқ педагогикаси мазмуни
асосида талаба-ѐшларни оилавий ҳаѐтга тайѐрлаш тизими: Дис. … пед. фан. докт. – Тошкент, 2007. – 282 б.;
Мунавваров А. Оила педагогикаси. - Тошкент: Ўқитувчи, 1994. -112 б.; Мусурмонова О. Юқори синф
ўқувчилари маънавий маданиятини ривожлантиришнинг педагогик асослар и: Дис. ... пед. фан. д-ри. -
Тошкент, 1993. – 364 с.; Нишонова С. Шарқ уйғониш даври педагогик фикр тараққиѐтида баркамол инсон
тарбияси: Дис... пед. фан. д-ри. - Тошкент: ТДПУ, 1998. - 288 б.; Ортиқов Н. Маънавият: миллий ва
умуминсоний қадриятлар. - Тошкент: Ўзбекистон, 1997. - 127 б.; Очилов М. Олий мактаб педагогикаси. –
Тошкент: Алоқачи, 2008. – 304 б.; Очилов С. Независимость: духовность и основы воспитания: Дис. ... д-ра.
пед. наук. – Тошкент, 1998. – 45 б.; Рисқулова К. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини ривожлантиришда
нодавлат ташкилотларнинг ҳамкорлиги: Автореф. дис. ... пед. фан. номз. - Тошкент, 2011. -21 б.; Рўзиева Д.
Олий таълим муассасалари талабаларида миллий ифтихор туйғусини ривожлантиришнинг илмий -педагогик
асослари: Дис. ... пед. фан. д-ри. - Тошкент, 2007. - 274 б.; Турcунов С. Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими
муассасаларида “соғломлаштириш мактаби” педагогик тизимини ривожлантириш: Дис. … пед. фан. д-ри. –
Тошкент, 2011. -343 б.; Шарипова Д. Научные основы гигиенического воспитания обучающихся: Автореф.
Дис. ... д-ра пед.наук. – Тошкент, 1990; Шодмонова Ш. Формирование и развитие мышления независимости
у студентов высших учебных заведенияй профессионального направления. Дис. .... д-ра пед. наук. –
Тошкент, 2010; Эгамбердиева Н. Маданий-инсонпарварлик ѐндашув асосида талабаларни шахсий ҳамда
касбий ижтимоийлаштириш назарияси ва амалиѐти (педагогика олий таълим муассасалари мисолида): Дис.
... пед. фан. д-ри – Тошкент: ТДПУ, 2010. - 332 б.; Қурбонов Ш., Сейтхалилов Е., Иноятов У., Юзликаева Э.,
Шарипов Ш. Кадрлар тайѐрлаш миллий модели ва дастури «Ислом Каримов модели» Ўзбекистон
мустақиллигининг юксак ютуғи ва натижаси/ Ўқув қўлланма. - Акад. Т.Рихсиев таҳрири остида: – Тошкент:
ТДПУ, 2013. - 234 б.; Қуронов М. Ўзбекистон умумий ўрта таълим мактабларида миллий тарбиянинг
педагогик асослари: Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 1998. – 316 б.
7
Давлетшин М.Г., Шоумаров Ғ.Б. Замонавий ўзбек оиласининг психологик хусусиятлари. – Тошкент, 1993;
Каримова В.М. Ўзбек ѐшларида оила тўғрисидаги ижтимоий тасаввурлар: Автореф. дис. ... пед. фан. номз.
1994; Нишонова З.Т. Юқори синф ўқувчиларининг ақлий фаолияти усуллари. – Тошкент, 1993; Сафаев Н.
Психологические особенности национального самосознания студенческой молодѐжи. Дис. ... д-ра..псих.
наук. – Тошкент, 2006; Соғинов Н.А.Ёшларни оилавий ҳаѐтга тайѐрлаш соғлом турмуш тарзини
36
особенности
образования
и
воспитания
молодежи,
вопросы
психологического воздействия социальной среды и общественности.
Хотя проблемы формирования здорового образа жизни молодежи
изучалась учеными различных сфер, проблема совершенствования
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи не являлась
предметом специального исследования.
Связь темы диссертации с научно-исследовательскими работами,
выполняемыми в высшем образовательном учреждении.
Исследование
отражено в 3-х научно-практических проектах по научно-техническим
программам (НТП) Джизакского государственного педагогического
института: НТП-4 (4-007) «Концептуальные основы обеспечения
преемственности и непрерывности в формировании культуры здоровой
жизни молодежи», НТП-4 (4-011) «Концептуальные основы социальной
защиты молодежи в системе непрерывного образования», НТП-1 (А-1-029)
«Технология модернизации процесса формирования духовной культуры
молодежи в системе непрерывного образования».
Целью исследования
является совершенствование педагогических
механизмов реализации принципов преемственности и непрерывности в
развитии культуры здорового образа жизни молодежи.
Для достижения цели были поставлены следующие
задачи
исследования:
разработка и экспериментальная проверка модели совершенствования
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи на основе
философского, психологического, правового, социального подходов;
развитие культуры здоровой жизни молодежи, разъяснение и осознание
необходимости здорового образа жизни, определение показателей развитости
культуры здоровой жизни с учетом ее соблюдения молодежью и
окружающими;
разработка содержания социальных проектов, направленных на
развитие культуры здоровой жизни молодежи, и оценка их эффективности;
совершенствование концепции «Взаимодействие семьи, махалли,
школы» в воспитании гармонично развитого поколения в форме
сотрудничества семьи, махалли, образовательных учреждений и институтов
гражданского общества с учетом роли и значения в этом процессе
образовательных учреждений и институтов гражданского общества.
Объект исследования:
процесс развития культуры здоровой жизни
молодежи.
Предмет
исследования:
эффективные
формы
и
методы
совершенствования педагогических механизмов реализации принципов
шакллантиришнинг асосий омилларидан биридир. –Тошкент, 1996.- 168 б.; Ғозиев Э. Психология (Ёш
даврлар психологияси). –Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 224 б.
37
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни
молодежи.
Методы исследования.
В процессе исследования были использованы
методы
критическо-сопоставительного
изучения,
анализа
научно-
методической литературы, касающейся политики, философии, истории,
этнографии,
педагогики,
психологии, правоведения и культуры;
педагогического
наблюдения,
социометрический
метод
(беседа,
анкетирование, тестирование, интервью); опытно-экспериментальный метод,
методы мониторинга, математико-статистического анализа, обобщения
результатов.
Научная новизна исследования
состоит в следующем:
разработана модель совершенствования педагогических механизмов
реализации принципов преемственности и непрерывности в развитии
культуры здоровой жизни молодежи на основе философского,
психологического, правового, социального подходов;
определены показатели развитости культуры здоровой жизни
молодежи, осознания необходимости здорового образа жизни с учетом ее
соблюдения молодежью и окружающими;
впервые дана оценка содержанию и эффективности социальных
проектов, направленных на развитие культуры здоровой жизни молодежи;
усовершенствована концепция «Взаимодействие семьи, махалли,
школы» в воспитании гармонично развитого поколения в форме
сотрудничества семьи, махалли, образовательных учреждений и институтов
гражданского общества с учетом роли и значения в этом процессе
образовательных учреждений и институтов гражданского общества.
Практический результат исследования
заключается в следующем:
уcовершенствованы педагогические механизмы реализации принципов
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни
молодежи, определены компоненты развития культуры здоровой жизни
молодежи;
на основе авторского подхода представлена педагогическая
интерпретация содержания и сущности понятий «культура здоровой жизни»,
«духовное здоровье», «социально-идеологическое здоровье», определены
составные части культуры здоровой жизни;
разработаны и внедрены в практику социальные проекты,
направленные на развитие культуры здоровой жизни молодежи;
усовершенствованы критерии оценки результатов реализации
государственной молодежной политики в нашей республике.
Достоверность
результатов
исследования
подтверждается
внедрением научно-теоретических основ совершенствования педагогических
механизмов реализации принципов преемственности и непрерывности в
развитии культуры здоровой жизни молодежи в содержание реформ в сфере
образования, их базированием на обоснованные теоретические идеи
отечественных и зарубежных педагогов-ученых; действительностью и
38
достоверностью выдвинутой научной гипотезы благодаря результатам
опытно-экспериментальной работы.
Научная и практическая значимость результатов исследования.
Теоретическое значение исследования характеризуется определением
составных частей культуры здоровой жизни, разработанностью модели,
компонентов обеспечения преемственности и непрерывности в развитии
культуры здоровой жизни молодежи и предложенными критериями
определения ее уровня развитости у молодежи.
Практическое значение исследования заключается в том, что его
результаты служат обогащению материалами о здоровом образе жизни
содержания учебных дисциплин: педагогики, возрастной физиологии,
гигиены, валеологии, социальной педагогики, педагогической технологии,
педагогического мастерства, физического воспитания, здорового образа
жизни. Выдвинутые в исследовании идеи могут быть использованы в
деятельности образовательных учреждений, институтов гражданского
общества.
Внедрение результатов исследования.
На основе научных
результатов по cовершенствованию педагогических механизмов реализации
принципов преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой
жизни молодежи:
в деятельность Общественного движения молодежи «Камолот»
внедрен усовершенствованный педагогический механизм реализации
принципов преемственности и непрерывности (решение Исполнительного
комитета Центрального совета ОДМ «Камолот» № 01-04/10 от 10 января
2012 года). На основе данного механизма достигнуто органическое
взаимодействие деятельности, социально партнерство около 20 организаций
(структур), участвующих в обеспечении здоровой образа жизни, физического
и духовного здоровья молодежи;
усовершенствованы параметры оценки результатов реализации с
молодежной политики в республике и внедрены в практику социально и
педагогически обоснованные критерии определения уровня развития
культуры здоровой жизни молодежи (решение Исполнительного комитета
Центрального совета ОДМ «Камолот» №01-04-10 от 10 января 2012 года). В
результате осуществления и целенаправленной организации мониторинга,
проведенного на основе данных показателей, установлено, что
эффективность духовно-просветительских мероприятий по пропаганде
здорового образа жизни среди молодежи выросла в 1,5 раза, а негативные
явления среди молодежи уменьшились в 0,5 раза;
научно-методические рекомендации по обеспечению взаимодействия
образовательных учреждений и институтов гражданского общества по
вопросам развития культуры здоровой жизни молодежи использованы при
разработке концепции «Механизм взаимодействия семьи, махалли и
образовательных учреждений в воспитании гармонично развитого
поколения» (концепция утверждена решением Общественного совета при
39
Министерстве народного образования Республики Узбекистан «Семья,
махалля и образовательное учреждение» №1 от 19 июля 2012 года). Созданы
возможности
для
организации
взаимодействия
семьи,
махалли,
образовательных учреждений и институтов гражданского общества в деле
воспитания гаромонично развитого поколения на основе цленаправленной,
целостной педагогической технологии;
на основе научных рекомендаций в центральном и территориальных
подразделениях Общественного движения молодежи «Камолот» созданы
отделы «Формирования здорового образа жизни молодежи» (решение
Центрального совета ОДМ «Камолот» № 01-03/51 от 22 апреля 2010 года) и
достигнуто развитие культуры здоровой жизни молодежи.
Апробация результатов исследования.
Результаты диссертационного
исследования прошли апробацию на 20 научно-практических конференциях,
в том числе на 11 международных конференциях и форумах: «Активизация
воспитательной работы среди детей группы социально-правового риска
эффективный путь их интеграции в общество» (Санкт-Петербург, 2008);
«Activization of educational work among children of social and legal risk group is
an effective way of their integration into society» (Saint-Petersburg, 2008); «The
role of interdisciplinary relationships in lifelong education in the formation of
healthy lifestyles» (Saint-Petersburg, 2011); Роль межпредметных связей в
формировании здорового образа жизни// Социальна робота та управління:
соціологія, психологія, педагогіка, соціальна робота, філософія освіти. (Київ,
2011); Некоторые вопросы формирования культуры здорового образа жизни
(КЗОЖ) молодежи –http//www.moluch.ru (Уфа, 2011); Преемственность и
непрерывность в формировании культуры здоровой жизни молодежи,
(Стерлитамак, 2014); «Сотрудничество молодежных организаций и
государственных органов в поддержке инициатив молодежи» (Бухара, 2010);
«Семья - важный фактор воспитания молодежи в духе здоровой жизни»
(Ташкент, 2008); «Роль ОДМ «Камолот» в организации свободного времени
детей группы социально-правового риска» (Ташкент, 2009); «Вопросы
формирования культуры здорового образа жизни трудновоспитуемых детей и
их социализации в общество» (Ташкент, 2010); «Преемственность и
непрерывность
в
социальной
защите
детей
с
ограниченными
возможностями» (Ташкент 2009, 2011). Кроме того, материалы исследования
апробированы на 10 республиканских конференциях, в частности: «Факторы
обеспечения преемственности и непрерывности в формировании культуры
здорового образа жизни» (Джизак, 2006, 2008); «Формирование культуры
здорового образа жизни педагогических работников - важный фактор
духовного управления»; «Формы и методы обучения в формировании
культуры здорового образа жизни (ЗОЖ)»; «Методика обеспечения
преемственности и непрерывности в формировании культуры здорового
образа жизни молодежи»; «Использование межпредметных связей в
формировании культуры здорового образа жизни молодежи» (Ташкент, 2009,
2010, 2014). Результаты исследования прошли также апробацию и
40
обсуждение на научных семинарах кафедр Ташкентского государственного
педагогического
университета,
Джизакского
государственного
педагогического института, Узбекского государственного университета
мировых языков (2013, 2015).
Опубликованность результатов исследования.
По теме диссертации
опубликованы 57 научно-методических работ, в том числе 3 монографии, 22
статей в научных журналах, из которых 6 - в зарубежных журналах, 32 - в
сборниках научно-теоретических конференций и сборниках научных статей.
Структура и объем диссертации.
Диссертация состоит из введения, 4
глав, общих выводов и рекомендаций, списка использованной литературы,
приложения, 260 страниц текста, 20 рисунков и 8 таблиц.
ОСНОВНОЕ СОДЕРЖАНИЕ ДИССЕРТАЦИИ
Во введении
обосновывается актуальность темы диссертации,
определены цель и задачи, объект и предмет исследования, указано
соответствие работы важным направлениям развития науки и технологий, а
также даны сведения, касающиеся научной новизны, практических
результатов, достоверности, научной и практической значимости, внедрения
в практику, опубликованности результатов, структуры работы. Также дан
обзор зарубежных научных исследований по теме диссертации.
В первой главе
«Научно-теоретические основы реализации
принципов преемственности и непрерывности в развитии культуры
здоровой жизни молодежи»
излагаются суть и содержание, социальные,
правовые основы развития культуры здоровой жизни молодежи, а также
научно-педагогическое обоснование историческо-эволюционного развития
проблемы, педагогические условия и факторы реализации принципов
преемственности и непрерывности.
Здоровое общество требует, чтобы каждый человек обладал высоким
уровнем культуры здоровой жизни. Поэтому развитие культуры здоровой
жизни молодежи составляет основу государственной молодежной политики в
Республике Узбекистан.
Анализ научно-исследовательских работ, проведенных в последние
годы, показывает, что проблема здорового образа жизни является научно-
исследовательской проблемой не только медицины, философии, истории,
социологии,
культуроведения,
но
и
педагогической
науки.
В
исследовательских работах ученых различных областей науки раскрываются
суть и содержание здорового образа жизни.
Х.Муминов, изучивший здоровый образ жизни и его эволюционные
основы с медицинской точки зрения, считает, что при оздоровлении образа
жизни людей с учетом биологических и социальных факторов, играющих
важную роль в жизни и развитии человека, необходимо принимать во
внимание питание, биоритмическое движение, наследственный и семейный,
социальный факторы, окружающую среду, экологию, технический прогресс и
развитие жизни и другие условия. По его мнению, здоровый образ жизни –
это образ жизни, направленный на организацию повседневной жизни в
41
соответствии с биологическими и социальными законами, охрану и
укрепление здоровья.
В научных работах Х.Шайховой здоровый образ жизни исследуется с
философской точки зрения в качестве акмеологического фактора, который
сильно воздействует на формирование последовательных, заинтересованных
отношений между людьми и обществом, государством. В них отражены идеи
совершенствования здорового образа мышления и системы здорового
воспитания, роль и значимость здорового образа жизни в гармоничном
развитии молодежи.
А О.Мусурмонова в своих исследованиях показала, что здоровый образ
жизни личности является составной частью духовной культуры. Также она
обосновала суть и значимость граней здорового образа жизни с точки зрения
духовных ценностей.
М.Куронов считает, что основным фактором и критерием воспитания
молодежи в духе борьбы с угрозами духовности является расширение
мировоззрения, повышение уровня сознания и социальной активности, а
также усиление гражданской позиции молодежи.
С.Турсунов через педагогическую систему «школы оздоровления» в
средних специальных, профессиональных образовательных учреждениях
определил развитие валеологического подхода к образованию, критерии
оценки
специфических
особенностей,
закономерности,
принципы
формирования гармонично развитого, здорового поколения и педагогической
системы обеспечения здоровья и уровня ее развития.
Д.Шарипова на основе валеологических научных взглядов исследовала
педагогические факторы технологии здравохранения при формировании
здорового образа жизни молодежи.
Научные изыскания российского ученого Г.П.Новиковой имеют
приоритетное значение организационно-педагогические и практические
аспекты развивающегося образования в системе непрерывного образования,
вопросы художественно-образного образования в развитии творчества в
образовательном процессе, организации воспитательной работы в
дошкольных учреждениях, эстетическом воспитании при помощи народного
искусства, развитии и психологическом оздоровлении личности ребенка.
Е.А.Меньш разработал идею развития отношения студентов к здоровью
как ценности на основе межкультурной коммуникации, Т.В.Каменская в
своих исследованиях создала цельную систему развития культуры здоровья
детей в дошкольных образовательных учреждениях. А А.Д.Карабашева
научно-педагогически исследовала интерактивные методы развития
компетенций
охраны
здоровья
учащихся
старших
классов
общеобразовательных средних школ. П.Л.Дрибинский впервые научно
обсновал здоровье в качестве ценности.
Проблема здорового образа жизни (ЗОЖ) характеризуется
историческим развитием. Согласно результатам научных изысканий
этнографов-ученых В.Исхакова и Т.Искандарова, представления об
42
исторических корнях здорового образа жизни упираются в античную
древнегреческую философию. Можно увидеть, что история представлений о
ЗОЖ исходит из натуро-философских взглядов врачей школы Косс. Эта
школа связана с именем Гиппократа, она внедрила в медицину натуро-
философское учение о структуре окружающего мира (макрокосмосе) и
человеческого организма (микрокосмосе). Это был первый системный подход
зависимости человеческого организма и окружающего мира, среды. Он
разъясняет влияние факторов внешней среды (климат, вода, воздух, почва) на
физическое здоровье человека, образ жизни людей, законы страны в тесной
связи с воздействием на физические и психические особенности людей.
В процессе исследования выявлено наличие востребованности научно-
педагогических исследовательских работ по изучению подходов ученых
различных сфер к проблеме здорового образа жизни молодежи, потребностей
общества в гармонично, духовно развитой личности в условиях
глобализации, защиты ее от вредных воздействий, к формированию здраво
мыслящей личности с широким мировоззрением.
В процессе исследования научно-педагогически обоснованы термин
культура здоровой жизни и его педагогическое содержание, составные части,
критерии, определяющие уровень ее развитости у молодежи. Согласно
результатам анализа, можно дать определение:
культура здоровой жизни -
составная часть духовного мира личности, вобравшая в себя медицинско-
педагогические, духовно-просветительские знания, навыки и квалификацию
о духовном и физическом здоровье, которые стали ежедневной жизненной
потребностью и подразумевают пропаганду идеи здорового образа жизни.
Изучение научно-теоретической литературы и состояние практики
развития культура здоровой жизни молодежи требует обращения внимания
на следующие вопросы для поиска решения этой проблемы:
развитие вопроса актуальности проблемы культуры здоровой жизни;
совершенствование педагогических механизмов реализации принципов
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни
молодежи;
выявление компонентов развития и показателей развитости культуры
здоровой жизни молодежи;
освещение роли и значимости духовных ценностей в развитии
культуры здоровой жизни молодежи;
разработка и внедрение в практику социальных проектов, направленных
на развитие культуры здоровой жизни молодежи;
разработка рекомендаций по совершенствованию содержания
общественных дисциплин, обучаемых в системе непрерывного образования
для развития культуры здоровой жизни молодежи; создание программ
специальных курсов;
эффективное
использование
передовых
педагогических
и
информационно-коммуникационных
технологий
в
образовательно-
воспитательном процессе для развития культуры здоровой жизни молодежи;
43
совершенствование
механизма
усиления
педагогического
взаимодействия семьи, махалли и образовательных учреждений с
институтами гражданского общества при развитии культуры здоровой жизни
молодежи.
Эти вопросы научно-практически обоснованы в процессе опытно-
экспериментальной работы.
Во второй главе
«Исторические и современные аспекты
использования духовных ценностей в развитии культуры здоровой
жизни молодежи»
научно анализируются роль и значимость народной
педагогики, наследия восточных мыслителей средних веков, социально-
педагогических проектов в развитии культуры здоровой жизни молодежи.
В источниках народной педагогики в виде стихийных взглядов нашли
отражение критерии культуры здоровой жизни: здоровый образ жизни,
связанный с повседневной жизнью, закаленность, занятие физическим
трудом, правильное питание, здравое слово, сознание, мысль, забота о
личном здоровье, охрана природы. Идея зависимости образа жизни людей от
их чистых взаимоотношений первоначально выдвинута в качестве учения в
«
Авесто». Это учение пропагандировалось через идеи
«
благой мысли»,
«
доброго слова»,
«
благодеяния».
Социально-философские, духовно-моральные идеи о развитии
культуры здоровой жизни личности впервые научно-теоретически
обоснованы в творчестве мыслителей Востока. Аль-Хорезми, Абу Райхон
Беруни, Абу Али ибн Сино, Абу Носир Фороби, Фирдавси, Носир Хисрав,
Умар Хаям, Махмуд Кашагри, Ахмад Югнаки, Ахмад Яссави, Бахоуддин
Накшбанд, Абдурахмон Жоми, Алишер Навои, Хусайн Воиз Кошифи в своих
учениях обосновали, что основой прогресса общества является духовное
совершенство, а духовное и физическое здоровье – важным критерием
духовного совершенства. В наших исследованиях были использованы
основные идеи мыслителей Востока средних веков: здоровое мировоззрение;
здоровое мышление; ценности здоровья; развитие культуры здоровой жизни
с детства; достижение гармонии сердечного и физического здоровья для
здоровой жизни; зависимость здоровой жизни людей от их
взаимоотношений; развитие культуры здоровой жизни путем формирования
в человеке духовно-моральных качеств; удовлетворение биологических и
социальных потребностей, охрана чистоты окружающей среды, соблюдение
правил личной гигиены; влияние различных вредных привычек на здоровье
человека и его предупреждение; воздействие народной медицины на
физическое и духовное здоровье.
Научно-теоретические идеи, разработанные в рамках нашего
исследования
по
совершенствованию
педагогических
механизмов
реализации принципов преемственности и непрерывности в развитии
культуры здоровой жизни молодежи апробированы путем организации
отделов «Формирования у молодежи здорового образа жизни» в центральной
и территориальных структурах Общественного движения молодежи
44
«Камолот», разработки и внедрения на практике социальных проектов
(рис.1).
Рис.1. Структура отдела формирования здорового образа жизни молодежи
Через деятельность этого отдела социальные проекты, направленные на
развитие культуры здоровой жизни молодежи республики, прошли
апробацию. Во взаимодействии Общественного движенния молодежи
«Камолот» с другими институтами гражданского общества совместно с
субъектами социального партнерства для развития культуры здоровой жизни
молодежи было подготовлено 10 социальных проектов: «Счастливое
детство», «Лето с Камалак», «Ценности, обычаи, традиции и молодежь»,
«Мы – дети великой страны», «Мы молодежи - сторонники здоровой жизни»,
«Молодeжь против курение, ВИЧ/СПИДа и наркомании»,«Оздоровительно-
воспитательный лагерь», «Шахматная доска Камолот», «Камолот–тур»,
«Центры оказания молодежи социальных услуг». Была разработана
технология их реализации, в соответствии с которой они осуществлены в
четыре этапа.
Реализованные социальные проекты были направлены на развитие у
молодежи составных частей культуры здоровой жизни: физического,
медицинского и духовного здоровья, противостояния различным негативным
явлениям, влияющим на здоровье, здорового мышления и мировоззрения,
соблюдения правил бытовой жизни, питания, одежды и правил личной
гигиены, уважение к окружающим и экологическим ценностям. Как
показывает количественный и качественный мониторинг, в результате
реализации социальных проектов в процессе опытно-экспериментальной
работы у молодежи наблюдалась динамика роста из года в год
ответственности за свое физическое и духовное здоровье; укрепление
собственной идейной позиции; здорового внутреннего мира, осознания сути
и значимости внимания государства к здоровому образу жизни молодежи;
уровня высокой духовности и моральных качеств (рис.2).
В третьей главе диссертации, которая называется
«Совершенствование
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи»
, на
основе технологического подхода усовершенствован механизм обеспечения
преемственности и непрерывности в формировании культуры здоровой
жизни молодежи, который прошел апробацию посредством эксперимента.
Отдел формирования здорового образа жизни молодежи Центрального Кенгаша
Общественного движения молодежи «Камолот» – 2
Специалисты всех районных, городских местных Кенгашей Общественного движения молодежи
«Камолот»– 193
Отделы формирования здорового образа жизни молодежи Каракалпакстанского, всех областных и
Т ашкентского городского территориальных Кенгашей Общественного движения молодежи «Камолот» – 14
45
Рис.2. Динамика роста количества молодежи, привлеченной к 10 социальным
проектам, реализованным ОДМ «Камолот»
Успех процесса обеспечения преемственности и непрерывности в
развитии культуры здоровой жизни молодежи зависит от его
проектирования, алгоритмирования на основе технологического подхода и
изначально намеченного ее результата. Поэтому в процессе исследований
были
разработаны
компоненты
субъектов
совершенствования
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи (рис.3).
В процессе опытно-экспериментальной работы в дошкольных
учреждениях детям навыки здорового образа жизни передавались путем игр
и упражнений, развивающих мышление.
Определены критерии знаний, навыков и квалификации, а также
усовершенствовано содержание дисциплин, обучаемых в системе
непрерывного образования: уроки здоровья, этикет, основы здорового
поколения, чувство родины, идея национальной независимости и основы
духовности, биология, анатомия, физическая культура, здоровый образ
жизни и семья, психология семьи, валеология, социальная педагогика,
педагогика семьи.
В ходе исследований для магистров по специальности педагогики
создана и внедрена в учебный процесс программа специального курса по
основам
культуры
здоровой
жизни.
Осуществлена
опытно-
экспериментальная работа на основе реализации направлений содержания
образования посредством правовых основ развития культуры здоровой
жизни молодежи; географического описания критериев культуры здоровой
жизни молодежи; подхода к содержанию культуры здоровой жизни на основе
общечеловеческих и национальных ценностей; педагогических и
информационно-коммуникативных технологий.
Свои положительные результаты дало использование в процессе
обучения общественно-гуманитарных дисциплин в системе непрерывного
образования принципов научности, предвидения результатов в повышении
эффективности совершенствования педагогических механизмов реализации
принципов преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой
46
жизни молодежи; учета системности, последовательности, интеграции,
гуманизма, целеустремленности, личных и психологических особенностей.
Рис.3. Компоненты формирования культуры здоровой жизни молодежи
молодежи; воспитания в процессе деятельности; связи теории с практикой;
обеспечения межпредметной, тематической связи, цели, содержания,
единства и целостности методов ее формирования; единства межличностных
отношений; органичности деятельности и отношения; проявления в
коллективе своих личных качеств и управления ими, социального
партнерства в воспитании, деятельности творческого сотрудничества,
общественного контроля.
В процессе опытно-экспериментальной работы была определена
эффективность использования примененных технологий информационного
образования, знакомства, проблемного образования, лабиринта, общения,
дискуссии, отношения, волонтѐрства, агитационной группы, НОУ
(наблюдения, оценки, убеждения) и интерактивных методов: ролевых игр,
КОМПОНЕНТЫ РАЗВИТИЯ КУЛЬТУРЫ ЗДОРОВОЙ ЖИЗНИ МОЛОДЕЖИ (КЗЖ)
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЙ КОМПОНЕНТ
ПРАВОВОЙ КОМПОНЕНТ
ОРГАНИЗАЦИОННЫЙ КОМПОНЕНТ
Социальные психологические факторы
Психологические особенности личности
Законы Республики Узбекистан, указы и
постановления Президента Республики Узбекистан,
постановления правительства
Создание здоровой среды
Организация деятельности, направленной на
личность
Центр просвещения здравницы
Ибн Сино
Центры, служащие развитию КЗЖ
молодежи
Центр психологической
помощи
Центральный и территориальные Кенгаши,
первичные организации ОДМ
«Камолот»
Центры «Баркамол
авлод»
ННО, пропагандирующие КЗЖ
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЙ
КОМПОНЕНТ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ KОМПОНЕНТ
ВОСПИТАТЕЛЬНЫЙ KОМПОНЕНТ
Т ехнологии развития КЗЖ:
информационная технология образования, технология
знакомства, технология проблемы, технология лабиринта,
технология общения, технология дискуссии, технология
отношения, технология агитационной группы, технология
волонтерства
Содержание образования
Педагогический процесс
Условия, созданные для получения образования
Воспитательные мероприятия
Социальные проекты
Дни духовности
Часы общения
ЦЕЛЕВОЙ КОМПОНЕНТ
Определение уровня развитости КЗЖ;
достижение медицинско-физического, психологического
и эмоционального, духовного,социально-
идеологического оздоровления
Воспитание гармонично развитой личности, обладающей
культурой здоровой жизни
47
проблемных ситуаций, подготовки и защиты проекта, тестового контроля,
интервью, педагогического стимулирования, организации поведения и
деятельности, контроля и самоконтроля.
Эффективность результатов опытно-экспериментальной работы
характеризуется разработкой и внедрением в практику модели
совершенствования педагогических механизмов реализации принципов
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни
молодежи (рис.4).
Внедрение этой модели в практику привело к положительному
решению приоритетных вопросов совершенствования педагогических
механизмов реализации принципов преемственности и непрерывности в
развитии культуры здоровой жизни молодежи:
достигнуто
осознание
сути
и
содержания
философского,
психологического, правового, социального подходов в совершенствовании
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи;
обосновывается необходимость учета воздействия социальных
факторов и опоры на духовные ценности в развитии культуры здоровой
жизни молодежи;
доказывается, что обеспечение преемственности и непрерывности
педагогического процесса, совершенствование педагогических механизмов,
использование инновационных методов образования и воспитания является
фактором развития культуры здоровой жизни молодежи;
установлено, что технологическая организация педагогического процесса
на основе критериев образования и воспитания дает положительный эффект;
определено, что педагогическое взаимодействие и социальное
партнерство семьи, махалли и образовательных учреждений с институтами
гражданского общества служит развитию культуры здоровой жизни
молодежи.
Разработаны
требования,
предъявляемые
к
современному
преподавателю при совершенствовании педагогических механизмов
реализации принципа преемственности и непрерывности в развитии
культуры здоровой жизни молодежи, подготовке к процессу развития
культуры здоровой жизни молодежи педагогических работников, и критерии
определения его компетентности. Также определено, что обеспечение
социально-прогрессивной, целевой деятельности в области личного здоровья
преподавателя, целостности философского мировоззрения, духовно-
моральной,
педагогической,
коммуникативной,
интеллектуальной,
психологической компетентности является фактором развития культуры
здоровой жизни молодежи.
Внедрение в жизнь механизма взаимодействия семьи, махалли,
образовательных учреждений с институтами гражданского общества при
совершенствовании педагогических механизмов реализации принципов
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни
48
Внедрение этой модели в практику привело к положительному
Рис.4. Модель совершенствования педагогических механизмов реализации принципов
преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи
О бразовательные
учреждения
Институтты
гражданского общества
Цель: совершенствование педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи
Философский
Психологический
Правовой
Социальный
Основные компоненты
Психологический
компонент
Правовой
компоне нт
О рганизационный
компонент
Технологический
компонент
Воспитательный
компонент
Целевой
компонент
Факторы, влияющие на развитие КЗЖ
Объективные, субъективные,
антропогенные ф акторы
Микрофактор, мезофактор, мегафактор, макрофактор
Эндогенные,
экзогенные факторы
Принципи
Содержание
Форми
Методи
лекция, беседа, представление, наблюдение, эксперимент, изучение литературы, ролевые игры, учебные соревнования,решение
дидактических задач, подготовка и защита проекта, тестовый контроль, интервью,педагогическое стимулирование, организация
поведения и деятельности, контроль и самоконтроль
Педагогические
условия
процесс организации преемственности и непрерывности при формировании КЗЖ молодежи;
учет и диагностика уровня сформированности КЗЖ молодежи;
инновационный подход к содержанию, формам и методам формирования КЗЖ;
организация деятельности во взаимодействии педагогов,родителей и представителей общественности
Средство
Критерий
Уровень
художественная литература, искусство, культура, народная педагогика, духовные ценности,религиозные ценности, традиции,
обычаи, средства массовой информации, информационные технологии, мультемедийные программы, социальные проекты
мотивационно-ценностный, когнитивный, чувственно-волевой, практическо-деятельный, оценочно-рефлексионный (20 показателей)
Знает о КЗЖи соблюдает ее, обладает КЗЖи может ее пропагандировать, может увлечь за собой сверстников в
развитии КЗЖ (низкий, средний, высокий уровни)
Молодежи -в качестве субъекта процесса развития КЗЖ
Педагогический процесс
научность, умение заранее предвидеть результат; системность; последовательность; интеграция; гуманизм; целенаправленность,
учет личных и психологических особенностей молодежи; воспитание в процессе деятел ьности; связь теории с практикой;
единство и цельность методов обеспечения, цели, содержания и формирования межпредметной, межтематической связи;
единство межличностных отношений; преемственность деятельности и отношения; проявление в коллективе и управлен ие
специфическими личными качествами, социальное партнерство в воспитании, деятельность творческого взаимодействия,
общественный контроль
учебные дисциплины, наследие народной педагогики, мыслителей Востока,научно-педагогические источники
аудиторные занятия, специальные курсы, специальные семинары, презентация, факультативные занятия,самостоятельное
образование, организация воспитательной работы, педагогическая практика, семинары-тренинги, мастер-классы, научно-
практичесакие конференции, фестивали, олимпиады, смотры-конкурсы
Системный подход к развитию КЗЖ молодежи
Педагогическое
взаимодействие
Семья
Маҳалля
О бщественный Совет
Результат: личность, обладающая культурой здоровой жизни
Мониторинг
: оценка, математическо-статистический анализ уровня развитости КЗЖ молодежи
49
молодежи дало свои положительные результаты. Выявлено, что
воспитательные
мероприятия,
проведенные
на
основе
системы
взаимодействия, послужили развитию уважения физическому, медицинскому
и духовному здоровью, противодействие отрицательно воздействующим
явлениям, здоровое мышление, мировоззрение, правила бытовой жизни,
питания, одежды и личной гигиены, окружающие и экологические ценности.
Результаты опытно-экспериментальной работы в обеспечении
эффективности содержания взаимодействия диктуют целесообразность:
широкого освещения среди молодежи роли физической культуры и
спорта, влияния экологии на здоровье личности;
личной ответственности родителей и общественности за вклад в
обеспечение рождения здорового ребенка и оздоровление общества,
дальнейшее
совершенствование
духовно-просветительской
работы,
направленной на формирование родительского долга и ответственности;
разработки эффективного механизма по особому контролю семейной
молодежи, обучающейся в образовательных учреждениях, постоянного
проведения с ней работы по формированию здоровой семьи, здорового
ребенка, здорового общества;
вооружения молодых родителей педагогическими и психологическими
знаниями, содействия семейным отношениям, моральному воспитанию,
половому
воспитанию,
повышению
репродуктивной грамотности,
экологических знаний молодых семей путем издания и распространения
методических пособий, брошюр и буклетов.
Результаты опытно-экспериментальной работы нашли отражение в
четвертой главе диссертации, именуемой
«Внедрение в практику
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи и его
эффективность»
.
Приводится эффективность педагогической опытно-экспериментальной
работы, проводимой на основе специальной модели, связанной с
осуществлением образовательно-воспитательной работы на основе
технологического подхода, алгоритмированием, изначально намеченным
результатом, инновационными технологиями и интерактивными методами,
приемлемостью педагогических условий, математическо-статистическим
анализом полученных результатов, географическим расположением опытно-
экспериментальных площадок, разработкой критериев, определяющих
уровень
воспитанности,
и
оценкой
результата,
обеспечением
преемственности и непрерывности избранных тем и методических
материалов.
Опытно-экспериментальная работа проведена во всех областях
республики совместно с Тошкентским государственным педагогическим
университетам, Джизакским, Навоийским и Кокандским государственными
педагогическими институтами и институтами гражданского общества в три
этапа и состояла из утверждаемой опытно-экспериментальной работы (2002-
50
2005), формируемой опытно-экспериментальной работы (2005-2012),
завершающего этапа опытно-экспериментальной работы (2012-2014). К
опытно-экспериментальной работе, проведенной по совершенствованию
педагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи, привлечено
всего 1515 молодых людей, в том числе участвовали 254 преподавателя, 182
представителя институтов гражданского общества, а также молодежь
республики, привлеченная в 2010-2014 годах к социальным проектам.
При разработке методики опытно-экспериментальной работы основное
внимание было уделено реализации принципов преемственности и
непрерывности и повышению ее эффективности. На основе 20 параметров по
оценке
уровня
эффективности
обеспечения
преемственности
и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи
проанализирован средний уровень усвоения в экспериментальной и
контрольной группах через мотивационно-ценностные, когнитивные,
чувственно-волевые,
практическо-деятельные,
оценочно-рефлексивные
критерии (таблица №1).
Таблица 1
Параметры определения уровня развитости КЗЖ молодежи
п/н
Параметры
Экспериментальные
группы
n
1
=787 молодежи (%)
Контрольные группы
n
2
=728 молодежи (%)
Высо-
кий
Сред-
ний
Низ-
кий
Высо-
кий
Сред-
ний
Низ-
кий
1
Осознание сущности понятия культуры
здоровой жизни
19/54
39/38
42/8
22/33
38/40
40/27
2
Знание идей о КЗЖ, ее исторических корнях
и составных частях
16/53
33/32
51/15
24/34
42/39
34/27
3
Овладение знаниями о КЗЖ, выдвинутыми в
наследии
Народной
педагогики
и
мыслителей Востока, знание и соблюдение
общечеловеческих ценностей
14/48
33/33
53/19
23/33
39/38
38/29
4
Уровень усвоения, реализации в своей жизни
знаний о КЗЖ в содержании медицинско-
биологических и психологическо-педагоги-
ческих дисциплин, интереса к чтению
тематической литературы
11/51
28/30
61/19
21/28
41/39
38/33
5
Знание о воздействии на здоровье человека
соблюдения правил здорового образа жизни,
личной гигиены и их соблюдение
21/54
38/38
41/8
22/29
37/38
41/33
6
Наличие потребности в профессиональной
подготовке на основе КЗЖ
20/53
36/35
44/12
22/31
39/37
39/32
7
Чувство ответственности за свой здоровый
образ жизни и здоровый образ жизни
окружающих
21/56
38/37
41/7
22/26
37/38
41/36
8
Знание особенности экологической среды и
ее
положительного
и
отрицательного
воздействия на ЗОЖ и овладение навыками
его соблюдения в жизни
13/51
32/31
55/18
20/28
42/41
38/31
9
Знание репродуктивного здоровья и его
сущности. Осознание того, что здоровая
семья – основа здорового общества,
осознание
необходимости
медицинского
осмотра
18/47
38/37
44/16
22/31
35/38
43/31
51
Продолжение таблицы -1
10
Знание
отрицательных
последствий
различных вредных привычек (нарокомания,
пьянство,
токсикомания,
курение,
беспорядочный образ жизни)
15/54
33/33
52/13
24/30
42/38
34/32
11
Знание
сущности
понятий
здорового
мышления, здорового мировоззрения
19/53
38/37
43/10
20/32
38/38
42/30
12
Отношение
к
своему
духовному
и
физическому
здоровью
как
цельному
процессу
15/49
35/35
50/16
20/31
40/38
40/31
13
Стремление, интерес к знанию сути и
содержания государственной политики по
воспитанию
интеллектуально
развитого
поколения с широким дипазоном знаний
16/48
33/32
51/20
21/27
40/38
39/35
14
Умение
оперативного
приема
в
общественно-политической жизни информа-
ции, ведения дискуссии по КЗЖ и интерес к
научно-методическим,
массовым
мате-
риалам, интернет-источникам
20/56
37/38
43/6
25/30
36/37
39/33
15
Потребность
повышения
медицинско-
биологических,
общественно-правовых
знаний
18/54
35/34
47/12
22/31
40/38
38/31
16
Понимание содержания, ценности здоровья,
наличия знаний в сфере здравохранения и
укрепления здоровья и применение их на
практике
19/55
36/35
45/10
21/29
39/38
40/33
17
Презрение
различной
подрывной
деятельности,
осознание
ее
вредного
воздействия
17/51
38/37
45/12
23/28
39/39
38/33
18
Случаи занятия физической культурой и 2 и
более видами спорта
17/53
35/36
48/11
21/31
40/37
39/32
19
Интерес к социальной среде, агитационно-
пропагандистской
работе
институтов
гражданского общества, осознанное участие
в ней
20/50
37/36
43/14
22/26
38/38
40/36
20
Умение на практике применять технологии
здравохранения, участие в упражнениях по
профилактическому
оздоровлению
до
заболевания
19/52
35/35
46/13
23/28
40/39
37/33
Всего
348/
1042
707/
699
945/
259
440/
596
782/
766
778/
638
В среднем:
в процентах
17,4/
52,1
35,3/
34,9
47,3/
13
22/29,8
39,1/
38,3
38,9/
31,9
В ходе опытно-экспериментального процесса участвующая молодежь
была разделена на экспериментальную и контрольную группы и у них
определены низкий, средний и высокий уровни развития КЗЖ.
Статистическими методами проанализирована эффективность уровня
развития КЗЖ молодежи, участвовавшей в опытно-экспериментальном
процессе. Для этого был использован метод корреляционного анализа. На
основе
формулы
Спирмана
вычислим коэффициент корреляции
вышеуказанных результатов:
Здесь
сумма квадратов разницы цветов. n количество
отобранных для участия в эксперименте. Уровень развития КЗЖ
52
оценен как низкий, средний и высокий. Он проанализирован на основе 20
параметров.
В нашем исследовании, исходя из результатов, полученных до
эксперимента и после него, была выдвинута гипотеза о равенстве средних
значений
H
T
a
a
H
:
0
, а получена альтернативная ей гипотеза
H
T
a
a
H
:
1
.
Другими словами, в качестве гипотезы (Н
0
): полученные до эксперимента и
после него показатели одинаковые, КЗЖ не развита. В качестве
альтернативной гипотезы (Н
1
): между показателями до и после эксперимента
имеется разница, то есть имеется эффективность развитости КЗЖ. В целях
проверки этих гипотез был использован критерий Фишера. Их результаты
определены по вышеуказанным 20 показателям, которые приведены ниже
(таблица №2).
Таблица 2
Динамика роста развития КЗЖ молодежи в экспериметальной группе
Показа
-тели
До эксперимента
n=787
После эксперимента
n=787
Критическое
значение критерия
Фишера
на основе 0.95%
вероятности
Эмпирическое
значение критерия
Фишера
на основе 0.95%
вероятности
Высо-
кий
Сред-
ний
Низ-
кий
Высо-
кий
Сред-
ний
Низ-
кий
Всего
137
278
372
410
275
102
1,6
3,5
Как видно из таблицы, вышеприведенные все показатели и общий
показатель превышают критическое значение. Поэтому из выдвинутых ранее
гипотез отвергнута гипотеза (Н
0
) и принята альтернативная гипотеза (Н
1
)
(таблица №3).
Т
аблица 3
Динамика роста развития КЗЖ молодежи в контрольной группе
Показа
-тели
До эксперимента
n=728
После эксперимента
n=728
Критическое
значение критерия
Фишера
на основе 0.95%
вероятности
Эмпирическое
значение критерия
Фишера
на основе 0.95%
вероятности
Высо-
кий
Сред-
ний
Низ-
кий
Высо-
кий
Сред-
ний
Низ-
кий
Всего
160
285
283
217
279
232
1,6
5,0
Как видно из этой таблицы, вышеприведенные все показатели и общий
показатель превышают критическое значение. Поэтому из выдвинутых ранее
гипотез отвергнута гипотеза (Н
0
) и принята альтернативная гипотеза (Н
1
).
Корреляционный анализ показывает, что результаты экспериментальной и
контрольной групп свидетельствуют об эффективности проведенного
исследования. А это доказало достоверность результатов исследовательской
работы.
В целях определения эффективности исследования, сопоставления
достоверности результатов экспериментальной и контрольной групп
приведен статистический анализ полученных результатов.
В нижеприведенной таблице из вышеприведенной таблицы отражены
результаты прежнего и последнего эксперимента в экспериментальной и
контрольной группах: (таблица №4).
53
Таблица 4
Результаты усвоения определения уровня эффективности обеспечения
преемственности и непрерывности в развитии КЗЖ до и после эксперимента
Время
проведения
эксперимента
Группы
Количество
молодых
людей
Количество ответов
Высокий
Средний
Низкий
До
эксперимента
Экспериментальная
787
137
278
372
Контрольная
728
160
285
283
После
эксперимента
Экспериментальная
787
410
275
102
Контрольная
728
217
279
232
Соответствующие диаграммы выглядят следующим образом:
До эксперимента После эксперимента
Рис.5. Диаграмма уровня развитости КЗЖ молодежи
Вышеуказанные
результаты
подверглись
математическому
статистическому анализу и из результатов по состоянию окончания
эксперимента были найдены показатели среднего квадратного отклонения,
выборочной дисперсии, вариации, выборочный критерий Стьюдента,
уровень свободы на основе критерия Стьюдента, критерий соответствия
Пирсона и надежные отклонения.
X
Y
2
x
S
2
y
S
x
C
y
C
y
x
T
,
K
2
,
m
n
X
т
к
4.39
3.98
0,4974
0,6163
1
1
10,71
1463,32
104,72
0,05
0,05
Из результатов для экспериментальной и контрольной групп на основе
идеи Неймана найдены надежные интервалы:
n
S
t
Х
а
n
S
t
Х
x
кр
х
x
кр
n
S
t
Y
а
n
S
t
Y
y
кр
y
y
кр
44
,
4
34
,
4
х
а
03
,
4
93
,
3
х
а
Из полученных результатов вычислены качественные показатели
опытно-экспериментальной работы.
Известно, что
Х
=4,39;
Y
=3,98
;
05
,
0
x
05
,
0
y
.
Из этого качественные показатели:
08
,
1
03
,
4
34
,
4
05
,
0
98
,
3
05
,
0
39
,
4
)
(
)
(
y
x
усб
Y
Х
К
> 1;
41
,
0
93
,
3
34
,
4
)
05
,
0
98
,
3
(
)
05
,
0
39
,
4
(
)
(
)
(
y
x
бдб
Y
Х
К
> 0;
54
Из полученных результатов видно, что критерий оценки эффективности
обучения больше единицы и критерий оценки уровня знаний больше нуля,
что свидетельствует о том, что усвоение в экспериментальной группе выше
усвоения в контрольной группе.
ЗАКЛЮЧЕНИЕ
На основе анализа результатов и итогов научно-педагогического
исследования сделаны следующие выводы:
1.
В процессе глобализации одним из основных условий
модернизации общества является развитие культуры здоровой жизни
населения и оздоровление социальной среды. Педагогами обосновано роль и
значения семьи, махалли, образовательных учреждений и институтов
гражданского общества в воспитании гармонично развитого поколения и
дальнейшее усиление их взаимодействия.
2.
Научно обосновано, что развитие культуры здоровой жизни
молодежи связано с философским, психологическим, правовым, социальным
подходами, компонентами развития культуры здоровой жизни молодежи,
педагогическими условиями и воздействующими факторами.
3. Обеспечивается обоснование целенаправленного использования в
воспитательно-образовательном процессе духовных ценностей для развития
культуры здоровой жизни молодежи, благодаря научно-педагогическому
изучению их историческо-эволюционного развития. При этом важным
источником явились народная педагогика и духовное наследие мыслителей
Востока.
4. Путем разработки содержания социальных проектов, направленных
на развитие культуры здоровой жизни молодежи, внедрения их в практику и
оценки их эффективности достигнуто совершенствование деятельности по
данной проблеме образовательных учреждений и институтов гражданского
общества, развитие у молодежи здорового мышления и здорового
мировоззрения.
5. Определены возможности воспитания у молодежи теоретических
знаний, навыков и квалификации по КЗЖ посредством общественно-
гуманитарных и специальных дисциплин, специальных курсов, обучаемых в
образовательных учреждениях, эффективного использования в развитии
культуры здоровой жизни молодежи проектирования, алгоритмирования
педагогического процесса, информационно-коммуникативных технологий,
интерактивных методов.
6. Обосновано, что развитие культуры здоровой жизни молодежи,
опираясь на инновационные методы и международный опыт образования и
воспитания, организация образовательной и воспитательной деятельности,
налаживание взаимодействия образовательного учреждения с институтами
гражданского общества зависит от педагогической компетентности
преподавателя. Разработаны требования, предъявляемые к современному
преподавателю при подготовке педагогических работников к процессу
55
развития культуры здоровой жизни молодежи, и критерии оценки его
педагогической компетентности.
7. Разработана и внедрена в практику модель совершенствования
падагогических механизмов реализации принципов преемственности и
непрерывности в развитии культуры здоровой жизни молодежи на основе
философского, психологического, правового, социального подходов служащих
эффективной организации педагогического процесса, взаимодействию
образовательных учреждений с семьей, махаллей и институтами
гражданского общества, обеспечению социального партнерства.
8. Усовершенствовано показатели оценки результатов реализации
государственной
молодежной
политики
дающейся
возможность
осуществления постоянного мониторинга по определению показателей
уровня развитости культуры здоровой жизни молодежи в процессе
образования и воспитания, эфективной организации технологического
подхода к работе, осуществляемой на основе педагогики взаимодействия.
9. Установлено, что совершенствование взаимодействия семьи,
образовательных учреждений и институтов гражданского общества в
воспитании гармонично развитого поколения служит обеспечению
преемственности и непрерывности работы в этом направлении,
установлению общественного контроля, обеспечению социального
партнерства, прочному программированию последующей деятельности во
взаимодействии.
10. Исходя из результатов проведенной исследовательской работы, в
дальнейшем совершенствовании педагогических механизмов реализации
принципов преемственности и непрерывности в развитии культуры здоровой
жизни молодежи целесообразно создание Государственной программы
взаимодействия образовательных учреждений с институтами гражданского
общества, внедрение ее в практику через инновационные технологии;
совершенствование содержания дисциплин, обучаемых в системе
непрерывного образования, и государственных стандартов; включение
специального учебного курса по подготовке педагогов к процессу развития
КЗЖ молодежи в учебный план процесса повышения квалификации и
переподготовки педагогических кадров; осуществление работы по
профессиональной подготовке будущих учителей к развитию культуры
здоровой жизни молодежи в вузах педагогического направления;
организация республиканского и международного традиционного научно -
практического форума по данной проблеме.
56
SCIENTIFIC COUNCIL №16.07.2013.Ped.04.01 AT THE TASHKENT
STATE PEDAGOGICAL UNIVERSITY AT GRANTING DOCTOR OF
SCIENCES DEGREE
JIZZAKH STATE PEDAGOGICAL INSTITUTE
JAMOLDINOVA ODINAKHAN RASULOVNA
IMPROVEMENT OF PEDAGOGICAL MECHANISMS OF OBSERVANCE
OF CONSISTENCY AND CONTINUITY PRINCIPLES IN DEVELOPING
OF YOUTH HEALTHY LIFESTYLE CULTURE
13.00.01 – Theory of Pedagogy and History. Management in Education
(
Pedagogical sciences
)
ABSTRACT OF DOKTORAL DISSERTATION
Тashkent – 2015
57
The Post Doc
torate dissertation is registered at the Supreme Attestation Commission under
the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan in number 30.09.2014/В2014.5.Ped95.
Doctoral dissertation was carried out at the Jizzakh State Pedagogical Institute.
Abstract of the dissertation is available in three language (Uzbek, Russian and English) on the web
page
of
scentific
council
theinformation-educationalportal
of «ZiyoNET»
(www.ziyonet.uz) in three
Scientific consultant:
Мusurmanovа Оynisа Мusurmanovnа
Doctor of Pedagogical Sciences, Professor
Official opponents :
Kuranov Muhammadjon
Doctor of Pedagogical Sciences, Professor
Novikova Galina Pavlovna
Doctor of Pedagogical Sciences,
Doctor of Psychological Sciences, Professor
Тursunov Sobir Тurdievich
Doctor of Pedagogical Sciences
Leading organization:
Karshi State University
Defence will take place on
December
«29» 2015 at « 10 » at a meeting of Scientific Council
16.07.2013.Ped.04.01 at the Pedagogical State University (Address:100011, Tashkentсity. Yakkasaray
district. Yusuf Has Hadjib str.-103. Phone (99871) 254-92-02; Fax: (99871) 215-54-20; e-mail:
tgpu_info@edu.uz).
Doctoral dissertation can be found in the information-resource centre of the Tashkent State
Pedagogical University (registered numder .......).
Address: 100011, Tashkent. Yakkasaray district. st.Yusuf Has Hadjib -103. Phone (99871) 254-
92-02.
Abstract of doctoral thesis was sent on
«___ » of
_______
2015.
(
Distpatching
protocol_____
on « » of ___________
2015
).
Sh.S.Sharipov
Chairman of the Scientific Council on
granting of the doctorial degree,
Doctor of Pedagogical Sciencies.
R.G.Isyanov
Secretary of the Scientific Council
on granting of the doctorial degree,
Doctor of Pedagogical Sciences
Sh.E.Kurbanov
Chairman of the Scientific Semiar at the
Scientific Council on granting of the doctorial degree,
Doctor of Pedagogical Sciences, Professor.
58
Introduction (annotation of the doctoral thesis)
Topicality and necessity of the theme.
At the very important period when
Uzbekistan was aboutto obtain its independence: «One can not solve any problem
of the youth not taking into consideration their benefits and without creating a
favourable conditions for their study, as well as their leisure time. They are the
future of the nationality and nation. Today’s and the future fate of our republic
depend on the youth’s professional skills, intellectual degree, spiritual
development and physical health»
1
was made a very basic conclusion.
Along with it in order to solve these problems «we needn’t school-leavers, but
we need individuals who were educated and upbrought at school»
2
was underlined by
the President of the Republic of UzbekistanI.Karimov.
Depending on these ideas first the legal basis of the education system of the
country was created and on the basis of Laws of the Republic of Uzbekistan «On
Education» andOn National Programme Personnel Training a national system of
training highly qualified personnel that meet high spiritual and moral requirements
was founded. A special attention was paid to training and upbringing of the young that
think independently and newly and who are able to take responsibility for the future
of the Motherland.
Upbringing of the youth is the policy of national and state importance and in the
time when there is acute risk in various parts of the world our leader of the country
stated its topicality saying that «As we mobilize our strength and possibilities our
people not to be less than others, our children to be more strengthful, more educated,
more wise and more happier than we are for sure in the respect the issue of spiritual
upbringing of them becomes undoubtedly important. If we lose our vigilance,
sensitivity, firmness and the sense of responsibility, and we leave this extremely
important task as it is we will be deprived of our spirituality that mixed with sacred
values, historical memories and in the long run we will go astray our desired
development common to all mankind».
3
And it is determined by deep views in this
respect.
And upbringing of the youth spiritually and morally and elaboration of the
model of improvement of pedagogical mechanisms of observance of consistency and
continuity principles in developing of youth healthy lifestyle culture on the basis of
legal, social and psychological approaches, taking into consideration the role and
importance of educational institutions and institutions of civil society in upbringing
of comprehensively advanced generationand further strengthening of the
cooperation of the families, mahallahs, educational establishments and civil
societies is required to be researched as one of the topical issues of pedagogy.
1
Каримов И.А. Тошкент шаҳар фаоллари йиғилишида сўзланган нутқдан. 1990 йил 20 январь. Ўзбекистон
мустақилликка эришиш остонасида. –Тошкент: Ўзбекистон, 2011. – Б. 115.
2 Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиѐтининг пойдевори. –Тошкент: Шарқ, 1998. –Б.9.
3 Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Тошкент: Маънавият, 2008. – Б. 4.
59
This research work is dedicated to solve the tasks scientifically determined in the
Laws of the Republic of Uzbekistan «On the Fundamentals of the State Youth
Politics of the Republic of Uzbekistan», «On Children’s Rights Guarantees»,« On
Preventive Measures of Underage Intendance and Offences», «On Limitation of
Alcoholic and Tobacco Productions Propagation and Cons umption»,«Further
Formation of Healthy Lifestyle in the Society and Upbringing of Physically and
Spiritually Rich Generation, Strengthening of Population’s Health, Decree of the
President of the Republic of Uzbekistan PD #2124 «On Additional Measures
Directed at Carrying Out Youth Politics in the Republic of Uzbekistan» as of
February 6, 2014, The decree № 175 of the Cabinet of Ministers of the Republic of
Uzbekistan on June 19, 2012 «On measures of developing cooperation among
family educational establishments with civil society institutions in upbringing
harmonized generation» and
«Widely Attracting the General Public to Going in
for Physical Culture and Sports» # 30, as of January 25, 2005 of the Cabinet of
Ministers of the Republic of Uzbekistan.
The Link of the Research with the Priority Directions of the Science and
Technology of the Republic.
The present research was carried out under the
practical research project ITD-4 entitled «Conceptual Basics of the Youth Healthy
Lifestyle Culture Formation» in accordance with «Research of the History of the
Development of the Society Spiritually, Morally and Culturally, Spiritual Values,
National Ideology, Cultural Heritage, Uzbek People and Statehood as Well as
Consistency and Continuity of Education and Upbringing of the Comprehensively
Advanced Generation».
Review of the Foreign Research on the Topic of the Thesis.
Research on the
elaboration of the philosophy, methodological, methodic basics improvement, its
objective evaluation criteria and degree of the youth healthy lifestyle is carried out
inleading higher educational establishments and scientific centres including Seoul
National University Centre for Health Systems Research, KOSHA, KASP (South
Korea), JOICFP, JSHEP (Japan); School of Public Health and Primary Care,
Peking Union Medical College and School of Public Health, (People’s Republic of
China); SOPHE, ERIC, AAPAC, NIH, NHC, NHIC, CAHA, CHHCS, Global
Health Technologies Coalition, International Life Sciences Institute, HPRC (USA);
Database of Internet Resources in Public Health the Department of Health of
England, BrightonUniversity
,
AYPH (the UK) and Federal (Coordination-
Methodic) Health Centre, Scientific-practical Centre for Hygiene, Russian State
Medical University, and Samara State Medical University (Russia).
Certain scientific results have been achieved for the last years on the problems
of developing healthy lifestyle of the youth including:prevention of suicide among
the youth, with the aim of increasing awareness of psychic healththe Youth
Healthcare Programme has been worked out (Seoul National University Centre for
Health Systems Research, KOSHA, KASP); educational and programme and
methodical materials on healthy lifestyle have been developed, ratings were carried
out on students’ and pupils’ healthy lifestyle,ratings of educational establishments
have been carried out (JOICFP, JSHEP); in the formation of healthy lifestyle
60
achievements of traditional and Modern European medicine were coordinated;
national sport and physical education values had been widely propagated (School
of Public Health and Primary Care, Peking Union Medical College and School of
Public Health); State Educational Standards on Healthy Lifestyle, Health
Promotion and Health Education have been created and and pedagogical content
was improved (SOPHE, ERIC, AAPAC, NIH, NHC, NHIC, CAHA, CHHCS,
Global Health Technologies Coalition, International Life Sciences Institute,
HPRC); the programme of youth healthcare, maintaining their well-being, and
changes analysis have been elaborated (Database of Internet Resources in Public
Health the Department of Health of England, BrightonUniversity
,
AYPH); social-
biological and psychological-pedagogical basics of socialization of teenagers in the
aspect of healthy lifestyle was developed (Scientific-practicalCentre for Hygiene),
Russian State Medical University, Samara State Medical University).
At present the following scientific priority work are being carried out:
creating new models of developing healthy lifestyle culture for urban population
particularly for megapolis population and implementing into life; protecting of
students from different medical and social risks, bad habits in particular for drug
addiction, taxicomania, alcoholism, and diseases of HIV and AIDS; preventing of
social problem from early marriage and sexual culture; increasing medical and
spiritual literacy of the youth; absolute follow of sanitary and hygienic rules,
restoring spiritual values in the society; preventing from ecological risks; studying
the damage and consequences of overusing of information technologies facilities.
Scope of Study.
Researches done by the scholars of the Western states
R.Banton, S.German, G.Macdonald, and A.Skriven in the last decade are directed
atpropagating of human health protection pedagogy, base their theoretical and
practical outcomes and knowledge as well as developing the existing healthcare
system.
Scholars of the Commonwealth of Independent States A.F.Georgiebski,
P.L.Dribinski, A.D.Dubachay, T.V.Kamenskaya, A.D.Karabasheva, Е.А.Мen’sh,
G.P.Novikova, E.A.Pipko, G.М.Populo, О.А.Plaskina and others have
substantiated upbringing of pupils of general education and students of the higher
educational institutionson the basis of healthy lifestyle from scientific pedagogical
point of view
4
.
4
Георгиевский А.Ф. Формирование культуры здорового образа жизни младших подростков в
общеобразовательных учреждениях: Дис. ... канд. пед. наук. - М.: 2009.-143 с.; Дрибинский П.Л.
Педагогические условия формирования ценностного отношения к здоровью у детей младшего и среднего
школьного возраста: Дис. ... канд. пед. наук. - Смоленск, 2009.– 241с.; Дубачай А.Д. Психоло-
педагогические основы формирования здорового образа жизни школьников младших классов: Автореф.
дис. … канд. пед. наук. – Киев, 1991. - 20 с.; Каменская Т.В. Развитие культуры здоровья детей дошкольного
возраста: Дис. ... канд. пед. наук. - С-Петербург, 2007. – 276 с.; Карабашева А.Д. Формирование
здоровьесберегающих компетенций у старшеклассников общеобразовательной школы: Дис. ... канд. пед.
наук.– Карач.: 2009. - 188 с.; Меньш Е.А. Формирование ценностного отношения студентов к
здоровьюсредствами межкультурной коммуникации: дис. ... канд. пед. наук.- Тюмень, 2010.- 246 с.;
Новикова Г.П. Взаимосвязь музыкального и изобразительного народного искусства как эстетического
воспитания детей старшего дошкольного возраста. Автореф. дис. ... канд. пед. наук.- М.: 1994; Популо Г. М.
Педагогические условия формирования здорового образа жизни студенто в в зависимости от
характерологических свойств личности: Дис. ... канд. пед. наук. – Самара, 2006. – 173 с.; Плаксина
61
Some research has been carried out by the scholars of various fields during
the years of independence in upbringing of spiritually and physically
comprehensive generation and preparing them for life on the basis of healthy life
culture. Among them scholars in philosophy, pedagogy, psychology and medicine
researched healthy lifestyle and its philosophical aspects, philosophical bases in
cooperation of educational institutions and civil society institutions in the
formation of an individual, problems of healthy lifestyle of disabled youth and
their pedagogical, psychological peculiarities, youth’s socio-political activeness in
the formation of civic society and increasing of their legal literacy.Т.Аbdullaev,
I.Jabborov, Y.Jumaboev, Kh.Ziyoev, D.R.Кеnjaevа, G.А.Аgzamovа, N.K.Juraev,
Z.U.Ismailovа, К.U.Najmiddinovа, K.N.Nаzаrоv, R.А.Nasirov, B.М.Оchilovа,
D.А.Rahimboevа,
М.М.Khairullaev,
М.Kholmatovа, P.Т.Khudaibergenovа,
Kh.О.Shaikhovа, E.Yusupov, N.U.Urinboev, М.Karshiboev, Z.Kodirova,
U.Kh.Koraboev and others
5
studied individual’s spirituality, the role of spiritual
culture in increasing his social activeness, healthy lifestyle and its philosophical
aspects and scholars in pedagogy А.Abdukadirov, U.Begimqulov, R.Djuraev,
H.Ibragimov, G.Ibragimovа, М.Inomovа, U.Inoyatov, А.Isimovа, Z.Ismailovа,
S.Yuldoshevа, U.Маhkamov, М.Мahmudovа, А.Мunavvarov, О.Мusurmonovа,
S.Nishanovа, N.Оrtikov, M.Оchilov S.Оchilov, K.Riskulova, D.Ruzieva,
S.Tursunov, Sh.Sharipov, D.Sharipova, Sh.Shodmonova, N.Egamberdieva,
E.Yuzlikaeva, Sh.Kurbonov and М.Kuronov others
6
studied the problems of
upbringing comprehensively advanced individual.
О.А..Формирование ценностного отношения к здорового образа жизни у студентов педагогических
специальностей университета: Дис ... канд. пед. наук: - Рязань, 2008. – 298 с.
5
Абдуллаева Т.У. Национальное и интернациональное в сфере быта. – Ташкент: Фан, 1991.; Жабборов И.
Ўзбек халқи этнографияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 320 б.; Жумабоев Й.Ўзбекистонда фалсафа ва
ахлоқий фикрлар тараққиѐти тарихидан. – Тошкент: Ўқитувчи, 1997.–182 б.; Зиѐев Ҳ. Истиқлол – маънавият
негизи. - Тошкент: Маънавият, 1999. -192 б.; Кенжаева Д.Р. Маданиятнинг тарбиявий функцияси ва унинг
ижтимоий фалсафий таҳлили: Дис. … фал. фан. номз. – Тошкент, 1999. - 158 б.; Нажмиддинова, К.У. Оила
тарбиясида миллий ва умуминсоний ахлоқий маданиятнинг ўрни: Автореф. дис. …фал. фан. номз. -
Тошкент, УзМУ, 2006. – 23 б.; Назаров Қ.Н. Қадриятлар тизими барқарорлик ва ўзгарувчанлик
диалектикаси: акмеологиянинг ижтимоий-фалсафий муаммолари. Дис.…фал. фан. д-ри. - Тошкент, 1995.-
311 б.; Рахимбоева Д.А. Семейно-бытовые традиции в формировании национального само смознания
молодѐжи (на материалах Республики Узбекистан): Автореф. дис… канд. филос. наук. - Ташкент, 1993. -154
с.; Хайруллаев М.М. Ўзбекистонда ижтимоий-фалсафий фикрлар тарихидан лавҳалар. - Тошкент:
Ўзбекистон, 1995. - 240 б.; Холматова М. Оилавий муносабатлар маданияти ва соғлом авлод тарбияси. -
Тошкент: Ўзбекистон, 2000; Худойбергенова П.Т. Миллий турмуш тарзи, унинг мустақиллик йилларида
тараққиѐт хусусиятлари: Дис....фал.фан. номз. - Тошкент, 2005.- 169 б.; Шайхова Х. Соғлом турмуш тарзи ва
ѐшлар камолоти. – Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ институти нашриѐти, 2008. - 60 б.; Юсупов Э. Инсон
камолотининг маънавий асослари. - Тошкент: Университет, 1998. - 184 б.; Ўринбоев Н.Ў. Барқарор
тараққиѐтни таъминлашда соғлом турмуш тарзининг ўрни. Автореф. дис. ... фал. фан. номз. - Т., 2005. – 23
б.; Кадырова З. Проблемы повышения социальной активности молодѐжи Узбекистана в условиях
всестороннего реформирования общества: Дис. … д-ра. филос. наук. - Ташкент,
2001
.
6
Абдуқодиров А., Пардаев А. Педагогик технологияларга оид атамаларнинг изоҳли луғати. –Тошкент: Фан
ва технологиялар, 2012. -44 б.; Бегимқулов У. Педагогик таълимда замонавий ахборот технологияларини
жорий этишнинг илмий-назарий асослари. – Тошкент: Фан, 2007. – 143 б.; Джўраев Р. Таълимда интерфаол
технологиялар. –Тошкент, 2010. - 87 б.; Ибрагимова Г. Касб таълими тизимида миллий истиқлол ғояси
асосида ўқувчи-талаба-ѐшлар маънавиятини ривожлантириш: Дис....пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2007. – 276
б.; Иномова М. Оилада болаларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда миллий қадриятлардан фойдаланишнинг
педагогик асослари: Дис. …пед. фан. д-ри. -Тошкент, 1998. - 316 б.; Исимова А. Дарсдан ташқари таълим-
тарбия жараѐнида ўқувчиларда соғлом турмуш тарзини шаллантиришнинг педагогик шарт-шароитлари (V-
IX синфлар мисолида): Дис. … пед. фан. номз.: -Тошкент, 2004. -213 б.; Исмоилова З.К. Маънавий-ахлоқий
62
Psychological aspects of upbringing of the youth, the problems of influencing of
the condition and psychological atmosphere of the public on the upbringing of them
were studied by M.Davletshin, V.Karimova, Z.Nishanova, N.Safaev, N.Saginov,
G.Shaumarov, E.Gaziev
7
and others.
Although there are works on the formation of the youth healthy lifestyle by
scholars in various fields, improvement of pedagogical mechanisms of observance
of consistency and continuity principles in developing of youth healthy lifestyle
culture has not been specially studied
.
The Link of the Topic of the Thesis with the Scientific Research of the
Higher Educational Institution.
The research was reflected in three scientific-practical projects on scientific-
technical programmes of the Jizzakh State Pedagogical Institute: ITD-4 (4-007)
“Conceptual Bases of Providing Consistency and Continuity in the Formation of the
Youth Healthy Lifestyle Culture”, ITD-4 (4-011) “Conceptual Bases of the Youth
Social Protection in Continuous Educational Sytem”, and ITD-1 (A-1-029)
“Modernization Technology in the Formation of of the Youth Spiritual Culture in
Continuous Educational System”.
тарбиянинг назарий ва экспериментал-методик асослари: Дис…пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2006. - 45 б.;
Йўлдошева С. Ўзбекистонда соғлом авлодни маънавий тарбиялашнинг ижтимоий-педагогик асослари: Дис.
… пед. фан. номз. – Тошкент, 2001.–119 б.; Маҳкамов У. Юқори синф ўқувчиларида ахлоқий маданиятни
ривожлантиришнинг педагогик асослари: Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 1998. – 286 б.; Махмудова М.
Халқ педагогикаси мазмуни асосида талаба-ѐшларни оилавий ҳаѐтга тайѐрлаш тизими. Дис. … пед. фан. д-
ри. – Тошкент, 2007. – 282 б.; Мунавваров А. Оила педагогикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 112 б.;
Мусурмонова О. Юқори синф ўқувчилари маънавий маданиятини ривожлантиришнинг педагогик асослари:
Дис. ... пед. фан. д-ри. - Тошкент, 1993. – 364 б.; Нишонова С. Шарқ уйғониш даври педагогик фикр
тараққиѐтида баркамол инсон тарбияси: Дис. ... пед. фан. д-ри. - Тошкент: ТДПУ, 1998. - 288 б.; Ортиқов Н.
Маънавият: миллий ва умуминсоний қадриятлар. – Тошкент: Ўзбекистон, 1997. - 127 б.; Очилов М. Олий
мактаб педагогикаси. – Тошкент: Алоқачи, 2008. – 304 б.; Очилов С. Независимость: духовность и основы
воспитания: Дис. ... д-ра. пед. наук. – Ташкент, 1998. – 45 б.; Рисқулова К. Ёшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантиришда нодавлат ташкилотларнинг ҳамкорлиги: Автореф. дис. ... пед. фан. номз.–
Тошкент, 2011. - 21 б.; Рўзиева Д. Олий таълим муассасалари талабаларида миллий ифтихор туйғусини
ривожлантиришнинг илмий-педагогик асослари: Дис….пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2007. - 274 б.; Турcунов
С. Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасаларида “соғломлаштириш мактаби” педагогик тизимини
ривожлантириш: Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 2011. - 343 б.; Шарипова Д. Научные основы
гигиенического воспитания обучающихся: Автореф. дис. ... д-ра пед. наук. - Тошкент, 1990; Шодмонова Ш.
Формирование и развитие мышления независимости у студентов высших учебных заведений
профессионального направления: Дис. ... д-ра. пед. наук. – Тошкент, 2010; Эгамбердиева Н. Маданий-
инсонпарварлик ѐндашув асосида талабаларни шахсий ҳамда касбий ижтимоийлаштириш назарияси ва
амалиѐти (педагогика олий таълим муассасалари мисолида): Дис. ... пед. фан. д-ри – Тошкент: 2010. -332 б.;
Қурбонов Ш., Сейтхалилов Е., Иноятов У., Юзликаева Э., Шарипов Ш. Кадрлар тайѐрлаш миллий модели ва
дастури «Ислом Каримов модели» Ўзбекистон мустақиллигининг юксак ютуғи ва натижаси/ Ўқув қўлланма.
- Акад. Т.Рихсиев таҳрири остида. – Тошкент, 2013. - 234 б.; Қуронов М. Ўзбекистон умумий ўрта таълим
мактабларида миллий тарбиянинг педагогик асослари: Дис. … пед. фан. д-ри. – Тошкент, 1998. – 316 б.
7
Давлетшин М.Г., Шоумаров Ғ.Б. Замонавий ўзбек оиласининг психологик хусусиятлари. – Тошкент, 1993;
Каримова В.М. Ўзбек ѐшларида оила тўғрисидаги ижтимоий тасаввурлар: Автореф. дис. ... пед. фан. номз.
1994; Нишонова З.Т. Юқори синф ўқувчиларининг ақлий фаолияти усуллари. – Тошкент, 1993; Сафаев Н.
Психологические особенности национального самосознания студенческой молодѐжи. Дис. ... д-ра..псих.
наук. – Тошкент, 2006; Соғинов Н.А. Ёшларни оилавий ҳаѐтга тайѐрлаш соғлом турмуш тарзини
шакллантиришнинг асосий омилларидан биридир. –Тошкент, 1996.- 168 б.; Ғозиев Э. Психология (Ёш
даврлар психологияси). –Тошкент: Ўқитувчи, 1994. - 224 б.
63
Aim of Work is
improvement of pedagogical mechanisms of observance of
consistency and continuity principles in developing of youth healthy lifestyle
culture.
The following
tasks
are carried out:
To work out and test on the legal, social and psychological basis improvement
of pedagogical mechanisms of observance of consistency and continuity principles
in developing of youth healthy lifestyle culture;
To define the index of development of healthy lifestyle of the youth,
understanding and realizing of leading his/her healthy lifestyle and people around
him/her and their observance of healthy lifestyle;
To work out and evaluate the content of social-pedagogical projects directed
at developing healthy lifestyle culture of the youth;
To
improve
the
cooperation
of
families,
mahallahs,
educational
establishments and civil society institutions taking into consideration the role and
importance of them in the process of upbringing of the comprehensively advanced
generation on the basis of conception «the cooperation of family, mahallah and
school».
Subject of the Research
is the process of developing of youth healthy lifestyle
culture.
Object of the Research
is effective forms and methods of improvement of
pedagogical mechanisms of observance of consistency and continuity principles in
developing of youth healthy lifestyle culture.
Methods of the Research.
In the process of research comparative and critical
study and analyze of political, philosophical, historical, ethnographic, pedagogical,
psychological, juridical and cultural scientific and methodical literature,
pedagogical
observation;
sociometrics
(conversation, questionnaire, test,
interview); experiment; monitoring, mathematic-statistical analysis; generalization
of the results had been used.
Novelty of the Research
includes the following:
a model of improvement of pedagogical mechanisms of observance of
consistency and continuity principles in developing of youth healthy lifestyle
culture was developedon the basis of philosophical, psychological, legal and social
approaches;
considering the development of the youth healthy lifestyle, understanding
and realizing of leading healthy lifestyle, and following his or her and one’s
neighbours healthy life culture its index of development was determined;
the content and efficiency of the social and pedagogical projects directed at
development of the youth healthy life culture was evaluated for the first time;
considering the conception «the cooperation of family, mahallah and school»
in the process of upbringing of comprehensively advanced generationthe role and
importance of educational establishments and civil society institutions it was
improved on the basis of the cooperation of family, mahallah, educational
establishments and civil society institutions;
64
Practical Results of the Research
consists of the following: the content and
essence of the notions like«healthy life culture», «spiritual soundness», “social and
ideological soundness»were interpreted pedagogically on the basis of author’s own
approach;
social projects directed at defending the youth from spiritual threats under the
mask of «mass culture» and various bad and harmful habits have been worked out
and implemented into practice;
criteria of propagating healthy lifestyle among the youth and monitoring of its
results of implementation indexes of the state politics on the youth in the Republic
of Uzbekistan was improved;
Authenticity of the research results and validity
:
scientific-theoretical
baseso fimprovement of pedagogical mechanisms of observance of consistency
and continuity principles in developing of youth healthy lifestyle culture in the
sphere of education and in the content of reforms taking place in our country as
well astheoretical ideas of foreign scholars’ works in pedagogy were considered
and substantiated; authenticity and validity of scientific hypothesis advanced in the
research is determined by the results of the experiment.
Theoretical and practical value of the research results.
Theoretical value of the research is determined by the elaboration of a model
of maintainingconsistency and continuity in the improvement of healthy lifestyle
among the youth; and it is characterized by the development of criteria defining the
degree of formation of healthy lifestyle of the youth and its components and
recommendations on it;
Practical value of the research is that it will serve to enrich the content of the
subjects (disciplines) in various fields: on healthy lifestyle in pedagogy, psychology,
youth physiology, hygine, valeology, ethnography, pedagogical technologies,
pedagogical mastery, physical culture as well as in various branches of continuous
education. The ideas advanced in the research can be used as a methodic source in the
activity of the civil society institutions, in the organizations dealing with the problems
of upbringing of the youth. The results of the research can be applied in the higher
educational institutions in pedagogical directs.
Implementation of the research results.
Improvement of pedagogical mechanisms of observance of consistency and
continuity principles in developing of youth healthy lifestyle culture was
implemented in the activity of the Youth Social Movement «Kamolot»(the Youth
Social Movement «Kamolot» CC EC # 01-04/10 as of January 10, 2012) On the
basis of the present mechanism cooperation with about 20 structures which deal
with leading healthy lifestyle of the youth, maintaining their physical and spiritual
soundness were achieved;
The youth healthy lifestyle culture degree determination index grounded from
social and pedagogical points of view was approved and implemented in
practiceby the Internal Resolution # 01-04/10 of the Youth Social Movement
«Kamolot» CC as of January 10, 2012. On the basis of these indexes and as a
result of monitoring and organizing propagation with the aim of healthy lifestyle
65
among the youth spiritual and enlightenment activity efficiency increased by 1.5
times and negative condition among the youth decreased by 0.5 time;
In developing the concept of «The Mechanism of the Cooperation of
Families, Mahallahs and Educational Establishments»the scientific and theoretical
conclusion of improving consistency and continuity in developing of youth healthy
lifestyle culturewas used («Family, Mahallah and Educational Establishment»
Public Council under the Ministry of Public Education of the Republic of
Uzbekistan, Resolution # 1 as of July 19, 2012).A possibility of creating the whole
pedagogical technology with a special purpose in upbringing comprehensively
advanced generation in cooperation with family, mahallah, educational
establishments and civil society institutions was facilitated;
The affiliations of «The Formation of Healthy Lifestyle of the Youth» were
founded on the basis of scientific recommendations of the research and Resolution
# 01-03/51 of the Youth Social Movement «Kamolot» CC as of April 22, 2010 in
the central and regional structures of the movement and healthy lifestyle of the
youth was developed.
Degree of embed of the results
: The results of the thesis were disseminated
in 20 scientific and practical conferences including in 11 International Conferences
and Forums: Activization of Educational Work among Children of Legal Risk
Group is an Effective Way of their Integration into Society (St.Petersburg, 2008);
Thе Role of Interdisiplinary Relationships in Lifelong Education in the Formation
of
Healthy
Lifestyles
(St.Petersburg,
2011);//
Соціальна робота та
управління:соціологія, психологія, педагогіка, соціальна робота, філософія
освіти. (Київ, 2011); Some Issues of the Formation of Healthy Lifestyle Culture
http://www.moluch.r (Ufa, 2011);Consistency and Continuity in the Formation of
Healthy Lifestyle of the Youth (Sterlitamak, 2014);Cooperation of the Youth
Organizations with the State Bodies in Supporting of the Youth Initiatives
(Bukhara. 2010); A Family is an Important Means of Upbringing Healthy Lifestyle
of the Youth (Тashkent, 2008); The Role of the Youth Social Movement
“Kamolot” in Organizing Children’s Legal Risk Group Leasure Time (Тashkent,
2009); The Formation of Healthy Lifestyle of Children with Problems in
Upbringing and the Issues of their Socialization into Society (Тashkent, 2010);
Consistency and Continuity in Social Protection of the Disabled Youth(Тashkent,
2009, 2011); and 10 articles were published in the Republican conferences
includingThe Consistency and Continuity Factors in the Formation of Healthy
Lifestyle of the Youth (Jizzakh, 2006, 2008);The Formation of Healthy Lifestyle
Culture of Pedagogues is an Important Factor of Spiritual Management, Forms and
Methods of Education in the Formation of Healthy Lifestyle Culture, Methodics of
the Formation of Consistency and Continuity of Healthy Lifestyle Culture of the
Youth, Using of Interdisciplinary Relations in the Formation of Healthy Lifestyle
Culture of the Youth (Tashkent 2009, 2010, 2014); The paper was discussed with
the presence of experts at the Scientific Seminars of the departments under the
Tashkent State Pedagogical University after Nizami, Jizzakh State Pedagogical
Institute, Uzbekistan State University of World Languages (2013, 2015).
66
Dissemination of the Results
: on the content of the research and principle
results 57 scientific and methodical works, 3 monographs, 22 scientific and
methodical articles (6 in foreign journals) and 32 scientific-theoretical conference
and scientific collection materials were published.
Structure and Volume
: Dissertation consists of introduction, four chapters,
general conclusions and recommendations, used literature including supplements
and overall 260 pages, 20 figures and 8 tables.
TНЕ MAIN COTENTS OF THE DISSERTATION
In the introduction
part ofthe thesis topicality of the theme was grounded,
the aim and tasks as well as the object and subject of the research was determined,
coincidence of the research with the basic priority directions of the science and
technology was indicated including scientific novelty, practical results, authenticity
and validity, theoretical and practical value, implementation of the results into
practice of the research, publications and the structure of the work. One can find
commentaries on foreign scientific research as well.
Chapter One entitled
«Scientific and Theoretical Bases of Improvement of
Pedagogical Mechanisms of Observance of Consistency and Continuity
Principles in Developing of Youth Healthy Lifestyle Culture»
describesthe content
and essence of developing of youth healthy lifestyle culture, pedagogical conditions
of observanceof consistency and contunity and factors as well as its social, legal
bases, historical and gradual development and groundedness from scientific and
pedagogical points of view.
Healthiness of the society requires that everyone has high healthy lifestyle
culture. Therefore to develop youth healthy lifestyle culture is the basis of the
Republic of Uzbekitan’s state policy related to the youth.
The analysis of the research, which has been carried out recent years,
showed that the problem of healthy lifestyle culture is not only the problem of
medicine, philosophy, history, sociology, culturology but also ped agogy. The
content and the essence of healthy lifestyle in the research on this problem given by
the scholars of various fields were interpreted.
H.Muminov, who studied healthy lifestyle and its evolutionary basis from
medical point of view, and who took into consideration biological and social
factors which plays an important role, considers that it is important to account
nutrition, biorhythmical movement, genetic, and family, social, environment,
ecology and life development and other conditionsin improving people’s healthy
lifestyle.According to him, healthy lifestyle is to organize everyday life on the
basis of biological and social laws, lifestyle that is directed at improving and
strengthening of lifestyle.
Kh.Shaikhova in his scientific views studied healthy lifestyle as an
acmeological factor which strongly influences on the formation of consistent and
beneficial realations between people and a society, and between a state, the ideas
of improving healthy thinking style and healthy education style and the role of
healthy lifestyle in comprehension of the youth from philosophical point of view.
67
And О.Мusurmonovа proved individual healthy lifestyle to be a component
of spiritual culture in her research from scientific-pedagogical point of view. She
grounded healthy lifestyle aspect from spiritual value point of view as well.
М.Kuranov considers the increase of youth’s outlook, consciousness and
social activeness and strengthening of citizenship position as a basic factor and
criteria of educating the youth against spiritual threats in the spirit of being able to
struggle against it.
С.Тursunov determined the evaluation criteria, laws and principles through
the pedagogical system of «improvement school» in secondary specialized and
vocational establishments by developing valeological approach to the education,
improving the healthy generation and specific features of pedagogical system
providing healthiness.
D.Sharipova investigated the technologies of healthcarein the formation of
the youth healthy lifestyle on the basis of valeological factors from scientific point
of view.
Russian scholar G.P.Novikovа focuses on the priority organizational-
pedagogical and practical aspects of consistent education, develeoping creativity in
the process of education, organizing education in pre-school establishements,
aesthetic education through folk art, developing a child as an individual and
problems of literary-imageninary education in psychological improvement.
Е.А.Меnshworked out the idea of the students’ relation to health as a value
on the basis of intercultural communication and T.V.Kamenskaya created a whole
system of developing of health culture at the pre-school establishements in her
research.As for А.D.Каrаbаshеvаshe studied interactive methods of health caring
competences of junior grades students in general secondary schools.And
P.L.Dribinski grounded health to be a value for the first time.
The problem of healthy lifestyle has a historical development stage and
according to the results of the research by ethnographer scholars V.Iskhakov and
T.Iskandarov, the historical roots on the notion of healthy lifestyle goes as far as
Greek philosophers. One can see that the history of the notion on healthy lifestyle
comes out of philosophical view of the physicians of the Coss Natural
Philosophical School. The present school was closely connected with the name of
Hippocrat and his school introduced Natural Philosophical teachings which were
based on the structure of macrospace and organism of the human being
(microspace) into medicine. It was a first systeemetic approach to the relation of
human being’s organism and environment (surrounding). It explains the impact of
the outer factors (climate, water, air, soil) on human being’s physical health, the
lifestyle and the laws of the states connecting to the human being’s physical and
spiritual features.
In the process of researching scholars of various spheres defined the need for
scientific pedagogical research of studying the approaches to the youth healty
lifestyle, the need for spiritually advanced comprehensive individual in the process
of globalization, protection of them from hazardous habits, and on the formation of
an individual with healthy outlook.
68
In the process of researching the term healthy lifestyle, its content, its
component parts and its criteria of defining the degree of development was
scientifically and theoretically grounded.According to the results of the analyses,
we can define
healthy lifestyle culture
to be a component part of individual’s
spiritual
world
and
possessing
medical-pedagogical,
spiritual-educative
knowledge, skills and competences on spiritual and physical healthiness, and
propogate the idea of living and leading healthy lifestyleturning them into
everyday vital needs.
To study scientific-theoretical literature and the state of the practice in
developing healthy lifestyle of the youth requires the following issues to be
focused on in solving this problem:
to develop the topicality of the problem of healthy lifestyle culture;
to improve pedagogical mechanism of observance of the consistency and
comtinuity principles in developing healthy lifestyle culture;
to determine the indexes of developing components of healthy lifestyle of
the youth and degree of development;
to cover the place and importance of spiritual values in developing healthy
lifestyle culture of the youth;
to work out social projects directed at developing healthy lifestyle culture of the
youth and implement them into life;
to work out recommendations on improving the content of the subjects
taught in consistent education system in developing healthy lifestyle; to design a
curriculum of special courses;
to use advanced pedagogical and information-communication technology
possibilities effectively in the process of upbringing healthy lifestyle culture of the
youth;
to improve and intensify the mechanism of pedagogical cooperation of the
institutes of civil society with families, mahallahs and educational establishements
in developing healthy lifestyle culture.
These issues were groundedscientifically and practically in the process of
experiment.
In Chapter Two entitled
«Historical and Modern Aspects of Using
Spiritual Values in Developing Healthy Lifestyle Culture of the Youth»
the
place and importance of people’s pedagogy, Medieval Oriental thinkers’ heritage,
social pedagogical projects in developing healthy lifestyle culture was analysed.
Criteria of healthy lifestyle culture like leading healthy lifestyle, hardening
(toughening up), being engaged in physical labour, natural feeding, soundness of
the word, reason and thought, thinking of one’s own health, protecting nature are
reflected as elemental views in people’s pedagogy sources related to everyday life.
The intial idea that people’s lifestyle related to their pure relations was advanced as
«Avesto» teachings.The present teachings were propogated through the idea of «a
good idea», «a good word» and «good practice».
Social-philosophical, spiritual-moral ideas on developing individual’s
healthy lifestyle culture were initially grounded scientifically and theoretically in
69
the works by the Oriental thinkers. Аl-Khorezmi, Аbu Rayhan Beruni, Аbu Аli ibn
Sino, Аbu Nosir Farobi, Firdavsi, Nosir Khisrav, Umar Khayyam, Mahmud
Kashgari, Аhmad Yugnaki, Аhmad Yassavi, Bahovuddin Naqshband,
Аbdurahman Jomi, Аlisher Navoi, HusainVoiz Koshifi in their teachings grounded
that the basis of the development of the society is spiritual perfection and
important criterion of spiritual perfection is spiritual and physical healthiness.We
used the basic ideas of the Medieval Oriental thinkers on healthy outlook, sound
thinking, values of healthiness, on developing of healthy lifestyle from one’s
childhood; having harmony of healthiness of the sole and div; relation of leading
healthy lifestyle to their intercourse; developing of healthy lifestyle culture through
forming people’s spiritual-moral positive features satisfying their social needs;
protecting the environment, preserving purity of the environment, following the
requirements of individual hygiene; preventing people from the influence of
various hazardous habits; and the impact of people’s medicine on the physical and
spiritual healthiness in our research.
Scientific-theoretical ideas worked out on improving pedagogical mechanisms
of observance of the principles of consistency and continuity in developing healthy
lifestyle culture were tested in the central and regional organizational branches of
the «Kamolot» Youth Social Movement and «The Formation of Healthy Lifestyle
of the Youth»Departments, through working out social projects and implementing
them into life in our research (Fig. 1).
Fig.1. The Structure of the Depertment “The Formation of Healthy Lifestyle of the
Youth”
Social projects aimed at developing healthy lifestyle of the youth were tested
experimentally through this department activity. 10 social projects like «Happy
Childhood», «Summer with Kamalak», «Values, Customs, Traditions and the
Yonth», «We are the Children of Great Land», «We Support Healty Lifestyle»,
«The Yonth against HIV/AIDS and Drug Abuse», «Upbringing and Improvement
Home», «Chessboard of Kamolot», «Kamolot-Tour»,«The Youth Social Sevvices
Centres»and have been prepared in developing healthy lifestyle culture of the
youth in cooperation of the «Kamolot» Youth Social Movement and other
institutions of civil society with social partnership subjects and the technology of
implementing of it was worked out and it was carried out in four stages.
Social projects implemented in practice consist of the following
componential parts and they were directed at developing physical healthiness,
medical healthiness, spiritual healthiness, ability of struggling against various evils
influencing on health, sound thinking, sound outlook, morals and manners, feeding
rules, dressing rules, following the rules of individual hygiene, respect of
The Central Council of the “Каmolot” Youth Social Movement the Department of “The
Formation of Healthy Lifestyle – 2
Experts of all “Каmolot” Youth Social Movement District, City, Local Councils – 193
The Council of the “Каmolot”Youth Social Movement, Republic of Karakalpakistan, Tashkent City and all
Regional Councils “The Formation of Healthy Lifestyle of the Youth” Departments – 14
70
environment and ecological values. Monitoring of the results of the projects
implemented in the process of experiements from quantity and quality points of
view showed that responsibility of the youth for their physical and spiritual health,
having one’s own idealogical standpoint, healthiness of the inner world,
understanding of the content and essence of the states attention to healthy lifestyle
of the youth, and having high spiritual and moral qualities increased year by year
(Fig.2).
Fig.2. Dynamic Growth of the Number of the Youth Involved in 10 Social Projects
Carried Out by the “Kamolot” Youth Social Movement
In Chapter Three of the thesis entitled «
Improving of Pedagogical
Mechanisms of Observance of the Consistency and Continuity Principles in
Developing Healthy Lifestyle Culture of the Youth
» in the formation of healthy
lifestyle culture of the youth providing the mechanism of consistency and
continuity was improved on the basis of technological approach and it was
experimentally tested.
The success of the process of providing with consistency and continuity of
developing healthy lifestyle is connected with designing, algorithmization and pre-
determination of the results. Therefore the components of the improving of
pedagogical mechanisms of observance of consistency and continuity principles
were worked out in the process of research in developing healthy lifestyle culture
of the youth (Fig. 3).
The skills and developing skills of healthy lifestyle of children in the pre-
school establishements involved in the process of experiment had been given in the
form of game and classes aimed at developing thinking.
Criteria of knowledge, skills and competences on the subjects of classes in
healthiness, rules of behaviour, fundamentals of healthy generation, feeling of love
for one’s motherland, the idea of national independence and basics of spirituality,
biology, anatomy, physical culture, healthylife style and a family, family
psychology, valeology, social pedagogy, family pedagogy conducted in the system
of consistient education have been determined and the content was improved.
In the process of research a curriculum of special course on the basics of
healthy lifestyle culture for masters in pedagogy was created and implemented into
academic (study) process. Legal bases of developing healthy lifestyle culture,
71
geographical classification for the criteria of healthy lifestyle culture; approach to
the content of healthy lifestyle culture on the basis of human and national values;
by means of pedagogical and information-communicative technology on the basis
of education content directions were tested experimentally.
Fig 3. Components of the Formation of Healthy Lifestyle Culture of the Youth
In developing healthy lifestyle culture of the youth on the basis of
consistency and continuity principles in the process of teaching social and
humanitarian subjects in the system of constitent education to increase
effectiveness of improving pedagogical mechanisms scientific character, prediction
of results; systematic character; consistency; integration; humanity; purpose-
orientedness; considering of the youth’s individual and psychological features;
upbringing with the help of activity; the link of theory with practice; providing
interdisciplinary, interthematic link; unity and wholeness of the aim, content and
its methods of formation;consistency of activity; disposing peculiar individual
COMPONENTS OF DEVELOPING HEALTHY LIFESTYLE CULTURE OF THE YOUTH
PS YCHOLOGICAL COMPONENT
LEGAL COMPONENT
ORGANIZATIONAL COMPONENT
Social psychological factors
Psychological Features of an IndividualШахс
Laws of the Republic of Uzbekistan,
Decrees and Resolutions of the President of the Republic of
Uzbekistanand Resolutions of the Government
Creating healthy atmosphere
Organizing individual-oriented activity
Ibn Sino Centre for Health
Enlightenment
Serving Centres for Developing Healthy
Lifestyle Culture of the Youth
Centre for Psychological
Asssistance
“Каmоlоt” Youth Social Movement
Central and Regional
Centres for Comprehensively
Advanced Generation
NGOs on Propogating Healthy
Lifestyle
TECHNOLOGICAL COMPONENT
EDUCATIVE COMPONENT
EDUCATION COMPONENT
Healthy Lifestyle Culture Developing T echnologies:
education technology, familiarity technology, problem technology,
labyrinth
technology,
communication
technology, dipute
technology,relation technology, organization group technology,
volunteer technology
Content of education
Pedagogical process
Conditions for education
Educational activities
Social projects
Spiritual days
Communication hours
PURPOS E-ORIENTED COMPONENT
Determining of healthy lifestyle culture degree
Getting of medical-physical, spiritual and emotional,
spiritual, social and ideological healthiness
Upbringing of advanced individual with healthy lifesty
leculture
72
features in public and being able to manage it, using community partnership in
upbringing, activity in creative cooperation, using public contol principles enabled
to get positive results.
Interactive methods like informative education, meeting, problem education,
labyrinth, communication, dispute, relation, volunteer, propogating group,
observation, evaluation, persuation technologies and role playing, problem
situation, project designing and defending, testing control, interview, pedagogical
encouraging, organizing behaviour and activity,, contol and self-contol used in thr
process of experimenting and testing determined to be effective.
Effectiveness of the results of the experiment and testing is characterized by
working out a model of improving of pedagogical mechanisms of observance of
consistency and continuity principles in developing healthy lifestyle culture of the
youth and its implementation into practice (Fig. 4).
Implementation of the present model into practice enabled to solve
positively the priority problems of improving the observance of pedagogical
mechanisms of consistency and continuity principles in developing healthy
lifestyle culture of the youth.
Understanding of the content and essence of philisophical, psychological,
legal and social approaches in improving the observance of pedagogical
mechanisms of consistency and continuity principles in developing healthy
lifestyle culture of the youth have been achieved;
Considering the influence of social factors in developing HLCand necessity
of relying on spiritual valuesзарурлиги асосланди;
providing consistency and continuity of pedagogical processes, improving of
pedagogical mechanisms, using innovation methods of upbringing is a factor of
developing healthy lifestyle culture of the youth was proven;
technological organization of pedagogical process on the basis of upbringing
criteria will give positive results were determined;
pedagogical cooperation and social partnership of families, mahallahs and
higher educational establishments with civic society institutions will serve to
develop healthy lifestyle culture of the youth was determined.
Criteria of identifying requirements put to modern teachers and pedagogues
to develop healthy lifestyle culture of the youth in observance of consistency and
continuity principlesand their pedagogical competence and teachers’ training to the
process of developing healthy lifestyle culture of the youthwere worked out. It was
determined that social-progressive, purpose-oriented activity, philosophical
outlook, spiritual-moral, pedagogical, communicative, intellectual, and the
wholeness of psychological competence of an educator was a factor to provide
healthy lifestyle culture of the youth.
The implementation of cooperation of families, mahallahs, educational
establishements with civil society institutions in improving the observance of
73
Fig 4. Model of Improving the pedagogical mechanisms of observance of consistency and continuity
principles in developing healthy lifes tyle culture
Educational
institutions
C ivic socie ty
institutions
Aim: To improve the observance of pedagogical mechanisms of consistency and continuity principles
in developing healthy lifestyle culture of the youth
Philosophical
Psychological
Legal
Social
Basic Components
Psychological
Component
Legal
Component
Organizational
Component
Technological
Component
Educational
Component
Purpose-
oriented
Factors Influencing on Developing Healthy Lifestyle
Оbject, subject,
Antropogen factors
Мicrofactor, mesofactor, metafactor, macrofactor
Endogen, egzogen
factors
Principle
Content
Form
Мethod
lecture, сonversation, demonstration, observation, experiment, teaching literature, role playing, academic compitions,
solving of didactic tasksdesigning a project and its defence, testing and control, interview,pedagogical
encouragement, organizing behaviour and activity, control and self -ontrol
Pe dagogical
situation
the process of providing consistency and continuity in organizing HLC of the youth
considering the degree of the formation of HLC of the youth ;
innovative approach to the content and the form of the formation of HLC;
pedagogues, organizing cooperatiove activity of parents,and representatives of the community.
Means
Criteria
Degree
fiction, art, culture, people’s pedagogy,spiritual values,religious values , traditions,customs, mass media, information
technologies, multimedia programmes, and social projects
Моtivational value, cognative, sensitive-volitional with practical activity, evaluation-reflexion (20 indexes)
Knows about HLC and follows it, has HLC and can propogate it,can involvehis contemprarors to follow HLC (lower,
medium, high degrees)
The Subject of the Process of Healty Lifestyle Culture
КЗЖ
Pedagogical process
Scientific character,prediction of results;systemic character;consistency ; integration; humanity; purpose-
orientedness,considering the youth’s individual and psychological features; upbringing in activity ; link
of theory with practice;providing interdisciplinary and interthematic link; unity and wholeness of
methods of formation its aim, content, activity and unity between individual relations;disposition of
peculiar features in public
Educational sciences, people’s pedagogy, Oriental thinkers’ heritage, scientific pedagogical resources
Auditorium classe, special courses, special seminars, presentation, optional lessons,independent study, pedagogical
practice, seminar-trainings, master classes, scientific-practical conferences, festivals, Olympiads,, public show-
competitions.
Sytemetic Approach to Healthy Life style C ulture of the
Pe dagogical
coope ration
Family
Mahallah
(Communit
y)
Public Council
RESULT:
INDIVIDUAL WHO HAS HEALTHY LIFESTYLEW CULTURE
Моitoring
: Evaluation of the degree of developing healthy lifestyle culture, mathematic-statistical analysis
74
consistency and continuity principles in developing healthy lifestyle culture of the
youth into life resulted positively as well. Activities held on the basis of
cooperation system as it was determined will serve to develop the ability to
struggle against evil affecting to physical soundness, medical healthiness, spiritual
soundness, sound thinking, healthy outlook, morals and manners, feeding rules,
dressing rules, following individual hygiene rules, respect for the environment and
ecology values. The results of the experiment and test determined the content of
cooperation effectiveness:
the role of physical education and sport, covering the impact of ecology on
individual’s health among the youth;
personal responsibility of parents and broad mass for providing healthy child
and contribution to improving the society, further improvement of the activities
aimed at the formation of parents’ duty and responsibility;
paying special attention to the youth who have families at the educational
establishments, develop effective mechanisms of constant work on the formation
of healthy family, healthy child and healthy society;
it was determined the appropriateness of equipping young parents with
pedagogical and psychological knowledge, through publishing and disseminating
methodical manuals and brochures educate young families on family relations,
moral education, sex education, increase reproductive awareness, rendering
assistance in increasing ecological knowledge.
The results of the experiment and testing reflected in Chapter Four entitled
«Implementation of Pedagogical Mechanisms of Observance of Consistency
and Continuity Principles in Developing Healthy Lifestyle Culture into Life
and its Effectiveness».
Effectiveness of pedagogical experiment and testing was proven by using a
special model, by using technological approaches of education, algorithmization,
prediction of results on the basis of innovative technologies and interactive
methods, favourable pedagogical conditions, mathematical-statistical analysis of
the obtained results, geographical location of experimental and testing fields,
developing of criteria to determine the degree of upbringing, evaluation of the
results, and providing of the selected topics and consistency and continuity of
methodical materials were determined.
Testing experiment was carried out in Jizzakh, Navoi and Kokand
Pedagogical Institutes and all regional civil society institutions of the republic at
three stages, i.e. it consisted of a proving experiment (2002-2005), a forming
experiment (2005-2012) and a final experiment (2012-2014). In total 1515 youth
was involved in testing experiment, out of it 254 are teachers, 182
representativesof the civil society institutions and the youth who were involoved in
the social projects in 2010-2014. On improving of pedagogical mechanisms of
observance of consistency and continuity principles of developing healthy lifestyle
culture of the youth.
A special attention was paid to the observance of consistency and continuity
principles and to increasing its effectiveness in developing the methodics of testing
75
experiment of the research.In defining the degree of effectiveness of providing
consistency and continuity in developing healthy lifestyle culture of the youth
average progress degree on the basis of 20 indexes of the evaluation criteria
including motivation-valued, cognitive, sensitive-volition and evaluation-reflection
in the experimental and control group have been analysed (Table.1).
Table 1
Indexes of Healthy Lifestyle Culture of the Youth Development Degree
т/р
Indexes
Experiment group
N
1
=787 youth(% )
Contolgroup
n2=728 youth (% )
High
Medi
um
Low
High
Mediu
m
Low
1
Understanding of healthy lifestyle culture
19/54
39/38
42/8
22/33
38/40
40/27
2
Knowing about the ideas, their historical roots and
componential parts of HLC
16/53
33/32
51/15
24/34
42/39
34/27
3
Having knowledge on HLC in the heritage
advanced by people’s pedagogy and Oriental
thinkers, knowing national values and following
them
14/48
33/33
53/19
23/33
39/38
38/29
4
Masstering of knowledge in the content of medical-
biological and psychological and pedagogical
subjects on HLC, having interst in reading literature
on the topic,and the degree of implementation in
one’s life
11/51
28/30
61/19
21/28
41/39
38/33
5
Having knowledge on leading healthy life,
following of individual rules of hygiene and
knowing about its impact on human health and
following them
21/54
38/38
41/8
22/29
37/38
41/33
6
Existence of a need for preparing to get profession
on the basis of HLC
20/53
36/35
44/12
22/31
39/37
39/32
7
Sense of one’s responsibility for leading healthy
lifestyle and people around him
21/56
38/37
41/7
22/26
37/38
41/36
8
Knowing about the conditions of ecological
environment and its positive and negative impact
on
healthy
lifestyle
and
having skills of
implementing into life in practice
13/51
32/31
55/18
20/28
42/41
38/31
9
Knowing about reproductive health and its content
and essence. Realizing that healthy family is the
basis of healthy society, understanding the
necessity of medical examination
18/47
38/37
44/16
22/31
35/38
43/31
10
Knowing the consequences of various evil
hazardous things (drug abuse, drunkenness,
taxicomania, smoking, dissoluteness).
15/54
33/33
52/13
24/30
42/38
34/32
11
Knowing the essence of the notions sound thinking,
healthy outlook
19/53
38/37
43/10
20/32
38/38
42/30
12
Treating his/her own spiritual and physical health
as a whole process
15/49
35/35
50/16
20/31
40/38
40/31
13
Trying to understand and being interested in the
content and ess ence of state policy on upbringing of
highly knowledgeable and intellectually developed
generation
16/48
33/32
51/20
21/27
40/38
39/35
14
Receiving operative socio-political information in
the life, thinking and interest in scientific-methodic,
popular materials and Internet sources
20/56
37/38
43/6
25/30
36/37
39/33
15
Need for increasing medical-biological and social-
legal knowledge
18/54
35/34
47/12
22/31
40/38
38/31
16
Exitence of knowledge on the content of health,
understanding values, healthcare and strengthening
one’s health and using them in practice
19/55
36/35
45/10
21/29
39/38
40/33
76
The continuation of the 1- table
17
Realizing various subversive activities, hating them
and realize their dangerous impact
17/51
38/37
45/12
23/28
39/39
38/33
18
Going in for 2 or more physical culture and sport
17/53
35/36
48/11
21/31
40/37
39/32
19
Interest in social atmosphere, propogating activities
of the civil society institutions in developing HLC
of the youth.
20/50
37/36
43/14
22/26
38/38
40/36
20
Implementation of healthcare technologies in
practice, participating in lessons of preventing
diseases.
19/52
35/35
46/13
23/28
40/39
37/33
Total:
348/
1042
707/
699
945/
259
440/
596
782/
766
778/
638
Average:
In percent
17,4/
52,1
35,3/
34,9
47,3/
13
22/29,8
39,1/
38,3
38,9/
31,9
Experiment and contol groups have been differentiated in the process of
testing experiment and the degree of development determined in low, medium and
high degrees.
It was analysed the degree of HLC development of the youth participated in
experimental testing. It was used correlation analysis method. It was calculated the
coefficient of obtained results of correlation on the basis of the formula of
Spirman:
Here
is square of sum of colour differences, n the number of
students participating in the experiment.
It was evaluated the degree
of development of HLC and
analysis of the on the basis of 20 indexes, as lower,
medium and high.
It was advanced the following hypothesis on the basis of the results taken
prior and after the experiment. Hypothesis on the equality of mean values is
H
T
a
a
H
:
0
, its opposite (alternative) hypothesis is
H
T
a
a
H
:
1
. In other words,
(Н
0
) is as a hypothesis: indexes prior and after the experiment are the same, HLC
did not develop. (Н
1
) is as an alternative hypothesis: there is a difference between
the indexes prior and after the experiment, i.e. there is effectiveness of
development of HLC. It was used Fisher’s criteria to check these hypotheses.
It
was taken general results and identified their results on the basis of 20 indexes in
the following table (Table 2).
Table 2
Dynamic Growth of Healthy Lifestyle Culture of the Youth in Experiment Group
Indexes
Before the experiment
n=787
After the experiment
n=787
Fisher’s critical value
criteria on the basis
of probability 0,95%
Emperic value of
Fisher’s criteria on
the basis of
probability 0,95%
High
Medi
um
Low
High
Medi
um
Low
total
137
278
372
410
275
102
1,6
3,5
As is seen in the table both all the indexes given above and general indexes
are bigger than critical value. Therefore among advanced hypothesis (Н
0
) was
rejected, and alternative hypothesis (Н
1
) was accepted (Table 3).
77
Table 3
Dynamic Growth of Healthy Lifestyle Culture of the Youth in Test Group
Indexes
Before the experiment
n=728
After the experiment
n=728
Fisher’s critical value
criteria on the basis
of probability 0,95%
Emperic value of
Fisher’s criteria on
the basis of
probability 0,95%
High
Medi
um
Low
High
Medi
um
Low
total
160
285
283
217
279
232
1,6
5,0
As is seen in this table, both all the indexes given above and general indexes
are bigger than critical value. Therefore among advanced hypothesis(Н
0
) was
rejected, and alternative hypothesis was refused, and (Н
1
) was accepted.
Correlation analysis of the research results in the experiment and testing groups
show that it has effectiveness. And it proved that the results of the research are
truthful.
It was presented the statistic analysis to determine effectiveness, truthfulness
and to compare the obtained results in experiment and testing groups.
It was reflected the results of experiments which were taken before and after
the experiment in experiment and testing groups in the basis of above tables in the
following table (Table 4)
Table 4
The Results of the Pre- and Post Experiment on Determining the Degree of Mastering
in Improvement of Observance of Consistency and Continuity in Developing of the Youth
Healthy Lifestyle Culture
Time of Experiment
Groups
The number
of youth
The number of answers
High
Medium
Low
Before the
experiment
Experiment
787
137
278
372
Control
728
160
285
283
After the experiment
Experiment
787
410
275
102
Control
728
217
279
232
Diagrams based on corresponding indexes have the following picture:
Before the experiment
After the experiment
Fig 5. Diagram of Healthy Lifestyle Culture of the Youth Development Degrees
On the basis of the results given above, and after mathematical statistical
analysis average square deviation for the final state of the experiment, selective
disperse, variation indexes, Student’s selective criteria, on the basis of Student’s
Control
Experement
Control
Experement
Control
Experement
78
criteria the degree of freedom, Pirson’s corresponding criteria and reliable
deviation have been found.
X
Y
2
x
S
2
y
S
x
C
y
C
y
x
T
,
K
2
,
m
n
X
т
к
4.39
3.98
0,4974
0,6163
1
1
10,71
1463,32
104,72
0,05
0,05
On the basis of Neiman’s idea reliable intervals for the results of experiment
and testing groups were found:
n
S
t
Х
а
n
S
t
Х
x
кр
х
x
кр
n
S
t
Y
а
n
S
t
Y
y
кр
y
y
кр
44
,
4
34
,
4
х
а
03
,
4
93
,
3
х
а
It was calculated the quality of indexes for the obtained results of the
experiments.
According to:
Х
=4,39;
Y
=3,98
;
05
,
0
x
05
,
0
y
is equal.
And quality index is:
08
,
1
03
,
4
34
,
4
05
,
0
98
,
3
05
,
0
39
,
4
)
(
)
(
y
x
усб
Y
Х
К
> 1;
41
,
0
93
,
3
34
,
4
)
05
,
0
98
,
3
(
)
05
,
0
39
,
4
(
)
(
)
(
y
x
бдб
Y
Х
К
> 0;
The obtained results show that the evaluation criterion of effectiveness of study
is bigger than one and evaluation criterion of knowing degree isbigger than zero. It
means that progress in experiment group is higher than the progress in testing
group.
CONCLUSION
It was come to the following conclusion on the basis of analyses and results of
scientific-pedagogical observations:
1. One of the basic conditionsin modernization of the society in the process
of globalization is developing healthy lifestyle culture of the population and
improvement of social condition. Therefore to upbringing spiritually and
physically advanced generation was determined to be priority tasks during the
years of independence.
2. Developing of healthy lifestyle culture of the youth is related to the
philosophical, psychological, legal and social approaches, and influencing factors
on the components of healthy lifestyle culture development, and pedagogical
conditions, was proven.
3. It provided the purpose-orientedness through the classification of
historical-evolutionary development of spiritual values, from components of
healthy lifestyle culture point of view, and grounding from scientific and
pedagogical points of view in the process of upbringing.Spiritual heritage of
people’s pedagogy and Oriental thinkers served to be a basic source in developing
healthy lifestyle culture of the youth.
4. Improving the activity on this problem, and developing sound thinking
and healthy outlook of the youth were achieved through working out the content
ofsocial projects directed at developing healthy lifestyle culture of the youth,
implementation into life and evaluation of its effectiveness of educational
establishments and civil society institutions.
79
5. In developing healthy lifestyle culture of the youththeir possibilities of
having theoretical knowledge, skills and competences in upbringing were
determined through social-humanitarian and major subjects, special courses taught
at
the
educational
establishments,
designing
of
pedagogical process,
algorithmization, information-communicative technologies and effective use of
interactive methods.
6. In developing healthy lifestyle culture of the youth organization of
upbringing activities, setting cooperation of educational establishments with civil
society institutions, using of innovative methods of upbringing and relying on
foreign experience in developing healthy lifestyle culture is connected with
teacher’s pedagogical competence was proven.Requirements put to modern
teachers and criteria of determining their competence in training pedagogues for
the process of developing healthy lifestyle culture of the youth were worked out.
7. Working out of the model of improving pedagogical mechanisms of the
observance of consistency and continuity principles in developing of healthy lifestyle
culture of the youth on the basis of philosophical, psychological, legal and social
approaches, implementation of it into practice and organizing a pedagogical process,
cooperation of higher educational establishments with families and mahallahs and
civil society institutions will serve to provide it with social partnership.
8. Improving the evaluation results of fulfilling the state policy on the youth,
constant monitoring of the degree of development indexes of healthy lifestyle
culture of the youth in the process of upbringing in this respect enabled to organize
technological approach on the basis of cooperative pedagogyeffectively.
9. In upbringing comprehensively advanced generation improving
cooperation of families, mahallahs and educational establishments with civil
society institutions will provide with consistency and continuity of work in this
respect, set public control, provide with social partnership and programme future
cooperative activity.
10. Based on the results of the research in developing healthy lifestyle culture
of the youth in further improving of pedagogical mechanisms in observance of
consistency and continuity principles creation of State Programme on cooperation
of educational establishments with civil society institutions, and implementing it
through innovative technologies; improving the content of subjects taught at
continous education system and State Education Standards; introduction of a
special course in the curriculum of the training and re-training of teachers in
training
pedagogues
to
the
process
of
developing
healthy
lifestyle
culture;professional training of future teachers for developing healthy lifestyle
culture of the youth in the direction of pedagogy in higher educational
establishments; it will be appropriate to organize a Republican and International
traditional scientific-practical Forum.
80
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
СПИСОК ОПУБЛИКОВАННЫХ РАБОТ
LIST OF PUBLISHED WORKS
I бўлим (I часть; Ipart)
1.
Жамолдинова
О.
Ёшларнинг
соғлом
турмуш
маданиятини
шакллантиришда узвийлик ва узлуксизлик. – Тошкент: Янги аср авлоди,
2011. – 248 б.
2.
Жамолдинова О. Мактабгача таълим муассасаларида ҳунармандчилик
тўгараклари// Узлуксиз таълим. – Тошкент, 2002. - № 2. - Б. 25-29. (13.00.00.
№ 9)
3.
Жамолдинова О. Талабаларни мактабгача таълим муассасаларни
бошқариш фаолиятига тайѐрлаш технологияси// Халқ таълими. –
Тошкент, 2006. - № 3. – Б. 61-65 (13.00.00. № 17)
4.
Жамолдинова О. Овқатланиш маданиятига риоя этиш соғлом турмуш
тарзининг асосидир// Халқ таълими. – Тошкент, 2008. - № 1. - Б. 139-143.
(13.00.00. № 17)
5.
Жамолдинова О. Маънавий муҳит - соғлом турмуш маданиятининг
асосий омили// Халқ таълими. – Тошкент, 2008. - № 2. - Б. 17-21.
(13.00.00. № 17)
6.
Жамолдинова О. Талабаларда соғлом турмуш тарзи маданиятини
шакллантириш (“Ибн Сино саломатлик маскани” маърифат маркази иш
тажрибасидан)// Халқ таълими. – Тошкент, 2008. - № 6. – Б. 80-86.
(13.00.00. № 17)
7.
Жамолдинова
О.
Талабаларда
соғлом
турмуш
маданиятини
шакллантириш// Узлуксиз таълим. – Тошкент, 2008. - № 4. –Б. 53-56.
(13.00.00. № 9)
8.
Нарбаева Т., Жамолдинова О. Имконияти чекланган ѐшларни ижтимоий
ҳимоялашда узвийлик ва узлуксизлик// Бола ва замон. – Тошкент, 2009. -
№ 3. - Б.11-13. (13.00.00. № 1)
9.
Мусурманова О., Жамолдинова О. Миллий истиқлол ғояси ва маънавият
асослари фани ѐшларнинг соғлом турмуш маданиятини шакллантиришда
муҳим омил// Халқ таълими.–Тошкент, 2010.- № 1.- Б. 4-11. (13.00.00.
№ 17)
10.
Жамолдинова О. Каримова О, Исроилова Г. Ҳаѐтимиз қомуси//
Педагогик таълим. – Тошкент, 2012. - № 6. – Б.3-6. (13.00.00. № 6)
11.
Жамолдинова
О.
Ёшларда
соғлом
турмуш
маданиятини
шакллантиришда фанлараро алоқадорликдан фойдаланиш// Узлуксиз
таълим. – Тошкент, 2014. - № 6. - Б. 71-77. (13.00.00. № 9)
12.
Жамолдинова О. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини шакллантиришга
технологик ѐндашув// Илм ҳем жамият. –Нукус, 2014. - № 4. -Б.79-
81.(13.00.00. № 3)
13.
Jamoldinova O. Views on the eating etiquette in central asia (middle ages) //
The Advanced Science. - USA. 2011. -№ 3. - P. 71-74.(13.00.00. 2012. № 1)
14.
Jamoldinova O. Central Asian civilization:the principles of healthy lifestyle //
81
The Advanced Science. - USA. 2014. -№ 3. - P. 57-60.(13.00.00. 2012. № 1)
15.
Jamoldinova O. National Folk Games as Efficient Means of Education of
Healthy Lifestyle Culture// Science and world. 2015. - №12 (№5. Global
Impact Factor. 0.325).
II
бўлим (
II
часть;
II
part)
16. Мусурманова А, Жамолдинова О. Преемственность и непрерывность в
формировании культуры здоровой жизни молодѐжи. Образование как
целевой ресурс в развитии личности: теория, методология, опыт:
коллективная монография. – Стерлитамак: 2014. С. 156-168.
17. Мусурманова О., Қирғизбоев А., Жамолдинова О., Йўлдошева С.,
Рисқулова К., Атаева Г. Узлуксиз таълим тизимида ѐшлар маънавиятини
шакллантириш. – Тошкент: Фан ва технология, 2014. - 128 б.
18. Жамолдинова О. Беруний таълимотида маънавий баркамол инсон
тимсоли// Муғаллим ҳем узликсиз билимлендириў. – Нокис, 2008. - № 3.
- Б. 41-46.
19. Жамолдинова О. Соғлом турмуш тарзини шакллантиришда Жиззах
вилоятига
хос
хусусиятлар//
Хоразм
Маъмун
Академияси
Ахборотномаси. – Хоразм, 2008. - № 2 (6). - Б. 172-173.
20. Жамолдинова О. Технология формирования здорового образа жизни
молодѐжи в системе непрерывного образования// Наука, образование,
техника.- Ош, 2009. - № 3 (29). - С. 46-49.
21. Жамолдинова О. Проблемы формирования культуры здорового образа
жизни в семье// Молодой учѐный. – Чита, 2010. - № 7 (18). - С. 264-266.
22. Жамолдинова О. Ёшларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш
педагогик муаммо сифатида// Муғаллим ҳем узликсиз билимлендириў. –
Нокис, 2010. - № 3. - Б. 29-31.
23. Жамолдинова
О.
Ёшларнинг
соғлом
турмуш
маданиятини
шакллантиришда узвийлик ва узлукcизликни таъминлаш методикаси//
Муғаллим ҳем узликсиз билимлендириў. – Нокис, 2010. -№ 6. -Б. 32-35.
24. Жамолдинова О. Культура здорового образа образа жизни: их
теоритические и практические аспекты// Педагогика и современность. –
Москва, 2014. - № 1. Стр. 97-100.
25. Жамолдинова О. Эртамиз эгалари – давлатимиз эъзозида// Ёш куч. –
Тошкент, 2015. - № 4, - Б. 55-57.
26. Жамолдинова О. Болаларда меҳнатга ҳавас туйғусини тарбиялашда халқ
педагогикаси ва Шарқ мутафаккирлари меросидан фойдаланиш// Таълим-
тарбиянинг ҳозирги давр муаммолари: Илмий мақолалар тўплами. –Жиззах:
ЖДПИ, 2002. – Б. 25-30.
27. Жамолдинова О. Ҳозирги замон ўқитувчисининг маънавий қиѐфаси//
Педагогика фанининг баркамол авлодни шакллантиришдаги ўрни: Илмий
мақолалар тўплами. – Тошкент, 2003. - Б. 61-62.
28. Жамолдинова О. Ўзбек маърифатпарвари А.Авлоний ижодида соғлом
авлод тарбияси масалалари// Бошланғич таълимда инновацион
технологиялар: муаммолар, ечимлар: Республика илмий-амалий
82
анжумани материаллари. - Жиззах (1-қисм), – 2006. -Б. 182-183.
29. Жамолдинова О. Соғлом турмуш тарзи борасида алломаларнинг
фалсафий қарашлари// Бошланғич таълимда инновацион технологиялар:
муаммолар,
ечимлар:
Республика
илмий-амалий
конференция
материаллари. - Жиззах (3-қисм), 2006. – Б. 142-143.
30. Жамолдинова О. Миллий истиқлол ғоясини мактабгача таълим
муассасаси
тарбияланувчилари онгига сингдиришнинг асосий
йўналишлари// Ёшлар онгига миллий истиқлол ғоясини сингдиришда
ижтимоий-гуманитар фанларнинг вазифалари: Республика илмий-
назарий конференция материаллари. – Жиззах (2-қисм), 2006 - Б. 200-
203.
31. Жамолдинова О. Оилада соғлом турмуш маданиятини шакллантириш//
Личностно-ориентированный подход к современному обучению и
воспитанию: Сборник научно-методических статей (второй выпуск)
Часть 6. – Тошкент, 2008. - С. 69-72.
32. Жамолдинова О. Болаларда маданий-гигиеник малакаларни тарбиялаш//
Бола шахсини ривожлантиришнинг долзарб муаммолари: II-Халқаро
илмий-амалий анжуманнинг тезис ва мақолалар тўплами. – Тошкент,
2008. – Б. 60-61.
33. Мусурманова А., Жамолдинова О. Активизация воспитательной работы
среди детей группы социально-правового риска-эффективный путь их
интеграции в общество// Образование через всю жизнь: непрерывное
образование для устойчивого развития: Труды международного
сотрудничества. – Санкт-Петербург: Альтер Эго, 2008. –С. 338-340.
34. Musurmanova А., Jamoldinova О. Activization of educational work among
children of social and legal risk group is an effective wav of their integration
into society// Lifelong learning: continuous education for sustainable
development: proceedingsof international cooperation.- Saint-Petersburg:
Alter Ego, 2008. - P. 216-218.
35. Жамолдинова О. Талабаларда соғлом турмуш тарзи маданиятини
шакллантириш долзарб муаммо// Замонавий педагогика фани ва
таълимнинг инновацион технологиялари: Республика илмий-амалий
конференцияси материаллари. – Тошкент, 2008. – Б. 111-114.
36. Жамолдинова О. Оила ѐшларни соғлом турмуш тарзи руҳида
тарбиялашнинг муҳим воситаси// Инклюзив таълим ва болаларни
ижтимоий
қўллаб-қувватлашни
ривожлантиришнинг
замонавий
тенденциялари: Халқаро Форум материаллари тўплами. – Тошкент, 2008.
– Б.203-206.
37. Жамолдинова О. Педагог ходимларнинг соғлом турмуш маданиятини
шакллантириш маънавий бошқарувнинг муҳим омили// Педагогик
технологиялар-педагогик жараѐнни бошқариш омили: Республика
илмий-услубий анжуман материаллари. – Тошкент: 2009. – Б. 236-239.
38. Жамолдинова О. Соғлом турмуш тарзига таъсир этувчи омиллар//
Иқтидор. Ёшларнинг илмий, публицистик, бадиий тўплами. – Тошкент:
83
Фан, 2009. – Б. 26-31.
39. Жамолдинова О. Ижтимоий-ҳуқуқий хатар гуруҳ болаларнинг бўш
вақтини ташкил этишда “Камолот” ЁИҲнинг ўрни// Болаликдан улғайиш
сари: ижтимоий ҳимоя, ижтимоий иш, ижтимоий интеграция: Халқаро
Форум материаллари. - Тошкент, 2009. – Б. 267-272.
40. Жамолдинова О. Ёшлар соғлом турмуш маданиятини шакллантиришда
узвийлик ва узлуксизликни таъминлаш омили// Баркамол авлод
тарбиясининг маънавий-ахлоқий, ҳуқуқий, экологик, валеологик,
акмеологик ва иқтисодий масалалари: - Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ
институти, 2009. –Б. 18-20.
41. Жамолдинова О. Маънавий-ахлоқий қадриятлар ѐшларда соғлом турмуш
маданиятини шакллантиришнинг муҳим омили// Ўзбекистоннинг
ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаѐтида ѐшларнинг ўрни: Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. – Тошкент: Янги аср
авлоди, 2009. - Б.54-59.
42. Жамолдинова О. Имконияти чекланган ѐшларда соғлом турмуш
маданиятини шакллантириш йўллари// XXI асрда шахс камолоти
муаммолари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. –
Тошкент, 2010. – Б. 252-255.
43. Жамолдинова О. Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва
ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда қонун устуворлиги// Ёшлар
соғлом турмуш маданиятини шакллантириш-баркамол авлод пойдевори:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. – Тошкент,
2010. – Б. 13-16.
44. Жамолдинова
О.
Вояга
етмаганлар
назоратсизлиги
ва
ҳуқуқбузарликларини олдини олишда давлат ва жамоат ташкилотлари
ҳамкорлиги// Олий таълим ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълим
муассасалари ўртасида ўқув-услубий ҳамкорлик ишларини олиб бориш:
муаммо ва вазифалар: Республика илмий-амалий конференцияси
материаллари. – Тошкент, 2010. – Б. 24-25.
45. Жамолдинова
О. Тарбияси қийин болаларда соғлом турмуш
маданиятини шакллантириш ва уларнинг жамиятга ижтимоийлашуви
масалалари// Соғлом турмуш тарзи - баркамол авлод тарбиясининг
асоси: Халқаро Форум материаллари. – Тошкент, 2010. – Б. 243-247.
46. Жамолдинова О. Формы и методы обучения в формировании культуры
здорового образа жизни (ЗОЖ)// Фан ва инновация фаолиятини
ривожлантиришда
ѐшларнинг
роли: Республика илмий-амалий
конференцияси материаллари. – Тошкент: ЎзР ВМ ҳузуридаги Фан ва
технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш қўмитаси, 2010.
-Б. 31-32.
47. Жамолдинова О. Ёшлар ташаббусларини қўллаб-қувватлашда ѐшлар
ташкилотларининг давлат органлари билан ҳамкорлиги («Камолот» ЁИҲ
мисолида)// Фуқаролик жамиятини шакллантиришда ѐшларнинг роли:
Халқаро конференция материаллари. – Бухоро, 2010. – Б. 36-42.
84
48. Jamoldinova О. Tне role of interdisiplinary relationships in lifelong education
in the formation of healthy lifestyles// Lifelong learning: continuous education
for sustainable development: proceedingsof international cooperation. - Saint-
Petersburg, 2011. - P. 238-239.
49. Жамолдинова О. Роль межпредметных связей в формировании
здорового образа жизни// Соціальна робота та управління:соціологія,
психологія, педагогіка, соціальна робота, філософія освіти.Міжнародний
збірник наукових праць НПУ імені М.П. Драгоманова. – Київ, 2011. - С.
92-103.
50. Жамолдинова О. Некоторые вопросы формирования культуры здорового
образа жизни (КЗОЖ) молодежи// Актуальные вопросы современной
педагогики: Материалы международной заоч.науч. конференции. – Уфа,
2011. - С. 88-90.
51. Жамолдинова О. Некоторые вопросы формирования культуры здорового
образа жизни (КЗОЖ) молодежи nttp:// www. moluch.ru/conf/ped/ archive/
18/738// Актуальные вопросы современной педагогики: материалы
международная заочная научная конференция. – Уфа, 2011.- С. 88-90.
52. Жамолдинова О., Нарбаева Т. Ёшлар маънавиятини юксалтиришда
ижтимоий лойиҳаларнинг аҳамияти. Ёшлар маънавияти ва соғлом
турмуш тарзи. Илмий мақолалар тўплами. – Тошкент: Зиѐ, 2012. - Б.107-
109.
53. Жамолдинова О., Рисқулова К. Ўзбекистонда ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини шакллантиришга доир мониторингни ташкил этиш
механизми// Ёшлар маънавияти ва соғлом турмуш тарзи. Илмий
мақолалар тўплами. – Тошкент: Зиѐ, 2012. –Б. 110-112.
54. Жамолдинова О. Ижтимоий-ҳуқуқий хатар гуруҳига мансуб ѐшлар билан
ижтимоий-тарбиявий ишлар тизимини такомиллаштириш. Болалар ва
ѐшларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш – фаровон ва тараққий этиб
борувчи жамият асоси. Халқаро Форум материаллари. – Тошкент, 2013. -
Б. 220-223.
55. Мусурманова А., Жамолдинова О. Формирование духовных основ
социальной защиты молодѐжи в процесса профессионального
образования// Образование через всю жизнь: непрерывное образование в
интересах устойчивого развития: Материалы 12-й международной
конференции. – Астана-Санкт-Петербург, 2014. Ч.III.С.115-117.
56. Musurmanova А., Jamoldinova О. The formatioh of spiritual foundations of
youth social protection in the process of professional edication// Lifelong
learning: continuous education for sustainable development: proceedings of
12th international Conference. Astana-St.Petersburg , 2014. - P. 98-99.
57. Жамолдинова О. Педагог ходимларни ѐшлар соғлом турмуш
маданиятини ривожлантириш жараѐнига тайѐрлаш// Педагогик кадрлар
тайѐрлаш: тарихийлик, замонавийлик, истиқбол: Илмий-амалий
конференция материаллари тўплами. – Тошкент: ТДПУ, 2015. - Б. 348.
