1
ТОШКЕНТ ТЎҚИМАЧИЛИК ВА ЕНГИЛ САНОАТ ИНСТИТУТИ
ҲУЗУРИДАГИ ФАН ДОКТОРИ ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ БЕРУВЧИ
16.07.2013.Т.06.01 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ
________________________________________________________________
ТОШКЕНТ ТЎҚИМАЧИЛИК ВА ЕНГИЛ САНОАТ ИНСТИТУТИ
АРИПДЖАНОВА ДИЛАФРУЗ УКТАМОВНА
ЖУН ВА АРАЛАШ МАТОЛАРДАН АЁЛЛАР КИЙИМЛАРИНИ
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИНГ КОМПЛЕКС ТЕХНОЛОГИЯСИНИ
ЯРАТИШ
05.06.04 – Тикувчилик буюмлари технологияси ва костюм дизайни
(техника фанлари)
ДОКТОРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2015
2
УДК 687.1.001.02:675.042
Докторлик диссертацияси автореферати мундарижаси
Оглавление автореферата докторской диссертации
Сontents of the abstract of doctor's dissertation
Арипджанова Дилафруз Уктамовна
Жун ва аралаш матолардан аёллар кийимларини ишлаб
чиқаришнинг комплекс технологиясини яратиш.........................
3
Арипджанова Дилафруз Уктамовна
Создание комплексной технологии производства женской
одежды из шерстяных и смесовых тканей..................................
29
Aripdjanova Dilafruz Uktamovna
Development of complex technology women’s clothes production
from wool and blended fabrics…………..........................................
55
Эълон қилинган ишлар рўйхати
Список опубликованных работ
List of published works....................................................................
80
3
ТОШКЕНТ ТЎҚИМАЧИЛИК ВА ЕНГИЛ САНОАТ ИНСТИТУТИ
ҲУЗУРИДАГИ ФАН ДОКТОРИ ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ БЕРУВЧИ
16.07.2013.Т.06.01 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ
________________________________________________________________
ТОШКЕНТ ТЎҚИМАЧИЛИК ВА ЕНГИЛ САНОАТ ИНСТИТУТИ
АРИПДЖАНОВА ДИЛАФРУЗ УКТАМОВНА
ЖУН ВА АРАЛАШ МАТОЛАРДАН АЁЛЛАР КИЙИМЛАРИНИ
ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИНГ КОМПЛЕКС ТЕХНОЛОГИЯСИНИ
ЯРАТИШ
05.06.04 – Тикувчилик буюмлари технологияси ва костюм дизайни
(техника фанлари)
ДОКТОРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2015
4
Докторлик диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясида 30.09.2014/В.2014.3-4.Т67
рақам билан рўйхатга олинган.
Докторлик диссертацияси Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институтида
бажарилган.
Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, рус, инглиз) веб-саҳифада
манзилига ва “ZiyoNet” Ахборот-таълим порталида www.ziyonet.uz манзилига
жойлаштирилган.
Илмий
маслаҳатчи:
Алимова Халимахан
техника фанлари доктори, профессор
Расмий
оппонентлар:
Жилисбаева Раушан Оразовна
техника фанлари доктори, профессор
Нигматова Фотима Усмановна
техника фанлари доктори
Ахмедхаджаев Хамид Турсунович
техника фанлари доктори, профессор
Етакчи
ташкилот:
Бухоро муҳандислик-технология институти
Диссертация ҳимояси Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти ҳузуридаги
16.07.2013.Т.06.01 рақамли илмий кенгашнинг «29» декабр 2015 й. соат 10
00
даги
мажлисида бўлиб ўтади. (Манзил: 100100, Тошкент ш., Шоҳжаҳон -5, тел. (+99871)- 253-
06-06, 253-08-08, факс: 253-36-17; e-mail:
Докторлик диссертацияси билан Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат
институтининг Ахборот-ресурс марказида танишиш мумкин (05 рақам билан рўйхатга
олинган). Манзил: 100100, Тошкент ш., Шоҳжаҳон-5, тел. (+99871)- 253-06-06, 253-08-08.
Диссертация автореферати 2015 йил «28 » ноябрда тарқатилди.
(2015 йил 28 ноябр №05 рақамли реестр баённомаси).
К. Жуманиязов
Фан доктори илмий даражасини берувчи
илмий кенгаш раиси, т.ф.д., профессор
А.З. Маматов
Фан доктори илмий даражасини берувчи
илмий кенгаш илмий котиби, т.ф.д., профессор
М.М. Мукимов
Фан доктори илмий даражасини берувчи илмий
кенгаш ҳузуридаги илмий семинар раиси,
т.ф.д., профессор
5
КИРИШ (докторлик диссертацияси аннотацияси)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.
Бир қатор
тўқимачилик ва енгил саноат халқаро Уюшмалари таҳлилига кўра дунё
аҳолисининг ўсиб, ер майдонларининг камайиб бориши табиий толаларни
етиштиришни кўпайтириш имкониятини чегараланишига ва уларни жаҳон
тўқимачилик хом ашёси балансидаги улушини камайиб боришига сабаб
бўлмоқда, аксинча, синтетик толаларни ишлаб чиқариш эса жадаллик билан
ривожланмоқда. Шу сабабли дунё амалиётида Америка, Англия, Германия,
Хитой, Япония, Хиндистон каби мамлакатларда синтетик толаларни
гигиеник хусусиятларини яхшилаш мақсадида уларни табиий толаларга
аралаштириб, тўқимачилик матоларини ишлаб чиқаришнинг назарий
асослари, техника ва технологияси кенг кўламда ривожланиб бормоқда.
Давлатимиз томонидан тўқимачилик ва енгил саноатни олдига қўйган
муҳим вазифалардан бири замонавий техника-технологияларни, илм-фан
ютуқларини амалиётга жорий этиш асосида хомашё бойликларимиздан пахта
ва ипакни тўла қайта ишлаб, ички ва ташқи бозорларда ҳаридоргир тайёр
маҳсулотлар турларини кўпайтириш тармоқ самарадорлигини оширишдан
иборат.
Бу вазифаларни бажаришда истеъмолчилар талабларини қондириш,
экологик тоза, яхши гигиеник хусусиятли табиий толалар аралашмасидан
харидоргир кийимларни яратишни тақазо этади. Республикада йилига 25
минг тоннадан ортиқ ипак қурти пиллалари етиштирилади. Бу қимматбаҳо
хомашёни
қайта
ишлашда
ёқимли
ялтироқлиги,
юмшоқлиги,
қатланувчанлиги, кам чўзилувчанлиги, юқори гигроскопиклиги ва
мустаҳкамлиги, ишқаланишга чидамлилиги, табиий хусусиятларига эга
бўлган жун-ипакли йигирилган ипдан мато ишлаб чиқариш, улардан
замонавий тайёр маҳсулотлар, аёллар либосларини ишлаб чиқарувчи
комплекс технологияни такомиллаштириш ва янада самарадорлигини
ошириш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги
ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини
ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисидаги» Қарорида,
шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 2 августдаги 234-сон «2012-
2015 йилларда ноозиқ-овқат истеъмол товарлари ишлаб чиқариш
ҳажмларини кўпайтириш ва турларини кенгайтириш бўйича қўшимча чора-
тадбирлар тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада
амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши-
нинг йўналишларига боғлиқлиги.
Мазкур диссертация республика фан ва
технологиялари ривожланишининг ИТД-3. «Энергетика, энергия-ресурс
тежамкорлиги, транспорт, машина ва асбобсозлик» устувор йўналишига мос
равишда бажарилган.
6
Диссертация мавзуси бўйича хорижий илмий-тадқиқотлар шарҳи.
Жун ва синтетик толаларини аралашмасидан олинган янги мато турларини
ишлаб чиқариш илмий асосларини, тўқимачилик ва енгил саноат техника-
технологияларини ривожлантиришга бир қатор университетлар ва илмий-
тадқиқот институтларида, жумладан, Manchester University (Англия), Ghent
University (Бельгия), Kyoto University (Япония), Dortmund Technical
University (Германия), Sechuansky institute of technology easy and paper the
industries (Хитой), University of Piraeus (Греция), South Indian textile research
association (Хиндистон) кенг қамровли илмий-тадқиқотлар олиб борилмоқда.
Тайёр кийимларнинг замон талабларидаги моделларини яратиш
борасида жаҳонда қатор илмий натижалар, жумладан қуйидагилар олинган:
мосланувчан технологик жараёнларини автоматлаштириш тизимлари
«Toуota Sewing Svstems» (Япония), «Eton Ups» (Швеция), «Schonenberger»
(Франция), «Datatron» (Германия); «Turbo» ва «Xeberleyn» синтетик ипларни
текстурлашни янги усуллари (АҚШ); DTV машинасида синтетик штапел
толаларини ишлаб чиқаришни янги технологиялари «Oerlikon Barmag»
(Германия) таклиф этилган; спандекс (лайкра) иплари асосида шакл сақлаш
имконини берувчи мато ва тайёр кийимларни ишлаб чиқариш бўйича «Du
pont» технологияси (АҚШ) ишлаб чиқилган.
Бугунги кунда дунёда табиий ипак хусусиятларига ўхшаш тусли
матолар яратиш, синтетик толалар ва ипларни табиий ипакнинг нано
бўлакчалари билан модификация қилиш, «ақлли газлама» технологиясини,
тозалашни талаб қилмайдиган кийимларни яратиш каби устувор
йўналишларда илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмоқда.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Адабиётлар таҳлили
натижалари шуни кўрсатадики, ҳозирги кунда текстурланган, ҳажмдор,
комбинацияланган, эшилган ва бошқа хусусиятлари яхшиланган иплар,
аралаш толали матолар, хом ашё тузилишини тадқиқ қилиш, улардан
замонавий кийим ассортиментини тайёрлаш жараёнини ташкил этиш учун
назарий ва амалий базани яратиш бўйича бир қатор олимларнинг:
А.Б.Пакшвер, М.В. Эммануэль, Н. Леадерман, М.Н. Белицин, А.Н. Соловьев,
Г.Н. Кукин, В.Е. Гусев, Н.М. Ашнин, П.М. Панин, А.Г. Севостьянов, Н.И.
Труевцев, С.Д. Николаев, Е.Г. Андреева, Б.А. Бузова, П.П. Кокеткин, Е.Х.
Меликов, В.Е. Мурыгина, Н.С.Мокеева, М.М. Мукимов, М. Абдукаримова,
Х. Алимова, С.Ш. Ташпулатов, Ф.У. Нигматова ва бошқалар ишларида кўриб
чиқилган.
В.А.Усенко ўз шогирдлари билан жунга ипак чиқиндиларини
аралаштириб йигирилган ип олиш; Я.Г.Лацман аралаш толали мато ишлаб
чиқаришни математик модели ва назарий асосларини ривожлантириш;
Т.В.Козлова костюм бадиий лойиҳалашнинг назарий асосларини яратиш;
Н.С.Мокеева кичик серияли ишлаб чиқариш шароитида эгилувчан тикув
оқимини лойиҳалаш методологиясини ишлаб чиқиш билан боғлиқ илмий
тадқиқотлар олиб боришган. Шу билан бир қаторда жун ва ипак аралашмали
матолардан устки кийим моделларини лойиҳалаш, ишлаб чиқариш
7
технологияларини назарий асосларини яратишга бағишланган илмий
изланишлар деярли олиб борилмаган.
Лекин аралашма матолардан кийим ишлаб чиқаришни комплекс
технологиясини яратишда хомашё-мато-кийим концепциясини такомил-
лаштиришнинг тизимли таҳлил усулини, қўллаб технологик жараёнларни
узвийлигини бошқариш, илмий тадқиқотлар ўтказиш натижасида
бикомпонентли (жун ва ипак толали) йигирилган ип ишлаб чиқариш
усулини, янги турдаги жун-ипак матолардан сифати яхшиланган либосларни
лойиҳалаш ва тикиш технологияларини яратиш устида илмий-тадқиқот
ишлари деярли олиб борилмаган.
Диссертация мавзусининг диссертация бажарилаётган олий
таълим муассасининг илмий-тадқиқот ишлари билан боғлиқлиги.
Диссертация тадқиқоти Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат
институтининг ИТД-6-026 «Хом ипакдан хусусиятлари олдиндан
белгиланадиган турли хил устки трикотаж махсулотларини ишлаб чиқариш
учун эшилган ипларни тайёрлашнинг илмий асосланган технологиясини
яратиш» (2009-2011йй.), ИТД-4-18 «Ипакнинг нанотехнологияси асосида
фойдали хусусиятли махсулотлар ва поликомпонентли ипларни олишнинг
янги усуллари ва технологияларини ишлаб чиқиш» (2012-2014йй.)
мавзусидаги тадқиқотлар таркибий қисмига киритилган.
Тадқиқотнинг мақсади
янги жун ва аралаш матолардан аёллар
либосларини ишлаб чиқариш комплекс технологиясини яратишдан иборат.
Белгиланган мақсадга эришиш учун қуйидаги
тадқиқот вазифалари
қўйилган:
жун ва аралаш матолардан ишлаб чиқариладиган либосларни тизимли
лойиҳалашнинг методологиясини асослаш;
янги ассортиментдаги жун-ипакни (толали чиқиндисидан) йигирилган
ипини ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш;
жун ва аралаш матолардан тикув буюмларини лойиҳалаш учун
матолар хусусиятларини тадқиқ этиш;
регионал бозорни ва моделларнинг композицион хилма-хиллиги
хусусиятларини тадқиқ этиш асосида жун ва аралаш матолардан ишлаб
чиқарилган аёллар кийимларининг рационал ассортиментини лойиҳалаш
принципларини ишлаб чиқиш;
янги ассортиментли аралаш матодан кичик корхона шароитида либос
тайёрлаш технологиясини асослаш.
Тадқиқот объекти
сифатида
ипакнинг толали чиқиндилари, жун
толалари,
аралаш матоларнинг хусусиятлари, моделлаштириш, лойиҳалаш
жараёнлари ва аёллар кийимини ишлаб чиқаришда кўпассортиментли
коллекцияни тайёрлаш технологияси белгиланган.
Тадқиқот предмети –
трансформация элементли аёллар устки
кийимини лойиҳалаш ва ишлаб чиқаришга тайёрлашдаги услуб ва
воситалар, хомашё тайёрлаш технологиялари ҳисобланади.
8
Тадқиқот усуллари.
Илмий изланиш хомашё ва матоларни комплекс
сифат кўрсаткичларини стандарт синов услублари, математик статистика ва
эҳтимоллар назарияси, кийимни лойиҳалашга тизимли ёндашувнинг умумий
методологияси, назарий ва тажриба услублардан ҳамда Gerber Technology,
Delphi дастурий маҳсулотлардан фойдаланилган.
Тадқиқотнинг
илмий янгилиги
қуйидагилардан иборат:
хомашё-мато-кийим тизимини қўллашга асосланган, жун ва аралаш
матолардан аёллар кийимини комплекс лойиҳалаш ва ишлаб чиқаришнинг
янги методологияси яратилган;
аралаш
матолардан кийим тайёрлашда комплекс технологик
жараёнларнинг мантиқли-таркибли ахборот модели ишлаб чиқилган;
тоза жун билан солиштирганда, жун-ипак (толали чиқиндиларидан)
йигирилган ипининг нисбий узулиш кучини икки баробар ошишига имкон
берувчи хом ашёларни аралаштириш ва олиш усули ишлаб чиқилган;
жун матосининг пишиқлигини ортишига ижобий таъсир этувчи
кимёвий толаларнинг рационал улуши аниқланган (полиэфир толаси 25% ва
лайкра ипи 2%), аралашмада синтетик толалар улушининг ортиши эса
матонинг ҳаво ўтказувчанлигини ёмонлашишига олиб келиши исботланган;
либоснинг шакл ҳосил қилиш характеристикасини тезкор аниқловчи,
мато ғовакдорлигини ҳисоблашнинг янги усули таклиф этилган;
жун ва аралаш матоли либосни кийиш жараёнида уни қулайлигини
таъминловчи,
ғижимланмаслигига
асос
бўлувчи
деформациянинг
қайишқоқлик қисмини 64-70 фоизга тенглиги аниқланган;
жун ва аралаш матолардан кўп ассортиментли аёллар либоси
комплектини тузишнинг тамойиллари ва уни шакллантириш услуби
яратилган, саноат намунаси тайёрланган;
тикув оқимларини оптимизация қилиш асосида жун ва аралаш
матолардан кўпассортиментли аёллар кийимлар комплектларини яратишда
ташкилий-технологик схемаларининг таркиби ва мазмуни ишлаб чиқилган.
Тадқиқотнинг амалий натижаси
қуйидагилардан иборат:
жун ва аралаш матолардан кичик ва ўрта бизнес корхоналари
шароитида маҳсулотларни комплекс ишлаб чиқариш учун лойиҳалашни
йўлларини ва уларни кетма-кетлигини таъминловчи информацион модель,
бир бутун ахборот таъминлашни тузилиши ва таркиби, кириш ва чиқиш
ахборот тизими ишлаб чиқилган;
камволь жунига аралаштиришга мос келадиган хом ашёнинг
(йигиришдаги ипакнинг иккиламчи чиқиндилари) нуқсонлари ва қайта
ишлаш хусусиятлари тадқиқоти асосида оптимал параметрларини танлаш
асосланган;
янги ассортимент жун-ипакли йигирилган ип намунаси ва ундан
сифати яхшиланган мато олинган, уларнинг комплекс, физик-механик,
технологик, эксплуатацион хусусиятлари аниқланган ва аёлларнинг устки
кийимларини ишлаб чиқариш амалиётга тадбиқ этилган;
9
бадиий-конструкцион белгилар ва трансформация элементлари асосида
“комплект” системасида аёллар кийимларини лойиҳалашнинг тавсиялари
ишлаб чиқилган;
аёллар устки кийимларини кўп ассортиментли саноат коллекциясини
тайёрлашда кичик корхоналар шароитига мосланувчи технология таклиф
этилган.
Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги
назарий ва амалий
тадқиқотларнинг натижаларини солиштириш, баҳолаш критерияларига кўра
уларнинг мос келиши, жун-ипак либос ва матоларнинг деформацион амалий
ва моделларининг назарий ҳолатларининг яқинликлари билан асосланган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Тадқиқот
натижаларининг илмий аҳамияти жун ва аралаш матолардан аёллар
кийимларини ишлаб чиқаришни илмий асосланган технологиясини
яратишдан иборат. Шунингдек, жун-ипакли йигирилган ипни нисбий
пишиқлигини ва кийимларни ғижимланмаслик хусусиятини таъминловчи
материалларни ғовакдорлигини аниқлаш усулидан иборат.
Олиб борилган тадқиқотнинг амалий аҳамияти ипакнинг иккиламчи
чиқиндиларини утилизация қилиш йўли билан, табиий ипакли
рақобатбардош тайёр маҳсулотлар ассортиментларини кенгайтиришдан
иборат.
Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Диссертациянинг
натижалари “Узбекенгилсаноат” ДАК тизимидаги корхоналарида, жумладан:
«Istiqlol Dizayn Markazi» МЧЖ (Наманган ш.), «Зиёда Арт Текстиль» МЧЖ
(Тошкент ш.), «Косонсой тўқимачи» МЧЖларида жорий этилган (“Узбек-
енгилсаноат” ДАК, 27.07.2015й., №ШС-12-1980-сонли маълумотнома). Бир
тонна аралаш йигирилган ип ишлаб чиқаришдан олинган иқтисодий
самарадорлик 4,5 млн. сўмни, 800 та аёллар комплектини ишлаб чиқариш
самарадорлиги эса 42,5 млн. сўмни ташкил этган.
Тадқиқот натижаларининг апробацияси.
Тадқиқот натижалари
саккизта халқаро ва республика миқёсидаги илмий-техник ва илмий-амалий
анжуманларда шу жумладан: «Тўқимачилик ва енгил саноатининг замонавий
илмбоп технологиялар ва истиқболли материаллар» (Россия, Иваново, 2013),
«Техника-технологиянинг модернизация шароитида ёш тадқиқотчиларнинг
инновацион ғоялари ва ишланмалари» (Тошкент, 2011-2014йй), ҳамда
ТТЕСИ «Ипак ва йигириш технологияси» кафедраси кенгайтирилган илмий
семинарларида (Тошкент, 2012-2015 йй.) муҳокама қилинган.
Тадқиқот натижаларининг эълон қилиниши.
Диссертация мавзуси
бўйича 33 та илмий иш, шу жумладан, 21 та илмий журналларда мақола,
шундан 2 та мақола чет элда чоп этилган ва 3 та Ўзбекистон Республикаси
патенти олинган.
Диссертациянинг ҳажми ва тузилиши.
Диссертация кириш, олтита
боб, хулоса ва таклифлар, 193 та фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан
иборат. Диссертациянинг умумий ҳажми 231 саҳифа, 50 та расм, 31 та жадвал
ва 12 та иловалардан иборат.
10
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Кириш
қисмида
диссертация
мавзусининг долзарблиги ва зарурияти
асосланган, мақсади ва вазифалари, тадқиқот объекти ва предмети
ифодаланган,
тадқиқотнинг
Ўзбекистон
Республикаси
фан
ва
технологияларни ривожлантиришнинг устувор йўналишларига мослиги
келтирилган, тадқиқотнинг илмий янгилиги ва амалий натижалар баён
этилган, олинган натижаларнинг ишончлилиги асосланган, олинган
натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти ёритилган, тадқиқот
натижаларини амалиётга жорий этилиши, ишни апробацияси, чоп этилган
ишлар ва диссертация тузилиши ва ҳажми бўйича маълумот берилган.
Биринчи бобда
«Аралаш матолардан аёллар кийимини ишлаб
чиқариш технологиясининг замонавий ҳолати ва ривожланиш
истиқболлари»
мавзу бўйича
олиб борилган тадқиқотлар натижалари,
аралаш матолардан ҳар хил даражадаги кийимлар лойиҳалаш вазифасини
ечишда назарий-методик анализ, ретро таҳлиллар асосида бикомпонентли
жун-ипак йигирилган ип, ва материаллар яратиш назарияларини
ривожлантириш
келажакда
тикувчилик
корхоналарида
қўллашга
бағишланган.
Аввалги бажарилган: аралаш матолардан кийим лойиҳалашда, турли
хом ашёлардан ташкил топган материаллардан гигиеник, эстетик ва шакл
ҳосил қилиш хусусиятлари яхшиланган; кийим конструкциясини ва
технологиясини
ривожлантиришга
қаратилган
ишларда
кийим
лойиҳалашнинг методологик масалалари; кўпассортиментли ишлаб чиқариш
шароитида тўла комплекс дизайн объекти сифатида қараш имкониятлари
етарлича кўрилмаган.
Умуман олганда ўтказилган таҳлил шуни кўрсатадики жун ва аралаш
матолардан аёллар либосларини саноатда ишлаб чиқаришнинг комплекс
технологияси яратиш тизимидаги масалаларни ечишда концептуал ёндашув
етарли эмаслиги илмий тадқиқотлар вазифаларини шакллантиш имконини
берди.
Иккинчи бобда
«Жун ва аралаш мотолардан кийим лойиҳалашда
тизимли ёндашув»
мавзу бўйича
олиб борилган тадқиқотлар натижалари,
жун ва аралаш матолардан либосларни лойиҳалашнинг методологик
асослари “хомашё-мато-кийим” тизимли ёндашувини ишлаб чиқишга
бағишланган.
Олтита
таянч
босқичлари
мавжуд
бўлиб,
булар
қуйидагилардир: маркетинг тадқиқотлар; жун-ипак ипи ишлаб чиқариш
усулини яратиш; аралаш матолар хусусиятларини тадқиқи; янги
ассортиментли
аралаш
матодан
либослар
моделлари
рационал
коллекциясининг дизайн-лойиҳаси; моделлар коллекцияси ишлаб чиқаришни
конструктор-технологик тайёргарлиги; янги ассортимент аралаш матодан
моделлар чиқаришни мақсадли йўналтирилганлигини комплекс баҳолаш.
Функция элементларини ички мантиқий бажариш билан мос равишдаги
схемалар ҳар бир элемент функцияларини декомпозициялаш натижасида
11
ахборот модел ва лойиҳалаш жараёнининг график ахборот моделини
қуришнинг асосий принциплари ишлаб чиқилди (1-расм).
“Аралаш матолардан кийимни комплекс ишлаб чиқариш” модели ҳар
бир элементнинг жараёндаги берилган мақсадларини (лойиҳавий ечимлар)
шакллантиришни таърифлайди ва автоматлаштирилган лойиҳалашни
бажарилиш иш тартиби кетма-кетлиги орқали уларни амалга ошириш
стратегиясини аниқлайди: ишлаб чиқаришнинг ҳар бир босқичи умумий
мақсадга бирлаштирилган аниқ жараёнларга бўлинган ишлар йиғиндисидан
иборат; ҳар бир жараён учун мақсадга етишишнинг муқобил шароити, яъни
жараённи бажариш услуб ва мезони, кирувчи ва чиқувчи ахборотлар
характери, зарурий моддий-техник база ва кадрлар аниқланади; жараёнлар
орасида лойиҳаланаётган объект сифати каби ишлаб чиқариш жараёнини
бошқариш механизмининг асосини ташкил этувчи назорат жараёнлари
ажратилади, тўғри ва ортга қайтувчи алоқалар ўрнатилади.
1-расм. Аралаш матолардан либосларни комплекс лойиҳалашнинг
умумлаштирилган концептуал модели
Жун-ипак матосидан либос ишлаб чиқариш жараёнининг ахборот
моделини таҳлил қилиш унинг ахборот массивлари таркибини аниқлашга
имкон берди.
Учинчи бобда
«Жун-ипакли йигирилган ипни ишлаб чиқариш
технологияси»
мавзу бўйича
олиб борилган тадқиқотлар натижалари,
камволь жун ва табиий ипакнинг толали чиқиндиларининг хусусиятларини
тадқиқоти натижалари келтирилган.
Тадқиқотлар натижалари (2 ва 3-расм) бўйича аниқландики аралаш
толалар узунлиги жун ва ипакники бир-бирига мос келади. Жуннинг
узулишдаги чўзилиши ипакка нисбатан 1,5 баробар, ипакни узилиш кучи эса
жунга нисбатан 2 баробар юқори.
6.
Янги ассортимент аралаш
матолардан моделларни
мақсадли ишлаб чиқаришни
комплекс баҳолаш
Янги аралаш
матолардан либос
ишлаб чиқаришни
комплекс
тизими
3.
Дизайн – янги ассортимент
аралаш матолардан либос моделлари
рационал коллекциясини лойиҳаси
2.
Жун-ипак йигирилган
ипи ишлаб чиқариш усули
ва аралаш хом ашёдан мато
ишлаб чиқаришни яратиш
1.
Янги структурали
аралаш матолардан либос
ассортиментини
шакллантириш
5.
Моделлар
коллекцияси ишлаб
чиқаришни технологик
тайёрлаш
4. Моделлар коллекцияси
ишлаб чиқаришни кон-
структорлик
тайёрлаш
12
Жун-ипак йигирилган ип ишлаб чиқаришда толаларни ҳар бир
компоненти ўз ичида механика усулида яхши аралаштирилади, сўнгра
тўшамаларга бир текис, устма-уст жойлаштиради, сўнгра жун майда тароқли
йигириш технологиясида маҳсулот олинди.
Тури, узунлиги ва толанинг қалинлиги ва узунлиги бўйича текислиги,
йигириш усули ва дастгоҳ ҳолати, эшиш таъсири каби еттита технологик
кўрсаткичларга боғлиқ бўлган еттита тўғрилаш коэффициентлари
қийматлари
1- камвол жуни; 2- ипак толали чиқиндиси (ипак йигиришдаги чиқинди)
2-расм. Толали массада толалар узунлигини тақсимланиши
0
5
10
15
20
5
10
15
20
25
30
ε
(%)
Р (сН)
2
1
1- жун; 2 - ипак (чиқинди)
3-расм. Толаларнинг узилиш характеристикалари
таъсирини ҳисобга олиб назарий асосланган жун-ипак ипи (Р
см.п
) нисбий
узилиш кучини ҳисоблашни қуйидаги такомиллаштирилган формуласи
тавсия этилди.
п
см
в
см
п
см
Т
Z
Z
Р
Р
.
2
2
1
1
.
.
(1)
Р
см.п
– аралаш толаларнинг нисбий узулиш кучи сН/текс;
Z
1
ва
Z
2
– еттита кўрсаткичлар таъсирини ҳисобга олувчи жун ва ипак
толаси коэффициентлари;
α
1
ва
α
2
- жун ва ипак толасининг массавий улуши;
Т
см.п
– аралаш ипининг чизиқли зичлиги, текс
13
Чизиқли зичлиги 30 текс, 70% жун ва 30 % ипак бўлган ипнинг
кўндаланг кесими бўйича толалар сони мос равишда 81 ва 59 дона эканлиги
аниқланди, нисбий пишиқлиги назарий ҳисобланган (19,0 сН/текс),
тажрибавий 18,8 сН/текс, соф жун ипиники эса 7,5 сН/текс бўлганлиги
аниқланди.
Чизиқли зичлиги 30 тексли жун-ипак ипининг нисбий узилиш кучи
тоза жун толаси билан солиштирилганда 2,5 баробар юқори эканлиги
аниқланди. Бу бир томондан ипак толасининг юқори мустаҳкамлиги (жунга
нисбатан 2 баробар юқори) билан, бошқа томондан ипнинг кўндаланг
кесимида жунга (0,32 текс) нисбатан ипакнинг (0,15 текс) чизиқли зичлиги
паст бўлганлиги сабабли толалар сони кўп ва шу сабабли толалар орасида
ишқаланиш кучи ва уларнинг туташиш майдони юқорилиги, шунингдек, ҳар
бир омилнинг ип хусусиятлари кўрсаткичларига таъсири билан боғлиқ калта
майдонларда ип нотекислигининг пасайиши билан изоҳланади.
Назарий ва амалий тадқиқотлар натижалари хом ашё танлаш, уларни
аралаштириш усулини яратиш, 30 тексли жун-ипак пряжасини ишлаб чиқиш
имконини яратди. «Косонсой-Тўқимачи» МЧЖ корхонаси шароитида
жуннинг майда тароқли технологиясида жун-ипак йигирилган ип намунаси
олинди. Жун-ипак йигирилган ипини ишлаб чиқариш усулини янгилигига
патент олинди. Янги пряжадан жун-ипак мато намунаси олинди.
Тўртинчи бобда
«Тикувчилик маҳсулотларини лойиҳалашда
матони хусусиятларини ўрганиш
»
мавзу бўйича олиб борилган
тадқиқотлар натижалари, устки кийимларни лойиҳалаш мақсадида янги жун-
ипак ва бошқа аралашма матоларни сифатларини баҳолаш учун уларнинг
физик-механик, технологик ва эксплуатацион хусусиятларини тадқиқоти
берилган.
Муқобил эффектли ғижимланмас мато намуналарининг релаксация
кўрсаткичларини тадқиқ қилишда маълум бўлган матоларнинг деформация
ва релаксация услубидан фойдаланилди, бунда берилган вақт кесими
давомида матога доимий куч таъсири ва дам бериш.
Тадқиқ қилинаётган янги жун-ипакли матонинг эластиклик ва
қовушқоқлик хусусиятларини эьтиборга олган ҳолда, унинг вақт бўйича
деформациясини ўзаришини Кельвин модели асосида ўрганиб чиқамиз. Бу
модельга кўра матонинг деформацияси қўйидаги тенгламани қанотлантиради
)
(
0
t
E
dt
d
(2)
Бу ерда
),
(
с
Па
E
(
Па
) - матонинг динамик қовушқоқлиги ва Юнг модули.
S
P
0
0
(
Па
)- кучланиш,
0
P
(
Н
) матога таъсир этаётган бўйлама куч.
Юкланиш даврида (2) тенгламани
const
00
0
, ҳол учун
0
0
t
да
шартидаги ечимини ёзамиз
)]
exp(
1
[
1
t
a
n
(3)
Бу ерда
E
n
/
0
-оний деформация,
1
1
/
1
a
, кечикиш вақти.
14
Фараз қилайлик
0
t
t
вақтда матодаги кучланиш нолга тенг бўлсин. Модель
хоссасига кўра матонинг деформация вақт бўйича камайиб боради. Бу
ҳолатни одатда дам олиш жараёни деб айтилади. У ҳолда (2) тенгламани ўнга
томони нолга тенг бўлиб унинг ечимини қўйидаги кўринишда олиш мумкин
)
exp(
1
t
a
m
(4)
бу ерда
m
)
0
(
n
m
-жараён бошланиш ҳолатида матодаги деформация
бўлиб, умумий ҳолда
2
матонинг юкланиш даври тугаган пайтдаги
деформациясига тенг бўлмайди, яъни
)]
exp(
1
[
0
1
0
t
a
m
,
1
1
/
1
a
бўлиб,
умумий ҳолда
1
.
Одатда (3) ва (4) формулаларда
n
,
a
,
m
ва
1
a
параметрлар тажриба
асосида аниқланади. Бунинг учун матонинг чўзилишдаги деформациясининг
вақт бўйича ўзгариши иккала ҳолат учун маълум бўлиши керак. Фараз
қилайлик
i
t
t
вақтнинг қийматларида деформациялар
i
аниқланган
бўлсин. Юкланиш даврида
n
ва
a
аниқлаш учун кичик квадратлар усулидан
фойдаланиб,
a
параметрини топиш учун қўйидаги формулани оламиз
n
i
i
n
i
i
i
n
at
at
1
1
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
[
Бу ерда параметр
a
- қўйидаги транцендент тенгламадан аниқланади
n
i
i
n
i
i
i
at
at
1
1
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
[
0
)
exp(
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
1
n
i
i
i
i
n
i
i
i
i
at
at
t
at
t
Иккинчи (дам бериш) даврида
0
(
t
t
) хусусий ҳол учун деформация
m
маълум деб қабул қиламиз. У ҳолда параметр
1
a
ни аниқлаш учун квадратик
чекланишни минимизация этиш усулидан фойдаланиб қўйидаги транцендент
тенглама олиш мумкин
0
)]
(
exp[
)
)]}(
(
exp[
{
0
1
0
0
1
1
t
t
a
t
t
t
t
a
i
i
i
n
i
m
i
Тажриба асосида арқок 4(
1
) ва танда 4(
2
)-расмда график кўринишидаги
боғланишлардан фойдаланиб
n
,
ва
1
ларнинг қийматлари аниқланган
Арқок иплар учун
%
6
,
8
m
,
%
86
,
33
n
,
4
,
52
,
146
1
Танда иплар учун
%
8
,
1
m
,
%
34
,
21
n
,
146
,
97
1
Аниқланган бу параметрлардан фойдаланиб (3) ва (4) формулалар
ёрдамида ясалган деформацияларнинг вақт бўйича ўзгариш графиклари 4-
расмда келтирилган.
15
тажрибавий чизиқ назарий; 1- арқоқ; 2-танда
4-расм. Жун-ипак матосининг (70% жун ва 30% табиий ипак)
релаксацион характеристикалари
Графиклар таҳлили матонинг деформацияланиш жараёни танланган
Келвин модели асосида етарли даражада тадқиқ қилиш мумкунлигини
исботлади ва қайишқоқ деформация қисмини аниқлаш имконини берди.
Матонинг қайишқоқ деформациясини 64-70% бўлиши шаклини сақлайдиган
кийим яратишга асос бўлади
.
Янги ишлаб чиқилган матони сифатини баҳолаш учун, маҳаллий
бозорда четдан келтирилиб жун матолар деб сотилаётган маҳсулотлардан 9
хилини ўрганганимизда таркибида 70% гача полиэфир, вискоза, эластан ва
бошқа кимёвий толалар ташкил этганлиги аниқланди.
танда
арқоқ
5-расм. Мато сифатини комплекс баҳолаш (1-намуна 100% жун)
зўриқиш дам бериш
16
танда
арқоқ
6-расм. Мато сифатини комплекс баҳолаш (синов намунаси 70% жун,
30% ипак)
5 ва 6 расмдан кўриниб турибдики, тоза жун толали матога нисбатан
жун (70%), ипак (30%) матонинг физик-механик, технологик ва эксплутацион
хусусиятлари тоза жун матосига нисбатан сезиларли яхшиланди.
Жун
таркиби
турлича
бўлган
матоларнинг
узилишдаги
характеристикаларини тахлили шуни кўрсатдики, тоза жун матосининг танда
бўйича узилиш кучи 31,1 кг.куч, арқоқ бўйича 26,7 кг.куч, танда бўйича
чўзилиши 20,3%, арқоқ бўйича 25,2% ни (5-расм) ташкил этди. 2% эластан
ипи қўшиш билан мустаҳкамлиги тандада 17%, арқоқда 19% га ошган,
чўзилиши эса мос равишда 31% га ва 2,2 баробарга ошади. Кимёвий
ипларнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларининг юқорилиги ҳисобига уларни
жун матоларига қўшиш, аралаш матоларнинг пишиқлигини сезиларли
ортишига олиб келади. Бироқ, жун матосига полиэфир ипини (25%) дан
ортиқ қўшиш уларнинг ғовакдорлигини ва ҳаво ўтказувчанлигини кескин
пасайиши исботланди. Шунинг эътиборга олиб устки кийимлар учун 9 та чет
эл тўқималаридан фақат 4 таси тавсия этилди.
Янги ассортимент жун-ипак матосидан либос тикиш учун тажриба
тадқиқотлари ва таҳлили натижалари бўйича чизиқли зичлиги 21 тексли
табиий ипак тикув ипи, 85 ва 90 рақамли тикув игналари тавсия этилди.
Жун ва аралаш матоларнинг шакл ҳосил қилиш хусусиятлари устки
кийимларни лойиҳалашда муҳим аҳамиятга эга.
Шакл ҳосил қилиш, либос яратишда олд бўлакларда, енгларда ҳажмдор
шакл тахловини, ёқа ва бошқаларни шаклланиши учун хизмат қилади.
Олинган шаклни мустаҳкамликка чидамлилиги ва сақланиши уларни
эксплуатация қилиш жараёнида маҳсулот ташқи кўринишини яхши
сақланишига сабаб бўлади. Тадқиқ қилинаётган матонинг шакл сақлаши
улардаги маълум бир ҳажмни ҳаво эгаллаганлиги, мато структурасида
17
характерланувчи ва чидамлилик боғлиқликлар мавжудлиги сабаблидир.
Шунинг учун бу талабларга максимал эришиш учун биз томонимиздан
намуна матоларининг юза зичлиги ва ғовакдорлиги ўрганилди.
Матонинг ғовакдорлигини (
П
) ғовакдорлик ҳажмини (
V
п
) матонинг
умумий ҳажмига (
V
o
) нисбатини, фоизда аниқлаш мумкин:
100
0
V
V
П
п
(5)
Ғовакдорлик ҳажмини матонинг умумий ҳажми (
V
o
) ва толалар
эгаллаган ҳажми (
V
в
) орасидаги фарқни ифодалаб, қуйидагига эришамиз:
100
)
(
0
0
V
V
V
П
в
(6)
(
V
o
) ва (
V
т
) ни матони ва толани солиштирма массаларини (
γ
о
) ва (
γ
в
)
орқали ифодалаб, олинган натижани (6) формулага қўйсак, матонинг умумий
массаси (
q
o
) тола массасига (
q
в
) тенг десак, қуйидагини хосил қиламиз:
100
1
100
0
0
0
0
0
в
в
в
q
q
q
П
(7)
Агарда матонинг солиштирма массаси катталиги сифатида унинг ҳажм
зичлигини (
т
0
п
П
) қабул қилсак, катта хатолик бўлмайди. Бу ерда
П
п
-юза
зичлиги (г/м
2
); т - мато қалинлиги, мм
Олиб борилган назарий ва амалий тадқиқотларимиз натижасида
матоларни ғовакдорлигини (
П
) қуйидагича ҳисоблашни тавсия этиш мумкин:
100
т
1
п
П
П
(8)
бу ерда матонинг: П
п
- юза зичлиги, г/м
2
; γ-ҳажм зичлиги, г/см
3
;
т-қалинлиги, мм.
Жун, ипак ва аралаш матолар намуналари ғовакдорлигини ҳисобий
маълумотлари 1-жадвалда келтирилган.
1-жадвал
Жун ва аралаш матолар ғовакдорлиги
Тўқима намуналарида толалар
улуши
Юза зичлиги
(П
п
), г/м
2
Мато
қалинлиги
(т), мм
Ғовакдорлик
(П), %
1. 100% жун
156,9
0,4
70,0
2. 98% жун+2% эластан
200,1
0,4
64,5
3. 90% жун+10% полиэфир
185,1
0,3
65,0
4. 40% жун+35% вискоза+25%
полиэфир
330,1
0,6
59,0
5. 100% полиэфир
330,0
0,4
36,0
6. тажриба 70% жун+30% ипак
145,0
0,4
75
18
Тадқиқотлар натижаси шуни кўрсатдики, мато таркибида табиий
толалардан жун ва ипак, юқори даражадаги қайишқоқ деформацияга эга
қанчалик кўп бўлса, мато шунчалик шакл ҳосил қилишга мойил бўлади. Биз
томондан тадқиқ этилган янги жун-ипак ва бозордан танланган мато
намуналарини 9 тадан 4 таси ўз хусусиятлари билан аёллар замонавий устки
либоси учун янги ассортиментли комплектни моделлаштириш ва
контрукциялаш учун мос келиши исботланди ва тавсия этилди.
Бешинчи бобда
«Жун ва аралаш матолардан аёллар устки
либосининг рационал ассортиментини шакллантириш»
мавзу бўйича
олиб борилган тадқиқотлар натижалари, “хомашё-мато-кийим” тизимида жун
ва аралаш матолардан аёллар устки либосининг рационал ассортиментини
ишлаб чиқиш ва шакллантиришнинг асосий принциплари ва технологиялари
келтирилган.
Тадқиқот объекти сифатида аёллар костюми, костюм-кўйлак гуруҳи
танланди, бир томондан энг кўп дуч келадиган мода ва стил ўзгариши
истеъмолчилар нуқтаи назаридан либос устуворлиги саналувчи гуруҳига
қарашли.
Жун-ипакли
матолардан
кўпассортиментли
кийимни
саноат
коллекциясини лойиҳалашни вазифа қилиб қўйиш таклифи берилган, унга
асосан ассортимент комплекс объект сифатида, ҳар хил даражада
декомпозицияни (расм-7) кетма-кет шакллантириш: 1-кўпассортиментли
мобил комплектни шакллантириш; 2-ассортиментли гуруҳлар; 3-ҳар хил
кўринишдаги кийимлар гуруҳи; 4-кийимларни модел қаторлари; 5-
ассортимент бирликлари ва бадиий конструктив белгилари (БКБ). Умумий
кўринишда вазифа кийимлар комплекти тузилмасини сифат ва сон
белгилари орқали моделлаштиришга олиб келади.
Аёллар устки кийимларини бадиий - конструктив белгиларини ва
умумий кўриниш шакилларни ўрганиш мақсадида бозор талабини ўрганиш,
тадқиқотлари олиб борилди. Маркетинг тадқиқоти икки этапда ўтказилди: 1-
анкета тарқатиб истеъмолчилар талаби ўрганилиб, натижалари статик
ишланди; 2-ҳалқаро бозор талаблари ретроспектив изланишлар билан олиб
борилди.
Истеъмолчилар нимани афзал кўришини ўрганиш шаҳарлардан
Тошкент ва Қўқонда; Наманган ва Андижонда маълум услублар бўйича
ўтказилди. Сўровларда қатнашганлар сони - 450 киши.
Сўровнома тарқатиш орқали олинган маълумотлар “Паскаль”
дастурлаш тилида махсус ишлаб чиқилган алгоритм ва программа орқали
таҳлил қилинган, натижада истеъмол ахлоқи ва истеъмолчиларнинг
ижтимоий-демографик характеристикаларининг белгиларини мослиги бир,
икки ва уч ўлчамли ва жами белгиларни учрашиш частотаси аниқланди.
Сўровнома анализига кўра оммабоп комплектлар сифатида кўйлакли
комплектлар, юбка ва шимлар, жакет либослар қолмоқда. Энг харидоргири
кундалик кийинишга: кўйнак билан -31,3%, костюм-юбка ва шим ёки юбка,
жакет (кардеган) ва пиджак 68,7 % ни ташкил этди.
19
7-расм. Жун ва аралаш матоли кўпассортиментли либосларни
“Комплект” системасидаги иерархик таркиби
Истеъмолчиларни биосоциал характеристикалар билан аёллар
либосларини ташқи кўринишдаги асосий бадиий-конструктив белгилар
(АБКБ) ўзаро боғлиқлиги даражалари Т. Чупров ва Б. Банистен
кўрсаткичлари орқали аниқланган.
Соф жун ва аралаш матолардан аёллар либосларини хар хил турлари
бўйича матолар хусусиятларини тадқиқи натижалари ва истеъмолчилар
талаблари бўйича биз томондан қуйидаги асосий бадиий-конструктив
белгилар аниқланди ва тавсия этилди: стил; мақсади; ранг гаммаси; силуэт;
енг бичими; либос узунлиги.
Кўрсатилган асосий бадиий-конструктив белгилар (АБКБ) жун ва
аралаш матосидан аёллар либоси моделларини йўналтирувчи коллекциясини
лойиҳалашда бошланғич ахборот бўлиб хизмат қилади.
Халқаро бозорни ретроистиқболли тадқиқ этиш (1990-2010 й. учун)
жун ва аралаш матолардан аёллар либосини декоратив элементларини юзага
келишига имкон берди. Тадқиқот услуби ўзида журналлар ва моделлар
ВО-k
Кўп ассортиментли
кийимнинг саноат
коллекцияси
0-даража
АГ-1
АГ-2
…
АГ-k
1-даража
кийим
ассорти-
ментини гуруҳи
ВО-1
ВО-2
BO-N
2-даража
турли
кўринишдаги
кийимлар гуруҳи
…
…
МР-2.1 МР-2.2
…
МР-2.3
3-даража
кийим
кўринишидаги
моделлар қатори
MP-N2
МР-N1
4-даража
моделлар (ассор-
тиментлар
бирлиги)
АЕ-
2.2.1
АЕ-2.2.2
АЕ-2.2.3
…
АЕ-2.2. N
N
20
чизгиларини аналитик кўриб чиқишни, замонавий либослар ва Тошкент
шаҳар саноат сотув қаторларидаги бутиклар, чет эл корхоналарида
келтирилган саноат маҳсулотларини таҳлилини ҳам ўз ичига олган.
Асос қилиб олинган комплектлар битта-тўртта буюмдан иборат ва
анчагина турличалиги таъкидланган. Айниқса кўп учрайдиганлари: жакет-
юбка-шим (18%); жакет-шим (12%); жакет-кўйлак, шим, юбка (9%).
Тадқиқотларни барча босқичида синиқ шаклли элементларини умумий
ҳажмидан учрашининг энг кўп частотасини (ч) виточкалар (25%), сборкалар
19%, драпировкалар 15%, складкалар 21%, рельеф ва зашиплар 20% ни
ташкил этади. 1990-2010 йиллардаги синиқ шакл ва трансформация
элементлари ҳар хил турларининг учраши частоталари график фрагменти 8-
расмда келтирилган.
1- вытачка; 2 - бурма; 3- драпировка; 4- складкалар; 5-рельефлар ва илгаклар;
6- трансформация
8-расм. 1990 – 2010 йиллар даврида шакл элементлари ҳар хил
турларини учраши частотаси
Олинган натижалар янги ассортиментли жун-ипак матосидан
тайёрланган маҳсулотларнинг эскизини лойиҳалаш учун ахборот фондни
шакллантириш имконини берди.
Шундай
қилиб,
ретроспектив
таҳлил,
жун
маҳсулотлари
ассортиментлари, шаклни ўзгариши, либоснинг алоҳида қисмларининг
пропорционал муносабати, декоратив акцентларни жойлаштириш, турли
фактурали матолардан фойдаланиш каби маҳсулотларнинг композицион ва
конструктив хусусиятларини акс эттиради. Морфологик трансформация (МТ)
воситаси ёрдамида жун маҳсулотлари турли иқлим шароитлари ва истеъмол
ҳолатларига мослаштириш мумкин. Либоснинг функционал элементлари
универсаллиги, ўзаро алмаштириш, утилитарлигини ошириш мақсадида МТ
восита ва усулларидан фойдаланиш, шунингдек янги ассортиментдаги жун-
ипак матосидан либосларнинг янги моделлари ва конструкциясини
лойиҳалашда комплект ичидаги либос предметларининг функционал
имкониятлари энг мақсадли ечимидир.
21
Мазкур ишда комплект кийимни шакллантиришда комбинаторно-
морфологик анализ ва рационал система усулидан фойдаланилди.
Морфологик синтез усули комплектни ташкил қилишда синтезнинг
дастлабки вариантдаги мақсадини аста секин функционал подсистемага
айлантириш даврида баҳолаш билан ажралиб туради. Бу метод морфологик
бевосита изланиш ва аниқлашга таълуқли. Шакл ҳосил қилишнинг асоси деб,
берилган методни қўллаб, яъни морфологик “дарахтсимон” синтез алгаритми
тузилиб унга мувофиқ либос ва комплект бир бутун статик ва динамик
шаклланишидаги харакатдаги система деб хулоса қилиш мумкин. Натижада
кўплаб турли комплектдаги либос, охирги вариантда бир бутун шаклдаги
кўринишга эга бўлади. Улар ичидан истеъмолчи истаган, ўзига ёқтирган
кийим комплектини танлаши мумкин.
Аёллар устки кийимларидаги трансформация қисмлар ва безак
элементларининг
конструктив
принциплари
тўлдирилган
ва
ривожлантирилган.
Улар
қуйидагилардан
иборат:
ўринма-ўрин
жойлаштириш; ростлаш-фиксация; ажратиш-қўшиш; қайта жойлаштириш;
орқасини ўгириш; кампановка.
Кўпассортиментли
комплект
либослар
трансформацияланувчи
турларининг структураси 9-расмда келтирилган.
Рационал комбинатор-морфологик тизимларини таҳлили ва синтези
оригинал конструкцияларни яратишда уларнинг эстетик ва конструктив-
технологик компоновкалари билан мослашганда тайёр унифицирланган
деталлар ва узелларни максимал фойдаланишни тахмин қилади.
Жун ва аралаш матолардан аёллар либоси моделлари коллекциясини
лойиҳалаш услуби диссертациянинг 2-бобида ёзилган аралаш матолардан
аёллар либосларини комплекс ишлаб чиқариш методологиясига мос равишда
яратилди. Тавсия этилган ахборот модели (1-расм) жун ва аралаш матолардан
аёллар либослари моделлар коллекциясини лойиҳалаш алгоритми
ҳисобланади.
Жун ва аралаш матолардан либос моделлар коллекциясини яратишда
бошланғич маълумот сифатида қуйидагилардан фойдаланилди: мода
тенденциялар таҳлили натижалари, мода йўналишини аралаш матолардан
ишлаб чиқарилган либослар шакли ва стилизациясига талаблари; жун ва ипак
янги ассортимент аралаш матолар сифат кўрсаткичларига талаблар,
шунингдек матода ўтказилган синовлар натижалари; сотув нуқталарида
моделларни
мувофақиятли
сотиш
нуқтаи назаридан
маҳсулотлар
ассортиментини рационал шакллантиришга талаби; истеъмол ҳолати
коллекция ассортимент таркибидан келиб чиқиб бадиий-конструктив
белгилари бўйича истеъмолчилар турли гуруҳларининг талаблари; хом ашё
ва матонинг ҳисобий параметрлари; шакл ҳосил қилиш усуллари ва ишлаб
чиқаришда танланган технологияси ҳақида маълумотлар; трансформир
элементлар ва тайёр трансформ устки либослар рўйхати; маҳсулот
тайёрлашда меҳнат сарфи ва ишлаб чиқариш меъёри ҳисоби.
22
К
ўп
а
сс
орт
им
ен
тли
к
ом
пле
кт
ли
бос
ин
ин
г т
ра
нс
форма
ци
ялаш турларин
ин
г с
тру
кт
ура
си
Елк
али
ли
бос
К
ом
би
на
ци
яланган
ли
бос
Б
елбоғл
и ли
бос
Қ
ўши
м
ча
п
ре
дме
тла
р
Жакет (кардеган)
Блузка
Жилет
Кўйлак
Пиджак
Комбинезон
Яримкомбинезон
Сарафан
Юбка
Шимлар
Рўмол
Белбоғ
Жилет
Баска
Енг
Ёқа
Манжет
Юбка
Лиф
Шимлар
Шортлар
Бермудлар
Чўнтак
Макси-юбка
Мини-юбка
Миди-юбка
Волан
Галстук
Бантик
Пастки юбка
9-расм. Либос трансформирланувчи комплекти мобил
ассортиментининг тўрли графиги фрагменти
23
Беш ўлчамли мосликнинг ранжирланган қатори, учрашишнинг энг кўп
абсалют частотага эга бўлгани танлаб олинади. Йиғилган частота катталиги
саноат коллекцияси структураси қониқтирилганлиги билан қабул қилади.
БКБ нинг кўп ўлчамли мослиги компоновкаси ва уларнинг учрашиши
ҳисобланади:
W
i
= n/ N
i
,
(9)
бу ерда: n- асосий БКБ нинг i- нчи мослигини афзал деб билувчи
респандентлар сони; N- респондентлар умумий сони; W
i
- БКБ мослигининг i-
нчи учрашиш частотаси.
Асосий БКБ кўп ўлчамли мослиги синтези ва гуруҳлаш ўтказилади,
ассортимент матрицаси кўринишидаги коллекция башорати яратилади.
Охиргиси базавий моделлар (таянчга мослиги) йиғиндисидан иборат. АБКБ
(таянч моделлар) базавий мослиги корхона қуввати ва берилган етарлича
юқори даражада истеъмолчиларни назарий қониқтиришдан келиб чиқиб,
коллекциясидаги муқобил моделлар сони билан мос равишда танланди.
Асосий ва қўшимча БКБнинг турлари бўйича моделларни танлаш
билан бир вақтда коллекция структурасида моделларнинг муқобил сони
аниқланди. Ҳар бир модел ўз «манзил» га эга бўлишига интилиш керак. Бу
эса ҳар бир бундай гуруҳ ичидаги асосий ва қўшимча БКБга мос модел фақат
бир марта учраши мумкинлигини англатади. Жун ва аралаш матолардан
асосий БКБ маҳсулотларининг беш ўлчамли мосликларни тақсимланиш
аниқланган жами ассортимент матрицаси 2-жадвалда келтирилган.
Ассортимент матрица фақатгина саноат коллекцияси лойиҳаси ҳисобланади
ва кейинчалик ҳар бир моделни алоҳида аниқлаш ва ишлаб чиқишни талаб
этади.
2-жадвал
Жун ва аралаш матолардан аёллар либоси моделлар комплекти
саноат коллекциясининграционал структураси
№
Ёшлар
гуруҳи
Либос
кўрини
ши
Либос
стили
Силуэт
Маҳсулот
узунлиги
Афзаллик
частота,
%
Йиғил-
ган
частота,
%
В
Н
В
Н
1
1, 2, 3
ПН
КЛ
ПП ПП НТ
НК
6,10
6,10
2
1, 2, 3
ПК
КЛ
ПП ПП ВК
НК
5,52
11,62
3
1, 2
ПЛ
Р
ПП
-
-
УК
2,21
13,83
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
15
2
КР
М
-
ПП
-
УК
2,21
59,82
16
3
КР
ЭН
-
ТР
-
НК
1,65
61,47
Тавсия этилган рационал структурали кийимнинг кўпассортименти
саноат коллекцияси истеъмолчиларнинг 61,5 % қониқтирилишини
таъминловчи 16 янги моделларни ўз ичига олган. 3-жадвалдан кўриниб
турибдики, жун ва аралаш матолардан либослар комплектининг барча
24
турдаги йиғиндилари: пальто, кўйлак комплект-жакет, кўйлак-юбка, кўйлак,
жакет ва юбкадан иборат комплект жакет, шимли комплект, кардиганлар
коллекция таркибига кирган. Коллекциядаги моделлар ранг-баранглиги
ташқи кўринишининг (мато ранги, безаш элементлари) қўшимча белгилари
ва махсулотларнинг комбинациялаштириш ҳисобига эришилади.
КСКЛни
(кўпассортиментли
саноат
коллекция
либослари)
лойиҳалашда либосдаги комплектлиги ва ранг-баранглигини таъминлашнинг
муқобил варианти лойиҳалашнинг матрицали услуби ҳисобланади.
“Горизонталь” ва “вертикаль” матрицалар ўзида бирламчи маҳсулотларни
мужассамлаган. Булардан матрица элементларини кесиб ўтганда, ўзаро
бўйсунишлик, ўзаро боғлиқлик ва шартлиликни таъминловчи шу билан бирга
бадиий-композицион
бирликни
яратувчи
либосларнинг
турли
комплектларини олиш мумкин. (10-расм).
10-расм. КСКЛ либослар моделларини матрица услубида лойиҳалаш
Шундай қилиб, жун ва аралаш матолардан аёллар устки кийимининг
кўп ассортиментли саноат коллекциясини ишлаб чиқарувчи структура жун ва
аралаш матолардан маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва истеъмолчилар
талаблари унинг юқори мослигига эришишга имкон беради. Унинг
мувофақиятли давом этиши мосланувчан кўп ассортиментли оқимларини
лойиҳалаш технологиялари услублари билан аниқланди. Коллекциядаги
алоҳида моделлар “комплект” системада уларни синтези конструктив ва
композицион мослиги ва ўзаро алмашувини таъминлаши зарур.
Олтинчи бобда
«Янги аралаш матолардан кийим тайёраш
технологиясини ишлаб чиқиш»
мавзу бўйича
олиб борилган тадқиқотлар
натижалари янги жун-ипак ва бошқа аралаш матолардан либос ишлаб
чиқариш технологиясини яратишга бағишланган. Унинг мувофақияти ва
ривожланиши мосланувчан кўпассортиментли оқимни технологиясини
лойиҳалаш методини яратилганлиги билан исботланди.
25
Эгулувчан
кўп
ассортиментли
оқимни
(
М
)
лойиҳалаш
технологиясининг вазифаси, маҳсулот ассортименти (
А
и
),
матолар
ассортименти (
А
м
),
узеллар конструкциясини ташкил қилиш ва
маҳсулотларда боғланишлар (
К
ус
), бажарувчилар сони ва квалификацияси
(
К
и
) дастгоҳ номенклатураси (
Н
о
)
ва оқим структуралари С
п
, яъни:
М =
f
(А
и
, А
м
, Н
o
, К
ус
, К
и
, С
и
) (10)
бу ерда
А
и
, А
м
, К
ус
и
С
п
шартли ўзгарувчан факторлари,
Н
о
и
К
и
шартли
ўзгармас.
Янги структурали жун-ипак матосидан кўп ассортиментли саноат
либослар коллекциясини конструкторга тайёрлаш кўп ассортиментли
комплект тайёрлашда конструкторлик ҳужжатларини ишлаб чиқаришни
ўзида мужассамлаган. Ҳар бир комплект 5-6 маҳсулот турларидан иборат.
Бу- жакет, кардеган, жилет, кўйлак, блузка ёки топ, шим ёки юбка. Жакет ва
кўйлак деталлари конструкциясини яратиш учун 158-96-104 типовой қомат
учун базавий конструкциялардан фойдаланилди. Кийиш жараёнида зарурий
шакл ва қулай шароитларни яратиш имкониятларини яъни ҳаракат
эркинлиги, инсон баданига минимал босим, ташқи кўринишини сақлаши,
шунингдек матонинг шакл ҳосил қилиш хусусияти ва киришишини ҳисобга
олиб асосий конструктив участкалар бўйича конструктив қўшилмалар
катталиклари ўрнатилган. Янги ассортимент жун-ипак матосидан
трансформацион
аёллар
устки
кийими
комплектининг
бадиий-
конструкторлик намунасига, саноат намунасига патент олинди. №SAP 01350.
Жун ва аралаш мато маҳсулот комплекти: ташқи кўриниши таърифи,
матоларнинг конфекцион картаси, андаза-оригиналлар, андаза таснифи,
технологик ишлов бериш асосий узелларининг схемаси, мато
андозаларини жойлаштириш ва бичиш карталари учун конструкторлик
ҳужжатлари пакети яратилди. Жун ва аралаш мато маҳсулот комплекти
учун конструкторлик ҳужжатлари пакети ишлаб чиқариш шароитида
Наманган шаҳри «Istiqlol Dizayn Markazi» МЧЖ ва Ташкент ш. «Зиёда Арт
Текстиль» МЧЖ да жорий этилди.
Тадқиқотлар натижасида бир оқим иш жойида операциялар сифати ва
мослашишини ҳисобга олган дастгоҳларни танлаш, бир оқимда тикиш
мумкин бўлган ўзаро хил келадиган материалларни йиғиш методикаси ишлаб
чиқилди. Тикув машиналаридан рационал фойдаланиш мақсадида оқимдаги
кўп юкланмаган махсус дастгоҳларни алоҳида зонага ўрнатиш таклиф
этилади.
Эгилувчан, мосланувчан, кўпассортиментли оқим, камсерияли ёки
ўртасерияли либосларни ишлаб чиқаришда технологик жараёнларни
гуруҳларида турли конструктив аммо умумий технологик кўрсаткичларга эга
бўлган кийимлар учун лойиҳаланди.
Типовой эгилувчан камсерияли оқимда (ЭКП) иш жойларини ташкил
қилиш принципи бир ишчи ўринида бир-икки дастгоҳлар ўрнатилади.
Такомилаштирилган ЭКП тизимида қўшимча малакали ишчилар, яъни бир
ишчи томонидан турли функция ва операцияларни бажарилиши лозим.
26
Лойиҳаланаётган ЭКП структураси кичик бригада кўринишида ишлаб
чиқариш технологияси бир хил яқинликдаги моделлар коллекциясини
гуруҳлаб бажаришдан иборат.
Модалар колекциясига боғлиқ ҳолда улар янгиланганда ва уларнинг
меҳнат сарфига қараб, кичик-оқимлар ва бажарувчилар сонларига қараб, янги
бригадалар қайта тузилиши мумкин.
Дастгоҳни рационал фойдаланилишини ошириш масаласини ишда
техник-технологик ўхшашлик деб номланиб қўлланиладиган дастгоҳ ва
матолар белгилари бўйича бир турлилиги орқали кўпассортиментли саноат
кийимлар коллекцияси (КСКК) моделларини гуруҳлаш йўли билан ечиш
тавсия этилади.
Биринчи босқичда дастгоҳ турлари бўйича модел (
T
i
) тайёрлаш
технологик жараёнларнинг декомпозицион таҳлили ўтказилади:
n
j
ij
i
t
Т
1
(11)
бу ерда (
t
ij
)-ажратилган дастгоҳни ҳисобга олмай, дастгоҳ турига
i
-
кўринишда
j
-нчи
моделнинг
бўлинмайдиган
операцияларининг
бажаришдаги вақтнинг суммавий сарфи.
Кейинчалик маҳсулотни тайёрлаш (
t
ij
/
T
i
)
технологик жараён
структурасида ҳар бир дастгоҳ турида бажариладиган бўлинмайдиган
операцияларнинг вақт суммавий сарфининг улуши ўрнатилади, бу ерда:
n
j
i
ij
T
t
1
1
(12)
Дастгоҳ турлари бўйича моделлар тайёрлаш технологик жараёнлари
декомпозицион таҳлили шуни кўрсатадики, ҳар хил ассортимент турли
моделлар техник-технологик мос бўлиши мумкин экан. Улар ҳар хил
матолардан ишлаб чиқарилганига қарамай, универсал машинада кийимлар
ишлаб чиқариш вақтининг бир-бирига яқинлиги, техник-технологик мослиги
аниқланиб, турли қувватлардаги кўпасортиментли мини потокларни асосий
кўрсаткичлари ҳисобланди. Оқимда ярим тайёр маҳсулотларни узатиш учун
саноат циклини камайтириш йўли билан ишлаб чиқариш самарадорлигини
оширувчи «SCHONENBERGER» Франция автоматик тизими танланган.
Эҳтимоллар назариясидан фойдаланиб, таянч асосларни имкон
даражасидаги комбинацияларга уйғунлашуви: мисол кўйлак ва накитка каби,
конструктив-композицион қаторни 325 маротабагача кўпайтириш мумкин, бу
яратиш ва уни кичик корхонага тадбиқ этиш самарадорликни бир неча йилга
таъминлайди.
Хулоса
1. Жун ва аралаш матолардан кўп функционал аёллар устки кийимини
ҳисобга олиб, маҳсулотларни лойиҳалашда «хом ашё-мато-кийим» тизимига
асосланиб, маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва лойиҳалаш жараёни концептуал
модели ва функционал декомпозицияси яратилди ва барча этапларда кийим
САПР қўлланиши таъминланди. Этаплар номлари, уларнинг кетма-кетлиги,
27
мазмуни, янги жун-ипак ва бошқа аралаш матолардан аёллар кийимини
лойиҳалаш ва ишлаб чиқаришни принципиал янги ёндашувини белгилайди.
2
. Аралашмадаги толалар сифатини баҳолаш, назарий ва тажриба
тадқиқотлари асосида аралаштириш ва жун-ипак йигирилган ипини ишлаб
чиқариш усуллари яратилди. Усул янгилигига олинган №IAP04949 патент
билан тасдиқланди.
3. Чизиқли зичлиги 30 текс, нисбий узулиш кучи 18,8 сН/тексдан
иборат бўлган жун (70%) - ипак (30%) йигирилган ипи синов партияси ишлаб
чиқарилди. 100 % жун толасининг нисбий узилиш кучи 7,5 сН/тексга тенг.
Жун-ипак матосининг намунаси олинди.
4. Жун-ипак либоси учун матонинг зўриқиш - деформацион ҳолатини
назарий ва амалий тадқиқ этиш йўли билан 64-70% гача ташкил этувчи
деформациянинг қайишқоқлик қисми чегараси асосланди, бу эса кийимнинг
шакл сақлашини таъминлайди.
5. Бозордан олинган 9 ҳил жун ва аралаш матоларни сифат
кўрсаткичларини тадқиқотлари шуни кўрсатадики, 25 % полиэфир ёки 2 %
лайкра ипини қўшиш сезиларли даражада жун матоларининг узилиш
характеристикаларини оширади. Бироқ, кимёвий толалар улушини ошириш
матонинг шу билан бирга либоснинг ҳам ҳаво ўтказувчанлиги ёмонлашиши
исботланди, 9 тадан 4 хил сифатли мато либос лойиҳалаш учун танланди.
6. Шакл ҳосил қилиш характеристикаларини назарий тадқиқоти
асосида мато ғовакдорлигини тезкор ҳисоблаш формула тавсия этилди, бу
эса устки кийимни шакл сақлаш хусусиятини белгилайди.
7
. Ижтимоий-демографик характеристикалари, ҳаёт тарзи хусусиятлари
ва либос афзалликлари билан фарқланувчи, унда ишбилармон аёллар
гуруҳини шакллантиришга имкон берувчи аёллар либослари худудий
бозорини маркетинг тадқиқоти бажарилди. Тадқиқотлар натижаси жун ва
аралаш либосларга бадиий-конструктив белгилари бўйича истеъмол
афзалликлари
рационал
структурасининг
шаклантириш
услубини
такомиллаштиришга имкон яратилди.
8. Ретроспектив анализ, жун ва аралаш маҳсулотлар истеъмолини
кенгайтириш тенденцияларини ўрнатиш ва ассортимент комплектлари учун
омилларни тажрибада ранжирлаш услубини яратилиши, жун ипак
матоларини янги хусусиятларини ҳисобга олиб лойиҳалашнинг асосий
бадиий-конструкцион белгилари бўйича концепцияни ва замонавий либослар
коллекциясини яратиш зарурлиги исботланди.
9. Морфологик трансформацияда аёллар кийимларида шакл ҳосил
қилишдаги конструктив кўриниш ва принциплар ривожлантирилди ва уларга
қўшимчалар киритилди. Морфологик трансформациялар приемлари ва
воситаларидан фойдаланиб, жун ва аралаш матолардан маҳсулотларнинг
кўпассортиментли саноат коллекцияси шакллантирилди.
10.
Жун ва аралаш матолардан
кўпассортиментли аёллар кийимларини
ишлаб чиқаришда мослашувчи тикиш оқимини такомиллаштирилган
технологияси таклиф этилди.
28
11. Аёллар устки кийимини комплектини ишлаб чиқариш учун “Техник
шартлар” ишлаб чиқилди. Саноат намуна-эталон тайёрланди, янгилигига
патент олинди. (№SAP01350).
12. Диссертация ишини жорий этиш натижаларининг иқтисодий
самарадорлиги:
- «Косонсой тўқимачи» МЧЖда бир тонна аралаш йигирилган ип
ишлаб чиқаришдан кутиладиган иқтисодий самарадорлик 4,5 млн. сўм. ни
ташкил этади. (далолатнома 03.06. 2015й.)
- «Istiqlol Dizayn Markazi» МЧЖ (Наманган ш.) шароитида жун ва
аралаш матолардан маҳсулотларни ишлаб чиқариш технологиясини жорий
этиш, юқори истеъмол талабли аёллар устки кийимининг янги комплектлар
коллекциясини ишлаб чиқаришга имкон берди. 500 комплект маҳсулот
ишлаб чиқарилгандаги кутилаётган иқтисодий самара 26,5 млн. сўмни
ташкил этади. (далолатнома 19.06. 2015й.)
- «Зиёда Арт Текстиль» МЧЖ (Ташкент ш.) шароитида янги
ассортимент жун-ипак матосидан аёллар комплектининг лойиҳалаш
услубини ишлаб чиқиш бўйича илмий тадқиқотлар натижалари жорий
этилганда, 300 комплект маҳсулот тикиб сотилгандаги иқтисодий
самарадорлик, яъни фойда 16,0 млн. сўмни ташкил этади. (далолатнома
24.06. 2015 й.)
29
НАУЧНЫЙ СОВЕТ ПО ПРИСУЖДЕНИЮ УЧЕНОЙ СТЕПЕНИ
ДОКТОРА НАУК 16.07. 2013. Т. 06.01. ПРИ ТАШКЕНТСКОМ
ИНСТИТУТЕ ТЕКСТИЛЬНОЙ И ЛЕГКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ
__________________________________________________________________
ТАШКЕНТСКИЙ ИНСТИТУТ ТЕКСТИЛЬНОЙ И ЛЁГКОЙ
ПРОМЫШЛЕННОСТИ
АРИПДЖАНОВА ДИЛАФРУЗ УКТАМОВНА
СОЗДАНИЕ КОМПЛЕКСНОЙ ТЕХНОЛОГИИ ПРОИЗВОДСТВА
ЖЕНСКОЙ ОДЕЖДЫ ИЗ ШЕРСТЯНЫХ И СМЕСОВЫХ ТКАНЕЙ
05.06.04 – Технология швейных изделий и дизайн костюма
(технические науки)
АВТОРЕФЕРАТ ДОКТОРСКОЙ ДИССЕРТАЦИИ
Т а ш к е н т - 2015
30
Тема докторской диссертации зарегистрирована за № 30.09.2014/В.2014.3-4.Т67
в Высшей аттестационной комиссии при Кабинете Министров Республики
Узбекистан.
Докторская диссертация выполнена в Ташкентском институте текстильной и
легкой промышленности.
Автореферат диссертации на трёх языках (узбекский, русский, английский)
размещен на веб-странице по адресу
и Информационнно-образовательном
Научный
консультант:
Алимова Халимахан
доктор технических наук, профессор
Официальные
оппоненты:
Жилисбаева Раушан Оразовна
доктор технических наук, профессор
Нигматова Фатима Усмановна
доктор технических наук
Ахмедхаджаев Хамид Турсунович
доктор технических наук, профессор
Ведущая
организация: Бухарский инженерно-технологический институт
Защита диссертации состоится 29 декабря 2015 г. в 10
00
часов на заседании
научного совета 16.07.2013. Т. 06.01. при Ташкентском институте текстильной и легкой
промышленности по адресу: 100100, г. Ташкент, ул. Шохжахон-5, тел. (+99871)-253-06-06,
253-08-08, факс 253-36-17. e-mail:
C докторской диссертацией можно ознакомиться в Информационно-ресурсном
центре
Ташкентского
института
текстильной
и
легкой
промышленности
(регистрационный номер 05) .Адрес: 100100, г. Ташкент, ул. Шохжахон-5, тел. (+99871)-
253-06-06, 253-08-08.
Автореферат диссертации разослан «28» ноября 2015 года.
(протокол рассылки № 05 от «28» ноября 2015 г.)
К. Жуманиязов
Председатель научного совета по присуждению
ученой степени доктора наук, д.т.н., профессор
А.З. Маматов
Учений секретарь научного совета по
присуждению ученой степени доктора наук, д.т.н.,
профессор
М.М. Мукимов
Председатель научного семинара при научном
совете по присуждению учёной степени доктора
наук, д.т.н., профессор
31
ВВЕДЕНИЕ (аннотация докторской диссертации)
Актуальность и востребованность темы диссертации.
По данным
ряда международных Ассоциаций текстильной и легкой промышленности из-
за роста народонаселения и сокращения орошаемых земельных площадей в
мире с каждым годом ограничиваются темпы роста производства природных
волокон, в результате чего снижается их удельный объем в Мировом балансе
текстильного сырья, но при этом наблюдается значительное увеличение
темпов производства синтетических волокон. Поэтому в мировой практике
таких стран, как Америка, Англия, Германия, Китай, Япония, Индия и др. с
целью облагораживания гигиенических свойств синтетичеких волокон
развиваются теоретические основы, техника и технология производства
текстильных материалов в смеси с натуральными.
Государством перед текстильной и легкой промышленности, как одной
из главных факторов повышения экономической эффективности отрасли,
поставлена задача внедрения достижений современной науки, техники и
технологии в эти отрасли, обеспечиающие переработку местного сырья
хлопка и шелка и доведение его до готовой продукции, пользующиеся
покупательским спросом как на внутреннем, так и внешнем рынке, как
важный фактор повышения экономической эффективности отрасли.
Ежегодно в Республике заготавливается более чем 25 тыс. тонн
шелковичных коконов. Переработка этого дорогостоящего сырья позволяет
наладить производство шерсто-шелковой пряжи, тканей и готовой
современной одежды, обладающих уникальными природными свойствами,
такими как: приятный блеск, мягкость, драпируемость, малая растяжимость,
высокая гигроскопичность и влагоотдача, высокая прочность, устойчивость к
истиранию. Для изготовления современных видов верхней одежды класса
люкс назрела необходимость в создании комплексной технологии ее
производства из шерстяных и смесовых тканей.
Настоящая диссертация в определенной степени ориентирована на
выполнение задач, вытекаемых из постановлений Президента Республики
Узбекистан № ПП-1442 от 15 декабря 2010 года «О приоритетах развития
промышленности Республики Узбекистан в 2011-2015 годах» и Кабинета
Министров Республики Узбекистан от 2 августа 2012 года №234 «О
дополнительных мерах по расширению ассортимента и увеличению объема
производства непродовольственных товаров в 2012-2015гг.» инновационных
технологий переработки отечественного местного сырья.
Связь исследования с основными приоритетными направлениями
развития науки и технологии в республике.
Настоящая работа
выполнена
в соответствии с приоритетными направлениями развития науки и
технологий Республики НТП-3. «Энергетика, энерго - и ресурсосбережение,
транспорт, машино - и приборостроение».
Обзор иностранных научных исследований по теме диссертации.
Научные исследования, направленные на развитие научных основ
32
производства новых видов шерстяных тканей в смеси с химическими
волокнами, технологии текстильной и легкой промышленности, проводятся
во многих университетах и таких научно-исследовательских центрах, как
Manchester University (Англия), Ghent University (Бельгия), Kyoto University
(Япония), Dortmund Technical University (Германия), Sechuansky institute of
technology easy and paper the industries (Китай), University of Piraeus (Греция),
South Indian textile research association (Индия) институтов и др. в широком
масштабе.
В мировой практике для создания готовой одежды, отвечающей совре-
менному направлению моды, имеются ряд научных достижений, посвящен-
ных: разработке гибких производственных автоматизированных систем
«Toyota Sewing System» (Япония), «Eton Ups» (Швеция), «Schonenberger»
(Франция), «Datatron» (Германия); новых методов текстурирования синтети-
ческих нитей «Turbo» ва «Xeberleyn» (США); технологии производства син-
тетических штапельных волокон на машинах DTV «Oerlikon Barmag»
(Германия); технологии производства материалов и формоустойчивой гото-
вой одежды на основе применения нитей спандекс «Du pont» (США).
В настоящее время проводятся научные исследования по таким
приоритетным направлениям, как создание технологий по имитации свойств
натурального шелка, модификации синтетических волокон и нитей
наночастицами натурального шелка, «умного текстиля» и одежды
самоочищающими свойствами.
Степень изученности проблемы.
Результатами аналитических
исследований установлено, что вопросами создания научных основ техники
и технологии получения нового ассортимента текстурированных, объемных
комбинированных, крученых и других нитей, материалов с улучшенными
свойствами, исследования структуры сырья, разработки
теоретической и
практической базы для организации процессов подготовки и производства
одежды из смесовых тканей занимались такие ученые, как: А.Б. Пакшвер,
М.В. Эммануэль, Н. Леадерман, М.Н. Белицин, А.Н. Соловьев, Г.Н. Кукин,
В.Е. Гусев, Н.М. Ашнин, П.М. Панин, А.Г. Севостьянов, Н.И. Труевцев,
С.Д.Николаев, Е.Г. Андреева, Б.А. Бузов, П.П. Кокеткин, Е.Х. Меликов,
В.Е.Мурыгин,
М.М.Мукимов,
М.З.Абдукаримова,
Х.А.Алимова,
С.Ш.Ташпулатов, Ф.У. Нигматова и другие.
Труды В.А.Усенко и его учеников посвящены разработке научно-
обоснованных методов производства шерсто-шелковой пряжи; Я.Г.Лацмана -
развитию теории и созданию математической модели производства тканей из
смешанных волокон; Т.В.Козловой-теоретическим основам художественного
проектирования костюма; Н.С.Мокеевой-методологии проектирования
гибких швейных потоков в условиях мелкосерийного производства. Вместе с
тем, комплексные научные исследования, связанные с разработкой
технологии производства материалов и одежды из смеси шерсти и
натурального шелка почти не проводились.
33
Однако научные исследования по разработке подходов и методов
комплексной технологии производства одежды из шерстяных и смесовых
тканей, основанные на совершенствовании системы «сырье-материал-
одежда» с применением методов системного анализа; развитию
теоретических и экспериментальных исследований, направленных на
создание способов получения бикомпонентной пряжи из шерстяных волокон
и отходов шелка; проектирование и разработка технологии производства
одежды из нового ассортимента шерсто-шелковых материалов с
улучшенными качественными показателями практически не проводились.
Связь тема диссертации с научно - исследовательскими работами,
выполняемыми в организации, где выполняется диссертация
.
Диссертационная исследование проводилось в соответствии с проектами
НТП-6-026 «Разработка научно-обоснованной технологии подготовки из
шелка-сырца крученых нитей для производства разнообразных верхних
трикотажных изделий с заранее заданными свойствами» (2009 - 2011гг.);
НТП-4-18 «Разработка новых способов и технологий получения
поликомпонентных нитей и материалов с полезными свойствами на основе
нанотехнологии шёлка» (2012 - 2014гг.) включенные в структуру научного
исследовании
Ташкентской
институт
текстильной
и
легкой
промышленности.
Целью исследования
является разработка комплексной технологии
производства женской одежды из новых шерстяных и смесовых тканей.
В соответствии с поставленной целью решались
следующие задачи:
разработка методологии системного проектирования одежды из
шерстяных и смесовых тканей;
совершенствование технологии выработки нового ассортимента
шерсто - шелковой пряжи;
для проектирования швейных изделий исследование свойств
шерстяных и смесовых тканей;
разработка принципов проектирования рационального ассортимента
женской одежды из шерстяных и смесовых тканей на основе исследования
регионального рынка и особенностей композиционного разнообразия
моделей;
разработка технологии изготовления одежды из нового ассортимента
смешанных материалов в условиях малого предприятия.
Объектом исследования
являются свойства шерсти, отходы шелка,
смесовые
ткани,
процессы
моделирования,
конструирования
и
технологической подготовки многоассортиментной коллекции одежды.
Предмет исследования
– методы и средства проектирования и
технологической
подготовки сырья и материалов для производства женской
верхней одежды с элементами трансформации.
Методы исследования.
В диссертационной работе использована
общая методология системного подхода к проектированию одежды,
стандартные методы испытания качественных показателей сырья и
34
материалов, математической статистики и теории вероятности, методы
теоретического
и
экспериментального
характера.
Использованы
программные продукты Gerber Technology и Delphi.
Научная новизна исследования
заключается в следующем:
разработана новая методология комплексного проектирования и
производства одежды из смесовых материалов, основанного на применении
системного подхода «сырьё-материал-одежда»;
разработана структурно-логическая информационная модель процесса
комплексного производства одежды из смесовых тканей;
разработан метод смешивания сырья и способ выработки шерсто-
шелковой пряжи, позволяющий повысить более чем в два раза ее
относительную разрывную характеристику по сравнению с чисто шерстяной;
определен рациональный состав химических волокон в шерстяных
тканях (25% волокна полиэфира), способствующий повышению ее
разрывных характеристик; доказано, что дальнейшее увеличение доли
химических волокон в смеси приводит к резкому ухудшению
воздухопроницаемости шерстяных тканей;
предложен новый способ расчета пористости материала, позволяющий
оперативно оценить формообразующую характеристику одежды;
установлен предел упругой части составляющей деформации в одежде
из шерстяных и смесовых тканей (64-70 %), обеспечивающий комфортность
при ее носке;
разработана
методика
формирования
многоассортиментных
промышленных коллекций женской одежды из шерстяных и смесовых
тканей с учетом требований потребителей, изготовлен промышленный
образец;
сформирована
структура
и
содержание
организационно-
технологической схемы для производства многоассортиментного комплекта
женской одежды из шерстяных и смесовых тканей на основе оптимизации
параметров швейного потока.
Практические результаты исследования
заключаются в следующем:
разработана информационная модель, состав и структура единого
информационного обеспечения, объем входной и выходной информации,
наименование этапов, их последовательность и маршруты проектирования
для комплексного производства изделий из смешанных материалов в
условиях малого и среднего бизнеса;
обоснован выбор оптимальных
параметров сырья (шелковых очесов с
чесальных машин) для смески с волокнами шерсти, основанный на
исследованиях дефектов и перерабативающих способностей различных
видов волокнистых отходов шелка;
выработан образец нового ассортимента шерсто-шелковой пряжи и
ткани улучшенного качества, определены комплекс их физико-механических,
эксплуатационных
и
технологических
свойств,
рекомендации
по
конфекционированию для верхней женской одежды;
35
разработаны рекомендации по проектированию коллекции моделей
женской одежды в системе «комплект» на основе художественно-
конструктивных признаков и элементов трансформации;
предложена гибкая технология изготовления многоассортиментной
промышленной коллекции женской верхней одежды применительно к
условиям малых предприятий.
Достоверность
полученных
результатов
обосновывается
корректностью математических и физических моделей напряженно-
деформированного состояния шерсто-шелковой ткани и одежды, а также
высокой
степенью
совпадения
результатов
теоретических
и
экспериментальных исследований.
Теоретическая
и
практическая
значимость
результатов
исследования.
Теоретическая значимость результатов работы состоит в
разработке научно-обоснованной комплексной технологии производства
женской одежды из шерстяных и смесовых тканей. Обоснованы и
рекомендованы способы для расчета относительной разрывной нагрузки
шерсто-шелковой пряжи и пористости материала, обеспечивающие
формоустойчивость одежды.
Практическая значимость проведенного исследования состоит в
расширении конкурентоспособного ассортимента готовых изделий с
эффектом натурального шелка, путем утилизации вторичных отходов шелка.
Внедрение результатов исследования.
Результаты диссертационной
работы внедрены на предприятиях ГАК “Узбекенгилсаноат” в т.ч: ООО
«Istiqlol Dizayn Markazi» (г. Наманган), ООО «Зиёда Арт Текстиль» (г.
Ташкент), ООО «Косонсой тўқимачи» (акт внедрения 27.07.2015. №ШС-12-
1980 ГАК “Узбекенгилсаноат”). При производстве одной тонны смесовой
пряжи ожидаемая экономическая эффективность составляет 4,5 млн. суммов
и при производстве и реализации 800 комплектов верхней женской одежды
прибиль составляет 42,5 млн. сум.
Апробация результатов исследования
.
Результаты исследования
доложены на восьми международных и республиканских научно-
технических и научно-практических конференциях в т.ч: «Современные
наукоемкие технологии и перспективные материалы текстильной и легкой
промышленности» (Россия, Иваново, 2013г.), «Инновационные идеи и
разработки молодых исследователей в условиях модернизации техники и
технологии» (Ташкент, 2012-2014гг.), а также на расширенных научных
семинарах кафедры «Технология шелка и прядения» ТИТЛП (Ташкент, 2012-
2015 гг.)
Опубликованность результатов исследования.
По теме диссертации
опубликовано 33 научных трудов, в т.ч. 21 журнальные статьи, из них две
статьи зарубежом и получены три патента Республики Узбекистан.
Структура и объем диссертации.
Диссертация состоит из введения,
шести глав, заключения, списка литературы из 193 наименований, содержит
231 страниц текста, включает 50 рисунков, 31 таблиц и 12 приложений.
36
ОСНОВНОЕ СОДЕРЖАНИЕ ДИССЕРТАЦИИ
Во введении
обосновывается актуальность и востребованность темы
диссертации, формируются цель и задачи, а также объект и предмет
исследования, приводятся соответствия исследования приоритетным
направлениям развития науки и технологии Республики Узбекистан,
обосновывается достоверность полученных результатов, излагается научная
новизна и практические результаты исследования, внедрение результатов
исследования, апробация работы, опубликованность результатов, структура и
объем диссертации.
В первой главе по теме «
Современное состояние и перспективы
развития технологии производства женской одежды из смесового
материала
» представлен анализ теоретико-методических подходов к
решению разноуровневых задач проектирования одежды из смесовых
материалов, сделанный на основе ретроспективного обзора этапов развития
теории создания бикомпонентной пряжи и материалов из волокон шерсти и
шелка, перспектив их использования в швейной промышленности.
Выявлено, что ранее выполненные работы по проектированию одежды
из смешанных тканей, направленные на разработку одежных материалов
различного сырьевого состава и назначения, улучшение гигиенических,
эстетических и формовочных свойств, методов конструирования и
технологии одежды, не рассматривают методологические вопросы
получения сырья и материалов из натуральных волокон шерсти и шелка;
недостаточно использованы возможности проектирование из них верхной
одежди в условиях многоассортиментного производства, как полноценный
комплексный объект дизайна. Требует совершенствования принципы
оптимального сочетания эстетических и технологических факторов для
обеспечение соответствие потребительскому спросу.
В целом, проведенный обзор показал недостаточности концептуального
подхода к решению задачи создания комплексной технологии производства
женской одежды из шерстяных и смесовых тканей в условиях
промышленного производства и позолил сформулировать задачи научного
исследования.
Во второй главе
по теме
«Системный подход в проектировании
одежды из шерстяных и смесовых тканей»
развита методология
системного проектирования женской верхней одежды из нового
ассортимента шерсто-шелковой ткани и выполнено теоретичекое
обоснование системы «сырье-материал-одежда». На этом основании
осуществлена разработка общей концептуальной модели процесса
производства одежды, универсальной для любых видов ассортимента из
смешанных материалов,
вырабатываемого из местного сырья, и
предусматривающей различные варианты маршрутов производства в
зависимости от исходных условий (рис.1).
37
Модель
«Комплексное
производство
одежды
из
смешанных
материалов» имеет шесть уровней декомпозиции, отражающих требуемую
степень детализации отдельных этапов проектирования: маркетинговые
исследования; разработка способа производства шерсто-шелковой пряжи;
исследование свойств смешанных материалов; дизайн-проект рациональной
промышленной коллекции моделей одежды из нового ассортимента
смешанных
материалов;
конструкторско-технологическая
подготовка
производства коллекции; комплексная оценка целесообразности выпуска
моделей из нового ассортимента смешанной ткани.
Рис.1. Обобщенная концептуальная модель комплексного проектирования одежды
из смешанных материалов
Совокупность всех связей, установленных между отдельными
элементами системы и их характеристик, позволила построить структурно-
логическую информационную модель процесса проектирования верхней
одежды из шерсто-шелковой ткани, которая отражает связи между
элементами системы, состав его информационных массивов, возможные пути
перемещения внутри системы входа и выхода из неё. Модель описывает
формирование заданных целей (проектных решений) каждого элемента
процесса и определяет стратегию их реализации через последовательность
процедур автоматизированного проектирования.
В третьей главе диссертации по теме
«Разработка технологии
выработки
шерсто
-шелковой
пряжи»
приводятся
результаты
исследования
свойств
камвольной
шерсти,
волокнистых
отходов
натурального шелка и технология выработки шерсто-шелковой пряжи.
Сущность способа смешивания при выработке шерсто-шелковой пряжи
заключается в механическом перемешивании каждого компонента внутри
себя и в равномерном распределении волокон каждого компонента во всей
смеси на основе формирования послойного настила. Результаты
6.
Комплексная оценка
целесообразности выпуска
моделей из нового ассорти-
мента смешанной ткани
Комплексная си-
стема производства
одежды из новых
смешанных мате-
риалов
3.
Дизайн – проект рациональной
коллекции моделей одежды из ново-
го ассортимента смешанных мате-
риалов
2.
Разработка способа
производства шерсто-
шелковой
пряжи и выра-
ботка тканей из смешан-
ного
сырья
1.
Формирование ассор-
тимента одежды из но-
вой структуры смешан-
ных материалов
5.
Технологическая
подготовка произ-
водства коллекции
моделей
4.
Конструкторская
подготовка произ-
водства коллекции
моделей
38
исследования свойств шерсти и волокнистых отходов шелка при смешивании
показаны на рис. 2 и 3.
Из рис. 2 и 3 видно, что длина смешанных волокон шерсти и шелка
сопоставимы, а разрывное удлинение шерсти в 1,5 раза больше чем шелка,
при этом у последнего разрывная нагрузка в два раза выше, чем шерсти.
С учетом влияния значений семи поправочных коэффициентов,
зависящих от таких технологических показателей как, вид, длина волокна,
равномерность по толщине и длине волокон, способ прядения и состояние
оборудования, влияние крутки, теоретически обоснована и рекомендована
усовершенствованная формула для расчета относительной разрывной
нагрузки шерсто - шелковой пряжи (
Р
см.п
):
п
см
в
см
п
см
Т
Z
Z
Р
Р
.
2
2
1
1
.
.
(1)
Р
см.в
- относительная разрывная нагрузка смешанных волокон сН/текс;
Z
1
и
Z
2
- коэффициенты учитывающие влияние семи показателей,
соответственно волокон шерсти и шелка;
α
1
и
α
2
- массовая доля волокон шерсти и шелка;
Т
см.п
- линейная плотность смешанной пряжи, текс.
1- камвольная шерсть; 2- волокнистые отходы шёлка (очесы шелкопрядения)
Рис. 2. Распределение длины волокон в волокнистой массе
0
5
10
15
20
5
10
15
20
25
30
ε
(%)
Р (сН)
2
1
1- шерсть; 2 - очесы шёлка
Рис. 3. Разрывные характеристики волокна
39
По результатам эксперимента установлено что, для пряжи 30 текс с
составом 70% шерсти и 30 % шелка, число волокон в поперечном сечении
равно 81 и 59 штук, соответственно, при этом значение теоретической
относительной разрывной нагрузки почти совпало с фактической и составило
для теоретической 19 сН/текс, а фактической 18,8 сН/текс против
чистошерстяной 7,5 сН/текс.
Рост относительной разрывной нагрузки шерсто-шелковой пряжи
линейной плотности 30 текс в 2,5 раза по сравнению с чисто шерстяной,
обеспечивается, с одной стороны, влиянием высокой прочностью шелкового
волокна (2 раза больше чем шерсти); с другой стороны, повышением сил
трения между волокнами вследствие увеличения числа волокон шелка
низкой линейной плотности (0,15 текс при линейной плотности шерсти,
равной 0,32 текс) в поперечном сечении пряжи и общей площади их
соприкосновения; а также снижением неровноты пряжи на коротких
участках из-за уменьшения влияния каждого фактора на показатели свойств
пряжи.
Результаты теоретических и экспериментальных исследований
позволили научно обосновать выбор показателей сырья, разработать способ
смески выработать шерсто-шелковую пряжу линейной плотностью 30 текс. В
условиях технологии гребенного шерстопрядения на предприятии ООО
«Косонсой-Тўқимачи», получен новый опытный образец шерсто-шелковой
пряжи. На новизну способа выработки шерсто-шелковой пряжи получен
патент. Из новой пряжи выработан образец шерсто-шелковой ткани для
верхней одежды костюмна плательного назначения.
В четвертой главе диссертационной работы по теме
«Исследование
свойств тканей для проектирования швейных изделий»
рассмотрены
физико-механические, технологические и эксплуатационные свойства нового
ассортимента шерсто-шелковых и других смесовых тканей, проведена их
комплексная оценка качества в целях проектирования из них верхней
одежды.
Оценка изменения деформации (
) от времени (
t
) рассмотрена с учетом
упругих и эластических свойств шерсто-шелковой ткани с использованием
механической модели Кельвина. В соответствии с указанной моделью
деформация новой ткани удовлетворяет следующее уравнение:
)
(
0
t
E
dt
d
(2)
где
),
(
с
Па
E
(
Па
) - динамическая упругость материала и модуль Юнга.
S
P
0
0
(
Па
) - напряжение;
0
P
(
Н
)- продольная действующая сила на ткань.
Во время нагрузки по уравнению (2) при условиях
const
00
0
,
0
,
0
t
получается следующее решение:
)]
exp(
1
[
1
t
a
n
(3)
где
E
n
/
0
-пластическая деформация;
1
1
/
1
a
- время запаздывания.
40
Допустим, что при
0
t
t
времени напряжение в ткани равно нулю. По
свойствам модели деформация ткани снижается во времени. Это
соответствует процессу отдыха. Тогда правая часть уравнения (2) равна нулю
и решение его может иметь следующий вид:
)
exp(
1
t
a
m
(4)
где
m
)
0
(
n
m
- деформация ткани в начале процесса, в общем случае
2
не равняется деформации при снятии нагрузки на ткань, значит
)]
exp(
1
[
0
1
0
t
a
m
,
1
1
/
1
a
в общем случае
1
.
Обычно в формулах (3) ва (4) параметры
n
,
a
,
m
и
1
a
определяются
по результатам экспериментального исследования. Для этого изменение
времени деформации материала при растяжении должно быть известно для
обоих случаев. Допустим при
i
t
t
времени значение деформации равно
i
Чтобы определить
n
и
a
во время нагрузки используем способ
минимизации квадратного ограничения и берем следующую формулу:
n
i
i
n
i
i
i
n
at
at
1
1
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
[
где параметр
a
определяется следующим уравнением транцендента:
n
i
i
n
i
i
i
at
at
1
1
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
[
0
)
exp(
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
1
n
i
i
i
i
n
i
i
i
i
at
at
t
at
t
Во время отдыха
0
(
t
t
) частный случай деформации
m
считаем известной.
Тогда, чтобы определить параметр
1
a
используя минимизацию квадратного
ограничения, можно получить следующее уравнение:
0
)]
(
exp[
)
)]}(
(
exp[
{
0
1
0
0
1
1
t
t
a
t
t
t
t
a
i
i
i
n
i
m
i
Используя графическое изображение на рис. 4(
1
) (для утка) и (для
основы) 4(
2
) определены значения
n
,
и
1
Для уточной нити
%
6
,
8
m
,
%
86
,
33
n
,
4
,
52
,
.
146
1
Для нитей основы
%
8
,
1
m
,
%
34
,
21
n
,
146
,
.
97
1
С учетом указанных параметров и формул (3) и (4), определено
изменение деформации во времени, которое приводится в виде графика на
рис 4. Из графиков видно, что модель Келвина можно использовать для
исследования процесса деформации ткани и установления предела её
упругой части.
Таким образом, теоретически обосновано и экспериментально
потверждено, что предел упругой деформации шерсто-шелковой ткани
составляет 64-70%, на основе которой можно рекомендовать ее для
изготовления женской одежды с формоустойчивими характеристиками.
41
экспериментальная линия;
теоретическая линия; 1- основа; 2- уток.
Рис. 4. Релаксационные характеристики шерсто-шелковой ткани (70%
шерсти и 30% натуральный шелк)
Для сравнительной оценки качества нового ассортимента ткани
исследованы также свойства 9 образцов шерстяных и смесовых тканей с
химическими волокнами, представленных на местном рынке.
Установлено, что значительно улучшились качественные показатели
нового образца ткани, состоящего из 70% шерсти и 30% шелка, по
сравнению с чисто шерстяной (рис.5 и 6).
Доказано, что добавление в шерстяные ткани химических нитей с
высокими прочностными показателями значительно повышает разрывные
характеристики смесовой ткани. Анализ разрывных характеристик тканей с
различным содержанием шерсти показывает, что у чистошерстяных
разрывная нагрузка по основе составила 31,1 кг.с, по утку 26,7 кг.с, а
удлинение по основе 20,3% и по утку 25,2% (рис.5). При добавлении 2%
эластановой нити прочность растет по основе на 17% и по утку на 19%,
соответственно, удлинение на 31%, и 2,2 раза. Однако, увеличение доли
полиэфирной нити в шерстяной ткани более чем на 25% резко снижает её
пористость и воздухопроницаемость. Поэтому для верхней одежды из 9
образцов импортных тканей рекомендованы всего 4.
По результатам экспериментального исследования прорубаемости
материала нового ассортимента шерсто-шелковых тканей для пошива
изделий рекомендованы наряду с другими, швейные нитки из натурального
шелка линейной плотности 21 текс, швейные иглы 85 и 90 номеров.
Формообразующие свойства шерстяных и смесовых тканей имеют
большое значение при проектировании верхней одежды. Они служат для
создания в одежде складок, объемной формы полочек, рукавов,
формообразования воротника и других деталей. Известно, что пористые
ткани
нагрузка отдых
42
по основе по утку
Рис. 5. Комплексная оценка качества чистошертяной ткани (шерсть -
100%)
по основе
по утку
Рис. 6. Комплексная оценка качества опытного образца ткани
с составом 70% шерсти и 30% шелка
43
подвержены к лучшему формообразованию из-за значительного объема
воздуха и наличию подвижных и устойчивих связей в структуре материала.
Поэтому для максимального достижения формоустойчивости новых
образцов тканей изучались их поверхностная плотность и пористость.
Пористость ткани (
П
) можно определить как процентное отношение объема
пор (
V
п
) к общему объему (
V
0
) ткани по формуле:
100
0
V
V
П
п
, (5)
Выразив объем пор как разность между общим объемом ткани (
V
0
) и
объемом занимаемым волокнами (
V
в
), получено:
100
)
(
0
0
V
V
V
П
в
, (6)
Выразив
V
0
и
V
в
через массу и удельную массу ткани (
γ
0
), а также
волокна (
γ
в
), и подставляя полученный результат в формулу (6) с учетом
того, что общая масса (
q
0
) ткани равна массе волокна (q
в
), получено:
100
1
100
0
0
0
0
0
в
в
в
q
q
q
П
, (7)
Можно принять за величину удельной массы ткани её объемную
плотность (
т
0
п
П
), где
П
п
-поверхностная плотность (г/м
2
), а т - толщина
материала, мм.
В целом для всех видов тканей и трикотажных полотон с учетом их
сырьевого состава и объемной плотности волокон (γ), пористость можно
рассчитывать по формуле:
100
т
1
п
П
П
, (8)
Объемная плотность волокна шерсти γ
в
=1,32 г/см
3
; шелковой нити
γ=1,37 г/см
3
.
Расчетные значения пористости образцов шерстяных, шелковых и
смесовых тканей приводятся в табл. 1.
Таблица 1
Пористость шерстяных и смесовых тканей
Волокнистый состав
образцов ткани
Поверхностная
плотность (
П
п
),
г/м
2
Толщина
материала
(т), мм
Пористость
(
П
), %
1. 100% шерсть
156,9
0,4
70,0
2.
98%
шерсть+2%
эластан
200,1
0,4
64,5
3. 90% шерсть+10%
полиэфир
185,1
0,3
65,0
44
4. 40% шерсть+ 35%
вискоза+25% полиэфир
330,1
0,6
59,0
5. 100% полиэфир
330,0
0,4
36,0
6. Опытный образец- 70%
шерсть+30% шелк
145,0
0,4
75
Исследованиями установлено, что чем больше в ткани натуральных
волокон шерсти или шелка, тем лучше они склонным к формообразованию
по сравнению с тканями, содержащими химические нити. С учетом
качественных показателей экспериментальной шерсто-шелковой и 4
х
образцов смесовых тканей, из 9
ти
отобранных на рынке, рекомендованы для
моделирования, конструирования и производства женской верхней одежды.
В пятой главе по теме «
Формирование рационального ассортимента
верхней женской одежди из шерстяных и смесовых тканей
»
рассматриваются принципы формирования рационального ассортимента
верхней женской одежды из шерстяных и смесовых тканей в системе «сырье
- материал - одежда».
Объектом исследования выбран женский костюм костюмно-
плательной группы, как наиболее подверженный изменениям моды и
стилизации, и являющийся приоритетной группой женской одежды с точки
зрения потребителей.
Предложена постановка задачи проектирования многоассортиментной
промышленной коллекции одежды (МПКО) из шерсто-шелковых тканей, в
соответствии с которой ассортимент рассматривается комплексный объект,
формируемый последовательно на различных уровнях декомпозиции (рис.7):
1-формирование
мобильного
многоассортиментного
комплекта;
2-
ассортиментные группы; 3-группы одежды различных видов; 4-модельные
ряды одежды; 5-ассортиментные единицы и художественно-конструктивные
признаки (ХКП).
В общем виде задача сводится к моделированию структуры комплекта
изделий посредством его качественных и количественных признаков.
Проведены маркетинговые исследование рынка, цель которых сводилась к
изучению видовых совокупностей и художественно-конструктивных
признаков верхней женской одежды. Маркетинговые исследования
проводились в два этапа: 1-исследование потенциальных потребителей путем
анкетирования и статистическая обработка результатов; 2-ретроспективные
исследования международного рынка.
Анкетирование проводилось в гг. Ташкенте и Коканде, Намангане и в
Андижане (2010г). Численность выборки - 450 человек.
Данные опроса обработаны по специально разработанному алгоритму и
программе на языке «Паскаль», в результате чего получены одномерные,
двух и трехмерные распределения сочетаний признаков потребительского
поведения и социально-демографических характеристик потребителей,
выявлена частота встречаемости совокупности признаков.
45
Рис.7. Иерархическая структура МКПО из шерстяной и смешанной
ткани в системе “Комплект”
Установлено, что наиболее популярными изделиями остаются
комплекты одежды для повседневной носки: с платьем- 31,3 %, костюмы с
юбкой и брюками, в том числе юбки, жакет (кардиган) и пиджаки - 68,7%.
При проектировании коллекций одежды из шерстяных и смесовых тканей
необходимо учитывать следующие основные художественно-конструктивные
признаки (ОХКП): стиль, назначение, цветовая гамма, силуэт, покрой рукава,
длина
изделия.
Для
определения
степени
взаимосвязи
между
биосоциальными характеристиками потребителей и основных ХКП внешнего
вида женской одежды был использован показатель тесноты связи Т. Чупрова
и Б. Баннистена.
Ретроспективными исследованиями (за 1990-2010 гг.) международного
рынка определены основные виды одежды из шерстяных и смесовых тканей,
встречаемых в коллекциях в различные периоды, а также декоративно-
конструктивные элементы развития форм и декора. Это комплекты,
состоящие от одного до четырех изделий: жакет-юбка-брюки (18%); жакет-
брюки (12%); жакет-платье, брюки, юбка (9%).
Наибольшую частоту
Многоассортиментная про-
мышленная коллекция одеж-
ды
0-й уровень
АГ-1
АГ-2
…
АГ-k
1-й уровень
ассортиментные
группы одежды
ВО-1
ВО-2
ВО-k
BO-N
2-й уровень
группы одежды
различных ви-
дов(модули)
…
…
МР-2.1
МР-2.2
3-й уровень
модельные ряды
одежды по видам
…
МР-2.3
МР-N1
MP-N2
4-й уровень
модели (ассорти-
ментные единицы)
и ХКП
АЕ-
2.2.1
АЕ-2.2.2
…
АЕ-2.2.3
АЕ-2.2. N
N
46
встречаемости имеют вытачки (25%), сборки (19%), драпировки (15%),
складки (21%), рельефы и защипи (20%) (рис.8). Полученные результаты
позволили
сформировать
информационный
фонд
для
эскизного
проектирования изделий из нового ассортимента шерсто-шелковой ткани.
1- вытачки; 2 - сборки; 3- драпировки; 4- складки; 5-рельефы и защипы;
6-трансформация
Рис 8. Частота встречаемости различных элементов форм за период с
1990 по 2010гг.
Исследования показали, что наиболее часто употребляемыми
средствами художественного проектирования верхней одежды являются
комбинаторные методы формообразования, к числу которых относится
модульное проектирование и морфологическая трансформация (МТ).
Использование этих методов в дизайне одежды из новых шерсто-шелковых и
рекомендованных
смесовых
тканей
способствует
повышению
универсальности, взаимозаменяемости, утилитарности функциональных
элементов
многоассортиментного
комплекта.
Трансформация
и
видоизменение функций женской одежды выполняется с целью ее адаптации
к динамическим, климатическим и ситуационным изменениям.
МТ женского комплекта может осуществляться на базе методов
комбинаторно-морфологического анализа и иерархического синтеза
рациональных систем, в соответствии с алгоритмом морфологического
«древовидного» синтеза. Формообразование на основе предлагаемого метода
заключается в том, что одежда и комплект в целом рассматриваются как
подвижная мобильная система с элементами статического и динамического
формообразования. В результате получаются множество различных
комплектов одежды, представляющих собой целостные окончательные
варианты. Из их числа по желанию потребителя выбираются наиболее
эффективные, отвечающие требованиям потребительской ситуации,
комплекты одежды.
Метод комбинаторно-морфологического анализа и иерархического
синтеза
предполагает
максимальное
использование
готовых
47
унифицированных деталей и узлов в создании оригинальных конструкций, с
сочетанием их совершенной эстетической и конструктивно-технологической
компоновки. Следовательно, трансформация швейных изделий из новых
шерсто-шелковых и смесовых тканей на производственном уровне должна
быть основана на использовании принципов агрегатирования и модульного
проектирования и сводилась к распространению принципов МТ на детали
кроя и элементы конструкции.
Развиты и дополнены виды и принципы конструктивной реализации
функций трансформации элементов отделки в женской одежде. К ним
относятся замещение, регулирование-фиксация, отделение-присоединение
(добавление или убавление), перестановка, компоновка, выворачивание,
ориентация. Они являются общими и универсальными независимо от
половозрастной группы, вида и назначения одежды, применяемых
материалов.
Структура
трансформируемых
видов
одежды
многоассортиментного комплекта приводится на рис. 9.
Методика проектирования МКПО из шерстяных и смесовых тканей
разработана в соответствии с методологией комплексного производства,
описанной в главе 2 диссертации. Предложенная концептуальная модель
(рис.1) фактически является алгоритмом проектирования коллекции моделей
женской одежды.
В качестве исходной информации при разработке МКПО были
использованы результаты анализа тенденций моды, требования к стилизации
и форме одежды; предпочтения различных групп потребителей по
художественно-конструктивным признакам, ассортиментному составу
коллекции; расчетные параметры сырья и материалов, показатели качества
смешанных материалов; информация о способах формообразования и
выбранной
технологии
изготовления;
перечень
трансформируемых
элементов и готовых трансформ верхней одежды.
На первом этапе произведен отбор базовых сочетаний в коллекцию,
который производился исходя из распределений пятимерных сочетаний
основных ХКП различных видов одежды, входящих в комплект, найденных в
пространстве потребительских предпочтений.
Затем выполняется компоновка многомерных сочетаний ХКП и расчет
их встречаемости:
W
i
= n/ N
i
,
(9)
где:
n
- число респондентов, отдавших предпочтение
i
- му сочетанию,
основных ХКП,
N
- общее число респондентов;
W
i
- частота встречаемости
i
-
го сочетания ХКП.
Далее производится синтез и группировка многомерных сочетаний
основных ХКП. Разработан прогноз коллекции в виде ассортиментной
матрицы, которая состоит из совокупности базовых сочетаний (базовых
моделей).
48
С
трук
тура
тр
ан
сформи
руе
м
ых в
идов оде
жды
м
ногоа
сс
орт
им
ен
тн
ого к
ом
пле
кт
а
Пле
че
ва
я оде
жда
К
омби
ни
ров
анн
ая оде
ж
да
Пояс
на
я оде
жда
Дополни
тел
ьные пр
ед
мет
ы
Жакет (кардеган)
Блузка
Жилет
Платье
Пиджак
Комбинезон
полукомбинезон
Сарафан
Юбка
Брюки
Платок
Пояс
Жилет
Баска
Рукава
Воротник
манжет
Юбка
Лиф
Брюки
Шорты
Бермуды
Карманы
Макси-юбка
Мини-юбка
Миди-юбка
Волан
Галстук
Бант
Нижняя юбка
Рис. 9. Фрагмент сетевого графа мобильного ассортимента
трансформируемого комплекта одежды
49
Базовые сочетания ОХКП отбирались в соответствии с оптимальным
числом моделей в коллекции, мощности предприятия, и заданного
достаточно
высокого
уровня
теоретической
удовлетворенности
потребителей.
При отборе моделей МПКО производится уточнение
структуры
коллекции. Необходимо стремиться, чтобы каждая модель имела свой
«адрес». Это означает, что внутри каждой из этих групп модель с
определенным сочетанием ХКП может встретиться только один раз.
Ассортиментная матрица является лишь проектом промышленной
коллекции, которая в дальнейшем требует уточнения и конкретной
проработки каждой модели.
Как видно из табл. 2 в коллекцию вошли почти все ассортиментные
группы одежды из шерстяных и смесовых тканей: пальто, комплект «Платье
и жакет», «Платье и юбка», платье, костюм из жакета и юбки, жакет,
брючный комплект, кардиган. Предложенная рациональная структура МПКО
включает 16 новых моделей, которая обеспечит удовлетворенность
покупателей на 61,5 %. Разнообразие моделей в коллекции можно достичь
сочетанием дополнительных ХКП (например, цвет и отделочные элементы),
комбинируемости изделий, а также применением трансформируемых
элементов.
Таблица 2
Фрагмент рациональной структуры многоассортиментной
промышленной коллекции моделей из шерстяных и смесовых тканей
(фрагмент)
№ Возраст-
ная
группа
Вид
одежд
ы
Стиль
одежд
ы
Силуэт
Длина
изделия
Частота
предпоч-
тения, %
Накоплен-
ная частота,
%
В
Н
В
Н
1
1, 2, 3
ПК
КЛ
ПП
ПП
НТ
НК
6,10
6,10
2
1, 2, 3
П
КЛ
ПП
ПП
ВК
НК
5,52
11,62
3
1, 2
ПЛ
Р
ПП
-
-
УК
2,21
13,83
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
15
2
КР
М
-
ПП
-
УК
2,21
59,82
16
3
КР
ЭН
-
ТР
-
НК
1,65
61,47
Эскизная проработка рациональной МПКО показана на рис.10.
"Горизонталь" и "вертикаль" матрицы включает ассортиментные единицы, из
которых при пересечении элементов матрицы можно было получать
различные комплекты одежды, обеспечивающие взаимоподчинение,
взаимозависимость и обусловленность, создавая при этом художественно-
композиционное единство.
Таким образом, разработанная структура многоассортиментной
промышленной коллекции женской верхней одежды из шерстяных и
смесовых тканей позволяет достичь большую согласованность требований
50
потребителей и производства изделий. Успех ее продвижения во многом
определяется
методами
технологии
проектирования
гибких
многоассортиментных потоков.
Рис. 10. Проектирование моделей МПКО одежды по матричному методу
В шестой главе по теме
«Разработка технологии изготовления
одежды из нового ассортимента смешанных материалов»
рассмотрены
вопросы разработки технологии изготовления МПКО из нового ассортимента
шерсто-шелковой и других смешанных материалов. Доказано, что успех ее
продвижения во многом определяется методами технологии проектирования
гибких многоассортиментных потоков.
Задача технологии проектирования гибкого многоассортиментного
потока (
М
) является функцией от ассотртимента изделий (
А
и
), ассортимента
материалов (
А
м
), упорядоченности конструкций узлов и
соединений в
изделиях (
К
ус
), квалификации и числа исполнителей (
К
и
), номенклатуры
оборудования (
Н
о
)
и структуры потока
С
п
, т.е.:
М
=
f
(А
и
, А
м
, Н
o
, К
ус
, К
и
, С
и
)
, (10)
где факторы
А
и
, А
м
, К
ус
и
С
п
являются условно переменными, а факторы
Н
о
и
К
и
условно постоянными.
Конструкторская подготовка МПКО из новой структуры шерсто-
шелковых тканей включала разработку конструкторской документации на
51
изготовление многоассортиментного комплекта. Каждый комплект состоит
из 5-6 видов изделий. Это - жакет-кардиган, жилет, платье, блузка или топ,
брюки или юбка. Разработка базовой конструкции жакета и платья
осуществлена типовую фигуру 158-96-104. Величины конструктивных
прибавок по основным конструктивным участкам установлены с учетом
возможности создания необходимой формы и комфортных условий в
процессе носки, т.е. свободы движения, минимального давления
одежды на тело человека, сохранение внешнего вида, а также с учетом
формообразующих свойств и усадки ткани. На художественно-
конструкторский образец трансформируемого женского комплекта одежды
из нового ассортимента шерсто-шелковой ткани получен патент на
промышленный образец (№ SAP 01350).
Стандартный пакет конструкторских документов внедрен в
производственных условиях ООО «Istiqlol Dizayn Markazi» и ООО «Зиёда
Арт Текстиль».
Разработана методика конфекционирования материалов для изготовления
МПКО в одном гибком потоке и рекомендации по выбору оборудования. С учетом
качества выполняемых операций и гибкости рекомендуется использовать
универсальные машины с необходимым набором автоматизированных
функций и средств технологической оснастки. Для рационального
использования оборудования в потоке мало загруженные специализированные
машины и автоматы предлагается вынести в отдельную зону.
Гибкий многоассортиментной поток (ГМП) проектируется для
мелкосерийного и среднесерийного производства одежды в групповых
технологических процессах изготовления изделий с разными конструктивными, но
общими технологическими признаками.
Принцип организации рабочего места ГМП типовой, при котором на одном
рабочем месте устанавливают один-два вида оборудования. Для работы в
ГМП требуются исполнители с поликвалификацией, предполагающей
совмещение одним работником различных функций и операций
технологического процесса.
Структура проектируемого ГМП представляет собой совокупность мини-
потоков (бригад), в которых изготавливают группы близких по производственно-
технологической однородности моделей коллекции. Число мини-потоков и
исполнителей в каждом мини-потоке может изменяться при смене коллекций, т.е.
бригады могут быть переформированы в зависимости от количества моделей, их
трудоемкости и тиража.
Задачу
повышения
рациональности
загрузки
оборудования
предлагается решать путем группирования моделей МПКО по признаку
однородности применяемого оборудования и материалов, называемому в
работе технико-технологическим подобием.
На первом этапе проводят декомпозиционный анализ технологического
процесса изготовления модели (
T
i
) по видам оборудования:
52
n
j
ij
i
t
Т
1
(11)
где (
t
ij
)- суммарная затрата времени на выполнение неделимых операций
i
-й
модели на
j
-м виде оборудования, исключая выделенное оборудование.
Далее устанавливают доли суммарных затрат времени неделимых
операций, выполненных на каждом виде оборудования в структуре
технологического процесса изготовления изделия (
t
ij
/
T
i
) где:
n
j
i
ij
T
t
1
1
(12)
Декомпозиционный
анализ
показал,
что
модели
разных
ассортиментных видов могут быть технико-технологически подобными. Так
при изготовлении платья доля суммарных затрат времени на универсальной
машине составляет 36%, а при изготовлении блузки- 35%, хотя они
пошиваются из разных тканей. Доля суммарных затрат времени на спец.
машине и при выполнении ВТО также близки по значению: при
изготовлении блузки на машине МО 700- 22%, платья 26%; на оборудовании
ВТО- 27% (платье), блузка 31%. Это дает основание для комплектования
изделий МПКО по признаку применяемости оборудования в один мини-
поток.
Задача комплектования изделий МПКО в организационные операции
решена с использованием метода многокритериальной оптимизации и
методики
автоматизированного
проектирования
организационно-
технологической схемы швейного потока, разработанной в ТИТЛП,
которая позволяет существенно снизить трудоемкость и затраты на
технологическую подготовку моделей к запуску в производство.
Проведено попарное сравнение трудоемкости изготовления моделей
МПКО и их технико-технологической совместимости, выполнен расчет
основных параметров многоассортиментного потока при разных значениях
мощности. Критерием оптимизации выбрано количество рабочих в ГМП.
Установлено, что в каждом мини-потоке изготавливают изделия одного или двух
видов одежды.
Для передачи полуфабрикатов в потоке выбрана автоматическая
система адресования «SCHONENBERGER» Франция, которая повышает
эффективность производства путем уменьшения производственного цикла.
Для рационального использования оборудования и работы потока мало
загруженное специализированное оборудование предлагается выносить в
отдельную зону.
Таким образом, на основе теоретических, экспериментальных исследований
и применения современных информационных технологий в соответствии с
системой «сырье-материал-одежда», разработана комплексная технология
производства женской одежды из шерстяных и смесовых тканей.
53
Заключение
1.
Разработана концептуальная модель проектирования одежды из
шерстяных и смесовых тканей, позволившая рассматривать весь процесс
производства в виде комплексной системы «сырье-материал-одежда»,
обеспечивающей
целевое
единство
всех
этапов
в
условиях
функционирования
САПР
одежды.
Наименование
этапов,
их
последовательность и содержание отражают принципиально новый подход к
проектированию и производству женской одежды из нового ассортимента
смешанных материалов.
2
. На основе теоретических и экспериментальных исследований,
оценки качества натуральных волокон шерсти и шелка в смеси разработаны
метод смешивания и способ выработки шерсто-шелковой пряжи. Новизна
способа подтверждается полученным патентом №IAP04949.
3. Выработана опытная партия шерсто (70%) - шелковой (30%) пряжи с
линейной плотностью 30 текс, относительной разрывной нагрузкой 18,8
сН/текс, которая у 100 % шерстяной пряжи равна 7,5 сН/текс. Выработан
образец шерсто-шелковой ткани.
4. Путем исследования напряженно-деформированного состояния
нового ассортимента шерсто-шелковой ткани теоретически обоснован и
экспериментально подтвержден показатель предела упругой части
составляющей
деформации
(до
64-70%),
которая
обеспечивает
несминаемость верхней одежды.
5. Исследованиями качественных показателей 9
ти
видов импортных
смесовых тканей, доказано, что добавление полиэфирных волокон в состав
шерстяных тканей до 25 % или нити лайкры до 2 % в значительной степени
повышает их разрывные характеристики, однако с увеличением доли
химических волокон резко ухудшается воздухопроницаемость материала и
одежды. Поэтому из 9
ти
видов тканей только 4 рекомендованы для пошива
верхней женской одежды.
6. На основе исследования формовочных характеристик обоснована и
рекомендована формула для расчета пористости материала, обеспечивающая
хорошие формообразующие свойства верхней одежды.
7
. Маркетинговыми исследованиями регионального рынка женской
одежды определена группа деловых женщин, отличающихся социально-
демографическими характеристиками, образом жизни и предпочтениями в
одежде. Результаты исследований позволили усовершенствовать методику
формирования рациональной структуры многоассортиментного комплекта
одежды по
художественно-конструктивным признакам
и создать
информационную базу для эскизного проектирования.
8. Аналитическими исследованиями ретроспективы женской верхней
одежды установлены принципы и тенденции развития формообразующих
элементов, обоснована целесообразность их применения при проектировании
многоассортиментных промышленных коллекций из нового состава шерсто-
шелковых тканей.
54
9. Развиты и дополнены виды и принципы конструктивной реализации
функций морфологической трансформации формообразующих элементов в
женской одежде, использование которых позволило сформировать
многоассортиментную промышленную коллекцию изделий из шерстяных и
смесовых тканей.
10. Предложена организационная форма и разработана технология
проектирования гибкого швейного потока для изготовления многоассортиментных
коллекций одежды.
11. Разработано «Техническое условие» комплекта верхней женской
одежды, подготовлен образец - эталон, на новизну которого получен патент №
SAP 01350, SAP 01254.
12. Экономическая эффективность от внедрения результатов
диссертационной работы:
- при производстве одной тонны смесовой шерсто-шелковой пряжи в
ООО «Косонсой тўқимачи» ожидаемая экономическая эффективность
составляет 4,5 млн. сум. (АКТ от 03.06. 2015г.);
-внедрение технологии производства изделий из шерстяных и
смесовых тканей в условиях ООО «Istiqlol Dizayn Markazi» (г. Наманган)
позволили выработать новые комплекты верхней женской одежды с
высокими потребительскими свойствами. При выпуске 500 комплектов
изделий ожидаемая экономическая эффективность составит 26,5 млн. сумов;
(АКТ от 19.06. 2015г.);
- при внедрении метода проектирования женского комплекта из
шерстяных и смесовых тканей в условиях ООО «Зиёда Арт Текстиль» (г.
Ташкент), прибыль от пошива и реализации 300 комплектов изделий
составит 16,0 млн.сум. (АКТ от 24.06. 2015г.)
55
SCIENTIFIC COUNCIL ON AWARD OF THE PHD DEGREE 16.07.2013 T
06.01 AT THE TASHKENT INSTITUTE OF TEXTILE AND LIGHT
INDUTRY
TASHKENT INSTITUTE OF TEXTILE AND LIGHT INDUSTRY
ARIPDJANOVA DILAFRUZ UKTAMOVNA
DEVELOPMENT OF COMPLEX TECHNOLOGY WOMEN’S CLOTHES
PRODUCTION FROM WOOL AND BLENDED FABRICS
05.06.04 – Technology of garments and design of suit
(technical sciences)
ABSTRACT
OF THE DOCTORAL DISSERTATION
Tashkent - 2015
56
The subject of doctoral dissertation is registered Supreme Attestation Commission at
the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan in number 20.02.2014/В2013.1.T2.
Doctoral dissertation is carried out at Tashkent institute of textile and light industry.
Abstract of dissertation in three languages (Uzbek, Russian, English) is placed on web-
page to address
and Information-educational portal “ZiyoNet” to the address
www.ziyonet.uz.
Scientific
consultant:
Alimova Halimahon
doctor of technical sciences, professor
Official
opponents:
Jilibayeva Raushan Orazovna
doctor of technical sciences, professor
Nigmatova Fatima Usmanovna
doctor of technical sciences, professor
Akhmedkhadjayev Khamid Tursunovich
doctor of technical sciences, professor
Leading
organization
Bukhara technological-engineering institute
Defense of dissertation
will take place in 29.12. 2015 at 10
00
o’clock at a meeting of the
scientific council 16.07.2013.Т.06.01 at the Tashkent institute of textile and light industry
(Аdress: 100100, Tashkent, str. Shohjahon-5, tel. (99871)-253-06-06, 253-08-08, fax:253-36-17;
email:titlp_info@edu.uz).
Doctoral dissertation could be reviewed at the Information-resource center of Tashkent
institute of textile and light industry (registration number 05). Аdress: 100100, Tashkent, str.
Shohjahon -5, tel. (998 71)- 253-06-06, 253-08-08.
Abstract of dissertation
sent out on 28.11. 2015 year
(mailing report № 05, on 28.11. 2015 year )
K.Jumaniyazov
Chairman of scientific council on award of
scientific degree of doctor of sciences,
doctor of technical sciences, professor
A.Mamatov
Scientific secretary of scientific council,
doctor of technical sciences, professor
M.Muqimov
The chairman of scientific seminar under
scientific council, doctor of technical sciences, professor
57
INTRODUCTION (annotation of doctoral dissertation)
Topicality and demand of the subject of dissertation
. According to a
number of the international Associations textile and light industry because of
growth of the population and reduction of the irrigated ground areas in the world
rates of increase of manufacture of natural fibers therefore their specific volume
in World balance of textile raw materials decreases every year are limited, but
substantial growth of rates manufacture of synthetic fibers is thus observed.
Therefore in world practice of such countries, as America, England, Germany,
China, Japan, India and others. For the purpose of regional enclosing of hygienic
properties of synthetic fibers develop theoretical bases, techniques and the
production technology of textile materials in mixes with the natural.
The State in front of textile and light industry as one of the main factors of
increasing economic effectiveness of the branch, there has been put a task of
implementing achievements of modern science, technique and technology on this
field providing processing of the local raw of cotton and silk and leading it to the
finished product being used by consumer demand in internal market as well as
external market as a significant factor of raising economical effectiveness of the
branch.
Every year there are prepared more than 25 thousand tons of silk cocoons
in the Republic. Processing of this expensive raw material enables to improve the
production of wool-silken yarn, fabrics and ready modern garment which possess
unique natural features as: pleasant gloss, softness, drape able, short stretched,
high water absorption and moisture returnees, high strength and stability for
washing. For producing modern types of upper garments of class lux there has
been appeared a neediness for creating of a complex technology of its production
from woolen and blended fabrics.
The present work is focused on performance of the problems followed from
the resolution of the President of Republic of Uzbekistan № PP-1442 from
December, 15th, 2010 "About priorities of development of the industry of
Republic Uzbekistnan in 2011-2015" and Cabinet of Ministers of the Respublic
of Uzbekistan from August, 2nd, 2012 №234 "About additional measures on
expansion of assortment of m to increase in volume manufacture non food-
producing in 2012-2015" the volumes directed on expansion and assortment
export-oriented, a competitive industrial output, and also decrease in their cost
price by introduction of progressive innovative technologies of processing of
domestic local raw materials.
Compliance of research to the main priority directions of development
of science and technologies in the Republic
. The thesis was performed in
accordance with the priority orientations of development of science and
technology of the Republic of Uzbekistan: STP-3. “Energetics, energy and
efficient use of resources, transport, machine and instrument engineering”.
International review of scientific researches on the theme of
dissertation.
Scientific researches directed for the development of scientific basis
of production of new views of woolen fabrics
in mix with chemical fiber,
58
techniques of textile and light industry are held at most universities in scientific-
research centers as Manchester University(England), Ghent University( Belgium),
Kyoto University( Japan), Dortmund Technical University( Germany), Sechuansky
institute of technology easy and paper the industries( China), University of
Piraeus(Greece), South Indian textile research association (India) and in other wide
scale.
In the world practice for creating of readymade garment able to meet
requirements of modern trend of fashion, there exist a number of scientific
achievements dedicated for the processing of elastic productive automated
systems of “Toyota Sewing System» (Japan), «Eton Ups» (Sweden),
«Schonenberger» (France), «Datatron» (German); new methods of texturing
synthetic threads «Turbo» ва «Xeberleyn» (the USA); technology of production of
synthetic staple fibers on machines of DTV «Oerlikon Barmag» (German);
technology of production of materials and technology of production of materials
and form strength readymade garment on the basis of using threads of spandex
«Du pont» (The USA).
At the present time there has been holding researches over such a privileged
trends such as technology on imitation of features of natural silk, modification of
synthetic fibers and threads with nanoparts of natural silk, «smart textile» and
garment of self-cleaning features.
Degree of study of problem.
By results of analytical researches it is
established that questions of creation of scientific bases of technics and technology
of reception of new assortment текстурированных, volume combined, twisted and
other threads, materials with the improved properties, researches of structure of
raw materials, working out
of theoretical and practical base for the organisation of
processes of preparation and manufacture of clothes from mixed fabrics were
engaged such scientists, as: A.B.Pakshver, M.V.Emmanuel, N.Leaderman,
M.N.Belitsin, A.N.nightingale, G.N.Kukin, V.E.Gusev, N.M.Ashnin, P.M.Panin,
A.G.Sevostyanov, N.I.Truevtsev, S.D.Nikolay, E.G.Andreeva, B.A.Buzov,
P.P.Koketkin, E.H.Melik, V.E.Murygin, M.M.Mukimov, M.Z.Abdukarimova,
H.Alimov, S.S.Tashpulatov, F.U.Nigmatova and others.
V.A.Usenko's works and its pupils are devoted working out of the
scientifically-proved methods of manufacture of a shersto-silk yarn; J.G.Latsmana
- to development of the theory and creation of mathematical model of manufacture
of fabrics from the mixed fibres; T.V.Kozlovoj - to theoretical bases of art
designing of a suit; N.S.mokeevoj of designing of flexible sewing streams in the
conditions of small-scale manufacture. At the same time, the complex scientific
researches connected with working out of the production technology of materials
and clothes from a mix of wool and natural silk were not spent almost.
However scientific researches on working out of approaches and methods of
the complex production technology of clothes from woollen and the mixed fabrics,
the systems based on perfection "raw materials-material-clothes" with application
of methods of the system analysis; to development theoretical and the experimental
researches directed on creation of ways of reception бикомпонентной of a yarn
59
from woollen fibres and a waste of silk; designing and working out of the
production technology of clothes from new assortment of shersto-silk materials
with the improved quality indicators practically were not spent.
Connection of dissertation with research works realized in the
organization where dissertation performed
. Dissertational research was spent
according to projects STP-6-026 «Working out of the scientifically-proved
technology of preparation from raw silk of twisted threads for manufacture of
various top knitted products with in advance set properties» (2009 - 2011years.);
STP-4-18 «Working out of new ways and technologies of reception of
polycomponental threads and materials with useful properties on a basis
nanatechnology silks» (2012 - 2014years.) included in structure scientific research
Tashkent institute textile and light industry.
Purpose of research
is the development of integrated technology of
women’s garment manufacture from wool and blended fabrics.
For implementation of the set objective the
following tasks of the research
are determined:
development of the methodology of systematic designing of garment from
wool and blended fabrics;
development of the technology of production of new range of wool- silk
yarns;
formation of features of fabrics for designing wearing apparel from wool and
blended fabrics;
development of the principles of designing of rational range of women’s
garment from wool and blended fabrics based on the research of regional market
and peculiarities of compositional variety of models
development of the technology of garment production from new range of
blended materials.
Object of research
are the characteristics of nonirritant fiber, wool,
blended fabric fibers, technology of modeling, constructing and production of
women’s garment.
Subject of research
– are the methods and technologies of preparation of
raw stock and materials for designing and manufacture of set of women’s outer
garment with transforming details.
Methods of research
. In the thesis work were used: standard methods for
testing of integrated qualitative criteria of raw stock and materials; mathematical
statistics, common methodology of systematic approach to designing of clothing,
methods of theoretical and experimental feature. Gerber program, operating
systems Delphi.
Scientific novelty of the dissertation research
is in the following:
The expediency of the systematic approach “raw stock-material-garment”
for designing the assortment of women’s outwear from wool and blended fabric is
justified;
60
the scheme of structural logical information model of the process of
integrated production of clothing from the new range of wool - silk fabric is
justified;
developed the method of blending the raw materials and method of
production of wool - silk yarn, which allows to increase twice the relative tensile
characteristics of wool - silk yarns in comparison to pure wool;
determined the rational content of chemical fiber, which promotes increase
of tensile characteristics of woollen, consisting of 2 % of polyester fiber and lycra
thread; further increase of the share of chemical fibers in the blend leads to sharp
deterioration of breathability of the fabrics;
the formula for the calculation of the porosity of the material is theoretically
based and recommended, which determines its moulding characteristic for
women’s clothing;
justified the limit of the elastic part of the deformation component in the
clothing from 64-70 % of wool and blended fabrics, that creates and ensures the
comfort;
developed the principles of making the multi-range set of women’s clothing
from wool and blended materials and method of their formation, produced the
industrial sample;
formed the structure and content of the organizational-technological scheme
for the production of multi-range set of clothing from wool and blended materials
on the basis of optimisation of the parametres of multi-range line;
Practical results of research
consist in the following:
The information model, structure and structure of uniform information
support, volume of the entrance and target information, the name of stages, their
sequence and routes of designing is developed for complex manufacture of
products from the mixed materials in the conditions of small and average
business;
the choice of optimum parametres of raw materials (silk from combing cars)
for смески with the wool fibres, based on researches of defects and
перерабативающих abilities of various kinds of a fibrous waste of silk is proved;
the sample of new assortment of a shersto-silk yarn and fabric of the
improved quality is developed, recommendations on конфекционированию for
the top lady's wear are defined a complex of their physicomechanical, operational
and technological properties;
recommendations about designing of a collection of models of lady's wear in
system "complete set" on the basis of is art-constructive signs and transformation
elements are developed;
the flexible manufacturing techniques многоассортиментной are offered
an industrial collection of female outer clothing with reference to conditions of
small enterprises.
Reliability of obtained results
is justified by the correctness of
mathematical and physical models of tensely distorted condition of wool- silk
61
clothing, as well as high level of compliance at the comparison of results of
theoretical and experimental researches.
Theoretical and practical value of the research results.
The theoretical
significance of the work results is in the development of scientifically based
method of selection of raw material content and technology of production of wool-
silk yarn. Justification of the components of wool and blended fabrics for the
production with high comfort of women’s outer garment. Development of the
technological chain with the justification of labor content of performance of grind
shuttle line at the production with the transforming parts and details of the
women’s suit set.
The practical significance of the conducted research is in the widening of
competitive ability of the range of the products with the effect of natural silk, by
utilization of its secondary waste.
Introduction of results of research.
Results of dissertational work are
introduced at the enterprises the HOOK of "Uzbekengilsanoat" in т.ч: Open
Company «Istiqlol Dizayn Markazi» (Namangan), Open Company «Ziyoda Art
Textiles» (Tashkent), Open Company “Kosonsoy Toqimachi” (the inquiry of
7/27/2015, №ШС-12-1980 the HOOK of "Uzbekengilsanoat"). By manufacture of
one ton of a mixed yarn expected economic efficiency makes 4,5 million sums and
by manufacture and realisation of 800 complete sets of the top lady's wear profit
makes 42,5 million sum.
Approbation of results of research
.
Results of research are reported at
eight international and republican scientific and technical and scientifically-
practical conferences in: «Modern high technologies and perspective materials
textile and light industry» (Russia, Ivanovo, 2013г.), «Innovative ideas and
workings out of young researchers in the conditions of technics and technology
modernisation» (Tashkent, 2012-2014гг.), and also at the expanded scientific
seminars of chair «Technology of silk and spinning» TITLI (Tashkent, 2012-2015)
Publication of results.
On the topic of dissertation are published 33
tractates, including 21 magazine articles two out of them abroad and three four
patents of the Republic of Uzbekistan have been taken
Structure and volume of dissertation.
Thesis consists of introduction, six
units, the conclusion, bibliography and 193 items, contains of 231 text pages, 50
pictures, 31 tables and 12 appendix
62
THE MAIN CONTENT OF THE THESIS
The actuality and demand of the thesis topic is substantiated in the
introduction
, formed the objectives and tasks, also the object and subject of
research, given the compliance of research to priority orientations of development
of science and technology of the republic of Uzbekistan, substantiated the validity
of results; reveled the theoretical and practical significance of the results;
implementation of the research results; approbation of work, publicity of the
results, structure and volume of the thesis.
In the first chapter on a theme «
the Current state and prospects of
development of the production technology of lady's wear from a mixed
material
» the analysis of teoretiko-methodical approaches to the decision
разноуровневых problems of designing of clothes from the mixed materials, made
on the basis of the retrospective review of stages of development of the theory of
creation бикомпонентной a yarn and materials from fibres of wool and silk,
prospects of their use in clothing industry is presented.
It is revealed that earlier performed works on designing of clothes from the
mixed fabrics, directed on working out одежных materials of various raw structure
and appointment, improvement of hygienic, aesthetic and forming properties,
methods of designing and technology of clothes, do not consider methodological
questions of reception of raw materials and materials from natural fibres of wool
and silk; possibilities designing from them верхной одежди in conditions
многоассортиментного manufactures, as high-grade complex object of design are
insufficiently used. Conformity to a consumer demand demands perfection
principles of an optimum combination aesthetic and technology factors for
maintenance.
In the second chapter
of a theme
«the System approach in designing of
clothes from woollen and mixed fabrics»
the methodology of system designing
of female outer clothing from new assortment of a shersto-silk fabric is developed
and "raw materials-material-clothes" are executed теоретичекое a substantiation
of system. On this basis working out of the general conceptual model of process of
manufacture of clothes, universal for any kinds of assortment from the mixed
materials,
developed of local raw materials, and providing various variants of
routes of manufacture depending on initial conditions (fig. 1)
is carried out.
The model «Complex manufacture of clothes from the mixed materials» has
six levels of the decomposition, reflecting demanded degree of detailed elaboration
of separate design stages: marketing researches; working out of a way of
manufacture of a shersto-silk yarn; research of properties of the mixed materials;
the design project of a rational industrial collection of models of clothes from new
assortment of the mixed materials; konstruktorsko-technological preparation of
manufacture of a collection; a complex estimation of expediency of release of
models from new assortment of the mixed fabric.
Set of all communications established between separate elements of system
and their characteristics, has allowed to construct structurally-logic information
63
model of process of designing of outer clothing of a shersto-silk fabric which
reflects communications between system elements, structure of its information
files, possible ways of moving in system of an input and an exit from it. The model
describes formation of the set purposes (design decisions) each element of process
and defines strategy of their realisation through sequence of procedures of the
automated designing.
Fig. 1 Summarizing conceptual model of comprehensive designing of
clothes from raw materials.
In the third chapter of the dissertation of a theme
«Working out of
technology of development wool- silken yarn»
results of research of properties
камвольной wool, a fibrous waste of natural silk and technology of development
of a shersto-silk yarn are resulted.
The essence of a way of mixing at development of a shersto-silk yarn consists
in mechanical hashing of each component in itself and in uniform distribution of
fibres of each component in all mix on the basis of formation of a level-by-level
flooring. Results of research of properties of wool and a fibrous waste of silk at
mixing are shown on fig. 2 and 3.
From fig. 2 and 3 it is visible that the length of the mixed fibres of wool and
silk are comparable, and explosive lengthening of wool in 1,5 times is more than
silks, thus at the last explosive loading twice above, than wool.
Considering the influence of the significance of seven correction
coefficients, depending from seven technological indicators: appearance, length
and uniformity of thickness and length of fibers, methods of spinning and
condition of the equipment, influence of twine of recommended formula for
calculation of relative breaking load of wool- silk yarn (
B
b.f
)
b.f.
2
2
1
1
b.f.
T
B
Z
Z
B
(1)
B
b.f
.
- relative breaking load of blended fibers sN/teks;
6. Comprehensive assessment
of viability of model production
from new assortment of blend-
ed fabrics
Complex system of
clothing production
from new blended
materials
3. Design project of rational
collection of clothes’ models
from the new range of raw ma-
terials
2.
Development of the pro-
duction method of wool-silk
yarn and fabric from blend-
ed raw materials
1.
Formation of
clothing assortment from
the new structure of b
blended materials
5.
Technological
preparation of mod-
els’ collection produc-
tion
4. Design prepara-
tion of models’
collection produc-
tion
64
Z
1
and
Z
2
- according the fibers of wool and silk, coefficients taking into account
the impact of seven indicators;
α
1
and
α
2
- mass fraction of fibers of wool and silk
T
b.f
.
- linear density of blended yarn, tex.
Fig.2. Distribution of the length of fiber in the pulp: 1- worsted wool; 2- debris
trash of silk (hurds of silk spinning)
Fig. 3. Breaking characteristics of the fiber: 1- of the wool; 2- of the silk
(fettle)
By results of experiment it is established that, for a yarn 30 текс with
structure of 70 % of wool and 30 % of silk, the number of fibres is equal in cross-
section section of 81 and 59 pieces, accordingly, thus value of theoretical relative
explosive loading has almost coincided with actual and has made for theoretical 19
sN/teks, and actual 18,8 sN/texo against purewoolen 7,5 sN/texo
The growth of wool-silk yarn of linear density 30 tex by almost 2,5 times in
comparison with pure wool of relative breaking load, is explained from one side by
the influence of high strength 2,5times more than of wool) of the fiber, from the
other side by increasing of frictional force between the fibers due to the increase of
the number of fibers of low linear density of silk (0,15 tex) than wool (0,32 tex) in
the cross section of yarn and total area of their contact, also by the decrease of
65
irregularity of yarn on the short areas, in connection with the decrease if impact of
each factor to the indicators of yarn features.
Results theoretical and experimental researches have allowed to prove
scientifically a choice of indicators of raw materials, to develop a way смески to
develop a shersto-silk yarn in linear density 30 теxo. In the conditions of
technology гребенного шерстопрядения at Open Company enterprise «Kosonsoy
Toqimachi», the new pre-production model of a shersto-silk yarn is received. On
novelty of a way of development of a shersto-silk yarn the patent is taken out.
From a new yarn the sample of a shersto-silk fabric for outer clothing костюмна
dress appointment is developed.
In the fourth chapter of dissertational work of a theme
«Research of
properties of fabrics for designing of garments»
physicomechanical,
technological and operational properties of new assortment of shersto-silk and
other mixed fabrics are considered, their complex estimation of quality with a view
of designing from them outer clothing is spent.
The estimation of change of deformation (
ɛ
) from time
(t)
is considered
taking into account elastic and эластических properties of a shersto-silk fabric
with use of mechanical model of Calvin. According to the specified model
deformation of a new fabric satisfies a following equation:
)
(
0
t
E
dt
d
(2)
where
),
(
с
Па
E
(
Па
) - dynamic elasticity of a material and the module the Jung
S
P
0
0
(
Па
) - pressure;
0
P
(
Н
) - longitudinal operating force on a fabric. During
loading on the equation (2) under conditions
const
00
0
,
0
,
0
t
the
following decision turns out:
)]
exp(
1
[
1
t
a
n
(3)
where
E
n
/
0
- plastic deformation;
1
1
/
1
a
- delay time.
Let's admit that at
0
t
t
time pressure is equal in a fabric to zero. On
properties of model fabric deformation decreases in time. It corresponds to rest
process. Then the right member of equation (2) is equal to zero and its decision can
have the following appearance:
)
exp(
1
t
a
m
(4)
where
m
)
0
(
n
m
- fabric deformation in the process beginning, generally
2
does not equal deformations at loading removal on a fabric, means
)]
exp(
1
[
0
1
0
t
a
m
,
1
1
/
1
a
generally
1
.
Usually in formulas (3) ва (4) parametres
n
,
a
,
m
also
1
a
1
a
are defined by
results of an experimental research. For this purpose change of time of deformation
of a material at a stretching should be known for both cases. We will admit at
i
t
t
time value of deformation equally
i
to define
n
and
a
during loading we
use a way of minimisation of square restriction and we take the following formula:
66
n
i
i
n
i
i
i
n
at
at
1
1
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
[
Where the parametre
a
is defined by a following equation транцендента:
n
i
i
n
i
i
i
at
at
1
1
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
[
0
)
exp(
)]
exp(
1
[
)]
exp(
1
1
n
i
i
i
i
n
i
i
i
i
at
at
t
at
t
During rest
0
(
t
t
) the deformation special case
m
is considered by the known.
Then to define parametre
1
a
using minimisation of square restriction, it is possible
to receive a following equation:
0
)]
(
exp[
)
)]}(
(
exp[
{
0
1
0
0
1
1
t
t
a
t
t
t
t
a
i
i
i
n
i
m
i
Using a graphic representation on fig. 4 (1) (for a weft) and (for a basis) 4
(2) values are defined
n
,
and
1
For weft threads
%
6
,
8
m
%
86
,
33
n
4
,
52
,
.
146
1
For basis threads
%
8
,
1
m
%
34
,
21
n
146
,
.
97
1
Taking into account the specified parametres and formulas (3) and (4),
change of deformation in time which is resulted in the form of the schedule on rice
4 is defined. From schedules it is visible that the model of Kelvina can be used for
research of process of deformation of a fabric and an establishment of a limit of its
elastic part.
Thus, it is theoretically proved and experimentally потверждено that the
limit of elastic deformation шерсто - a silk fabric makes 64-70 % on which basis it
is possible to recommend it for manufacturing of lady's wear with strong form
characteristics.
еxperimental like;
theoretical; 1- base; 2- weft
Fig 4. Relaxation characteristics of wool-silk fabric (70% wool and 30%
natural silk)
load rest
67
For comparison purposes qualities of new assortment of a fabric are
investigated also properties of 9 samples woollen and mixed fabrics with the
chemical fibres, presented on the local market.
It is established that quality indicators of the new sample of the fabric
consisting of 70 % of wool and 30 % of silk, in comparison with purely woollen
(fig. 5 and 6) have considerably improved.
It is proved that addition in woollen fabrics of chemical threads with high
прочностными indicators considerably raises explosive characteristics of a mixed
fabric.
The analysis of explosive characteristics of fabrics with the various
maintenance of wool shows that at purewoolen explosive loading on a basis has
made 31,1 кг.с, on a duck 26,7 кг.с, and lengthening on a basis of 20,3 % and on a
duck of 25,2 % (fig. 5). At addition of 2 % эластановой threads durability grows
on a basis on 17 % and on a duck on 19 %, accordingly, lengthening on 31 %, and
2,2 times.
By the base By the weft
Fig. 5. Integrated assessment of fiber quality (sample- 1. wool -100%)
68
By the base By the weft
Fig. 6. Integrated assessment of the fabric quality (test sample, 70%, wool,
30% silk)
However, the increase in a share of a polyester thread in a woollen fabric
more than on 25 % sharply reduces its porosity and air permeability. Therefore for
outer clothing from 9 samples of import fabrics are recommended only 4.
By results of an experimental research прорубаемости a material of new
assortment of shersto-silk fabrics for tailoring of products sewing threads from
natural silk of linear density 21 tеxo, sewing needles of 85 and 90 numbers are
recommended along with others.
Forming ability of the material is characterized by two stages: forming and
fixing of the form. Molding serves for making the folds in the clothes with folds of
volumetric forms of foreparts, sleeves, for forming collars and other details. Stable
fixing and keeping of the form is the indispensable condition of a good appearance
of the products in the process of their maintenance.
Forming of the fabrics under research is possible because of the air which
takes up the significant volume in them, there are moving and stable connections in
the structure of the material. That’s why for achieving maximum of these
requirements, we have studied the surface density and porosity of the fabric
samples. Porosity of the fabric (
P
) is possible to determine as a percentage ratio of
the pores volume (
V
p
) to the total volume (
V
t
) of the fabric by the formula:
100
t
V
Vр
Р
(5)
Representing the volume of the pores as a difference between the total volume of
the fabric (
V
t
) and the volume occupied by the fibers (
V
f
), we will get
69
100
Vt
)
Vf
Vt
(
Р
(6)
We can represent
V
t
and
V
f
through the mass and unit weight of the fabric (
γ
t
)
and fiber (
γ
f
), and the result put into the formula (6) and then, taking considering
that the total mass (
q
t
) of the fabric equals to the mass of the fiber (
q
f
) we will get
100
1
100
0
0
0
0
0
в
в
в
q
q
q
Р
(7)
Let’s assume, if we take the size of the unit weight of the fabric as its
volume density (
т
Sd
0
) it will not be a big mistake, where (
S
d
) – surface density
(g/m
2
), and t- thickness of the material, mm.
In general, for the fabric and knitted fabric with the account of the raw
material content and volume of the density of fibers (
ϒ
), porosity can be calculated
by the formula:
100
т
Sd
1
S
(8)
Volume density of the wool fiber -
γ
f
- 1,32 g/cm
3
; tossilk
γ
= 1,37 g/cm
3
.
Calculation data of samples’ porosity of woolen -silk and blended fabrics are
given in the table 1.
Table 1
Porosity of wool and blended fabric
Samples
Surface density
(D
d
), g/m
2
Thickness of the
material (t), mm
Porosity (P),
%
1. 100% wool
156,9
0,4
70,0
2. 98% wool+2% elastan
200,1
0,4
64,5
3. 90% wool+10% polyester
185,1
0,3
65,0
4.
40%
wool
+35%
viscous+25% polyester
330,1
0,6
59,0
5. 100% polyester (control)
330,0
0,4
36,0
6. test 70% wool +30% silk
145,0
0,4
75
It is determined by the research, that the more natural wool or silk fibers, the
more they are disposed to forming. All the researched and selected by us new
wool-silk and 4 out of 9 samples of fabrics from the market are the materials for
modeling and designing of new assortment of sets of women’s outlet. The
formation of the rational assortment of women’s outwear from wool and blended
fabric are examined
in the fifth
chapter
.
The women’s suit of costume- dress group was chosen as an object of the
research, as more prone to fashion changes and stylization, from one side, and is
the priority group of clothing from consumer’s point of view. In this research was
70
used the methodology of study of forecast demand, not once tested in the
researches, conducted earlier by different scientists. Study of the consumer demand
are conducted in Tashkent city, Kokand, Namangan and Andijan by well-known
methods. The quality of the selection - 450 people.
The data received in the process of survey are processed by specifically
developed algorithm and program in the Language of programming “Pascal”, as a
result of which were received one-dimensional, two, and three-dimensional
allocations of sign combinations of consumer behavior and social-demographical
characteristics of consumers. Consumer groups of business women persistently
display the tendency not to the widening of clothes, but to the renewal. The main
reason of the renewal is the changes in fashion. These women while buying
clothing try to increase the amount of multipurpose, multifunctional products,
which suit well with other products, for skirts, trousers, shorts, jumper, blouse,
both in a set and separately. The most popular outfits are suits with dresses, jacket
with a skirt and trousers.
Fig. 7. Hierarchical structure MСIS from the woollen and mixed fabric
in system "Complete set"
Multiassortment an industrial
collection of clothes
0
st
level
АГ-1
АГ-2
…
АГ-k
1
st
level
аssortment of
group of clothes
ВО-1
ВО-2
ВО-k
BO-N
2
nd
level
groups of
clothes of vari-
ous kinds
(
modules)
…
…
МР-2.1 МР-2.2
3
rd
level
clothes lineups by
kinds
…
МР-2.3
МР-N1
MP-N2
4
th
level
models (assortment
units)
АЕ-
2.2.1
АЕ-2.2.2
…
АЕ-2.2.3
АЕ-2.2. N
N
71
It is well known that wool products have high heat-resistant features. That’s
why their view about future assortment from wool-silk (blend) material is mainly
associated with such types of outlet clothing as coats, suits, dresses. 20% of
respondents have voted for the coats; for suits and outlets, including skirts, jacket
(cardigan) and coats - 68, 7 %, dresses - 31, 3% of the respondents. On the basis of
this, it is possible to safely recommend to the manufacturers the main types of
clothing from wool-silk (blended) material - outlets for everyday wearing.
By the results of study of the features of fabric and consumer preferences by
different types of women’s clothing from pure wool and blended fabric we have
established and offered the following art-constructive features: style; purpose;
color gamut; silhouette; style of the sleeve; length of the product.
The indicated main art-constructive features (MACF) served as an initial
data at designing of a guiding collection of women’s clothes model from wool and
blended fabric. Retrospective researches (for the period 1990-2010) of the
international market allowed revealing the decorative elements of women’s
garment from wool and silk fabrics. The methodology of the research included
analytical revision of the magazines, analysis of the industrial products given in the
foreign catalogues, boutiques of modern garment and industrial-commercial lines
of Tashkent city. It is determined, that the suits taken as a basis, consist of one-four
products and are various enough. Mostly there are: jacket-skirt-rousers; jacket-
trousers; jacket-dress, skirt, trousers; jacket-skirt, trousers, dress; dress- coat-
trousers; dress- coat- trousers.
Fashion analysis for the period 1990-2010 allowed to conclude the
following, that the products with the elements of broken forms make up to 31%
from the total variety of the products and models. In the whole studies period the
frequently (F) met % from the total volume of the elements of broken forms have
the gores (25%), gathers (19%), drapery (15%), folds (21%), reliefs and tucks
(20%) transforming elements of the apparel are growing sharply starting from
1995. The fragment of the graph of occurrence frequency of different types of
elements of broken forms and transformations within the period 1990- 2010 is
given in the fig. 8.
There was conducted the analysis of the art-constructive features of models
except the specific analysis. This is the form (silhouette and proportion),
segmentation of the form surface, methods of forming, construction of the collar,
form of the sleeve, construction of the fastener, types of pockets, types of the
decorating elements.he undertaken analysis showed that the variety of
constructive- composite elements of models, is limited by the fashion tendencies,
their content is uniform for different functional-stylistic groups of clothing, which
allows to talk about organizing the objects of production. Received results allowed
forming data collection for schematic design from the range of wool-silk fabric.
72
1- dart; 2- pucker; 3- drapery; 4- folds; 5 reliefs and tucks; 6- transformation details are
rising fast starting from 1995.
Fig. 8. The frequency of occurrence of various types of form details
within the period from 1990 to 2010.
So, retrospective analysis allowed revealing assortments composite and
constructive peculiarities of products from wool: form changes, proportional
relation between individual parts of clothing, placement of decorative accents, and
usage of material of different texture. With the help of morphological
transformation (MT) it is possible to adapt the wool product to different climatic
conditions and situations of consuming. Usage of facilities and procedures the MT
with the goal of rising flexibility, intersubstitutability, utility of garment functional
elements, also the functional opportunities of clothing articles in the set is more
expedient solution at designing the new models and garment constructions from
the new range of wool-silk fabric.
The structure of transforming types of clothing of multi-range set is given in
the fig.9.
Standardization and unification of clothing details are the important
premises of development of transforming elements of garment on the production
level.
Method of the combination-morphological analysis and synthesis of rational
system supposes maximum usage of ready unified details and ties in creation of
original constructions with the combination of their absolute aesthetic and
constructive-technological arrangement.
73
S
truc
ture
of tr
ans
for
mi
ng types of
c
lot
he
s of mult
i-
ra
nge
s
ets
Dr
ess up
Ar
ra
ng
ed c
lot
hing
Dr
ess down
Additi
na
i i
tems
Jacket
Blouse
Vest
Dress
Jacket
Overals
Beep overal
Sundress
Skirt
Trousers
Kerchief
Belt
Vest
Basque
Sleeves
Collar
Ruffles
Skirt
Bodice
Trousers
Shorts
bermudas
Pockets
Маxi- skirt
Мini- skirt
Мidi-skirt
Fancy-roller
Tie
Bow
Plocket
Fig. 9. Fragment of network graph of mobile range of transforming clothing
sets.
74
Methodology of designing of women’s clothing collection from wool and
blended fabrics are developed according to the methodology of complex
production of women’s outfit from blended materials, described in the 2 chapter of
this thesis. The offered information model (Fig. 1) is actually the algorithm of
women’s garment collection models designing from wool and blended fabric.
The following were used as an initial information t the development of the
models collection from wool and blended fabrics:The results of analysis of fashion
tendency, requirements of fashion direction to the stylized design and form of
clothing from blended fabrics; Requirements to the quality index of the new
assortment of blended materials from wool and silk, including the results of
conducted test of the fabric; Requirements of merchandising to the formation of
rational assortment of products from the point of view of successful
implementation of models on the points of sale; Requirements of different groups
of consumers by the art-constructive features, on the basis of use, assortment
content of collection; Design parameters of the raw material and fabrics;
Information about the methods of shaping and chosen technology of production;
List of the transformed elements and ready transforms of outwear; Calculations of
labor intensiveness and norms f products manufacture.
Selection of the basic combinations into collection was done based on the
allocation of five dimensional combinations of basic ACP of different specific
assemblage of the set found in the consumer preferences.
From the ranked number of five-dimensional combinations are chosen the
ones, which got the most absolute frequency of occurrence. The size of the
accumulated frequency is accepted by the satisfaction of the structural industrial
collection.
The composition of multidimensional combinations of ACP and calculation
of their occurrence is done by the formula:
W
i
= n/ N
i
,
(9)
where:
n
- number of respondents, who preferred combination i of basic
ACP;
N
- total number of respondents;
W
i
- frequency of occurrence of I
combination of ACP.
Further is done the synthesis and grouping of multidimensional
combinations of basic AC, worked out the forecast of collection as an assortment
matrix. The latter consists of a div of basic models (basic combinations).
Basic combinations of ACP (of basic models) were selected in accordance
with the optimal number of models in the collection, based on the capacity of the
enterprise and preassigned fairly high level of theoretical complacence of
consumers. The elaboration of optimal quantity of models in the structure of
collection is cone together with the selection of the models by different
combinations of basic and additional ACP. It is necessary to endeavor, for each
model to have its own “address”.
This means that, within of each of these groups with such combinations of
basic and additional ACP can be met only once. Summary assortment matrix,
75
where determined the allocations of five-dimensional combinations of basic ACP
products from wool and blended fabrics is given in the Table 2.
Table 2
Rational structure of industrial models’ collection of women’s suit set
from wool and blended fabrics
№
Age
group
Type of
clothing
Style of
clothing
Silhouette
Length of
the product
Freq
u
en
cy
of
p
refe
ren
ce
, %
A
cc
u
m
u
lat
ed
freq
u
en
cy
, %
В
Н
В
Н
1
1, 2, 3
ПН
CL
HF
HF LWL
НК
6,10
6,10
2
1, 2, 3
C
CL
HF
HF
ВК
НК
5,52
11,62
3
1, 2
D
R
HF
-
-
KL
2,21
13,83
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
14
1
SS
R
-
О
-
HKL
2,21
57,61
15
2
SS
М
-
HF
-
KL
2,21
59,82
16
3
SS
ETH
-
TR
-
LKL
1,65
61,47
Assortment matrix is just the project of industrial collection and in the future
more preciseness and specific study are necessary for each model.
The offered rational structure of industrial collection includes 16 new
models, which will provide the satisfaction of the buyers up to 61, 5%. As it can be
seen from the table 3, almost all the species aggregate of the set of clothing from
wool and blended fabric are included in the collection: coat, dress set- jacket,
dress- skirt, dress, suit from jacket and skirt, jacket, trousers set, cardigan. Variety
of models in the collection is achieved due to the additional features of appearance
(color of the fabric and finishing elements) and combination of products.
For the achievement of completeness and for insuring the variety in garment,
the optimal alternative at designing of MDCC is the matrix method of designing.
At the same time, the transforming elements and modules are considered the
elements of matrix in this thesis. The essence of the method is in the usage of the
principles of optimal decomposition of the product structure, combinatorics,
repetition, mutual exchangeability, compatibility of optional transformations of
compositions and unified elements of design, that provide real conditions for
renewal of models with minimum loss of production volume.
“Horizontal “ and “vertical” of the matrix include single products, from
which at the intersection of matrix we can get different outfit, that ensure inter-
subjection , interdependency and conditionality, at this creating art-compositional
unity (Fig. 10 matrix).
76
Fig. 10. Design of MDCC models by the matrix method
The designer’s idea of design collection are the decorative- constructive
elements, which are reflected n the products as a national embroidery and pattern
of the fabric with abre picture, combinations of material texture, from which they
are sewed, as well as the transforming elements.
So, developed structure of multi-range industrial collection of women’s
outwear from wool and blended fabric will allow to reach high consistency of
consumer requirements and product manufacturing from wool and blended fabric.
The success of its progress is mostly determined by the methods of technology of
designing of flexible multi-range line.
In chapter six
examined the development of manufacturing technology of
garment from the new range of blended fabrics.
The task of the technology of flexible multi-range thread (
M
) is the function
from the product assortment (
A
p
) , fabric assortment (
A
f
), order of the ties
construction and connections in the products (
C
tc
), qualifications and number of
executors (
Q
e
) and nomenclature of the equipment (
N
e
) and structure of thread (
S
t
),
that is:
M=
f
(А
p
, А
f
, N
e
, C
tc
, Q
e
, S
t
) (10)
where the factors
А
p
, А
f,
C
tc
and
S
t
are the condvar, and factors
N
e
and
Q
e
relatively
constant.
Design preparation of multi-range industrial garment collection for the new
structure of wool-silk fabric included the development of design documents for
77
production of multi-range set. Each set consists of 5-6 types of products. These
are: jacket, vest, dress, blouse or top, trousers or skirt.
The basic constructions for standard figure 158-96-104 were used for the
development of detail construction of the jacket or dress. The sizes of the
constructive gain by the basic design areas are set taking into consideration the
possibilities of creating necessary form and comfort conditions in the process of
wearing, that is free movement, minimum pressure of the clothing to the div,
preservation of the appearance, as well as considering the shape-generating
features and shrinkage of the fabric. The patent is issued for the industrial sample o
the art-constructive sample of the transforming women’s outwear from the new
assortment of wool-silk fabric. Decision of grant of the patent for the industrial
sample is №SAP 01254. Developed the packet of design documents for the set of
products from the new range of blended fabric with wool: description of
appearance, confection map of the materials, templates- original, specification of
the templates, scheme of the main ties of technological processing, layout of the
templates and a map of the stock layout. Packet of design documents for the set
of product from new assortment of blended fabric with wool is implemented
into production in terms of LLC «Istiqlol Dizayn Markazi» Namangan city (ACT
from 09.06.2015) and LLC “Ziyoda Art Textile” Tashkent city. (ACT from
24.06.2015 г).
The task of rational load of the equipment is advised to solve through
grouping of the models MDCC by the feature of uniformity of used equipment and
materials, called at work -technical- technological similarity.
Decomposition analysis of technological process of model production (
T
i
) by
types of equipment is given on the first stage:
n
j
ij
i
t
Т
1
(11)
where (
t
ij
)-summary time expenditures for the production of indivisible operations
of model
i
on the
j
type of equipment, excluding the allocated equipment.
Further the shares of total expenditures of time of indivisible operations are
established, which are conducted on each type of equipment in the structure of
technological process of product manufacture (
t
ij
/
T
i
) where:
n
j
i
ij
T
t
1
1
(12)
Decomposition analysis of technological processes of model manufacture by
types of equipment showed that models of different range of types can be
technical-technologically similar. So, at the production of a dress the share of total
time expenses on the universal machine makes 36%, and at the production of a
blouse- 35%, although they are sewn from different fabric. Share of total time
expenses on special machines and at implementation of WHP are also close in
meaning: at the manufacture of a blouse on the machine DT 700- 22%, dress- 26%,
on the equipment WHP - 27%(dress), blouse - 31%.
78
The automatic system of addressing «SCHONENBERGER» France is
chosen for the transmission of semiprocessed products in the run, which increases
the efficiency of production through decrease of production cycle.
Using probability theories, taking into account quantity possible a
combination and combinations of a base basis: for example the dress and capes
structurally - a composite number increases in 325 times, such working out and its
introductions in small the enterprise to provide high it for some years.
CONCLUSION
1. With the consideration of multifunctional women’s garment from wool and
blended fabric, developed the systematic approach in designing the product,
conceptual model and functional decomposition of designing process and
production manufacture.
2. On the basis of theoretical and experimental research and assessment of
fibers’ quality in the blend, developed the methods of blending and methods of
manufacture of wool-silk yarn. The novelty of the method is proved by the issued
patent №IAP 04949.
3. Manufactured the experimental batch of wool (70%)- silk (30%) yarn with
linear density 30 tex, of relative breaking load 19,0 cN/tex, in 100% silk yarn this
indicator equals to 7,5 cN/tex. Wool-silk fabric is created in the conditions of
production by the existing technology, with the improved operational features.
4. Experimental researches showed that up to 25% content of polyester or 2%
of lycra thread, in significant level, increase the breaking characteristics of woolen
fabrics, however with the increase of the share of chemical fibers air permeability
of the material sharply deteriorates, consequently the air permeability of clothing
as well.
5. The formula is based and recommended for calculation of material porosity,
on the basis of research of moulded characteristics.
6. The limit elastic part of component of distortion up to 64-70% is
theoretically justified and experimentally proved by the research of tensely-
distorted condition of the material for wool-silk garment.
7. Conducted the marketing research of regional market of women’s outfit,
that allowed structuring within it the group of business women, who differ by
social-demographical characteristics, by the peculiarity of lifestyle and preferences
in clothing. The results of research allowed to improve the methodology of
formation of rational structure of multi-range set of clothing on the basis of record
of consumer preferences by art-constructive features to wool and blended clothing.
8. The sewing needles № 85, 90 and silk thread of linear density 21 tex are
recommended for sewing of products from wool-silk fabric through experimental
research of trenchability of the fabric .
9. Determined the tendencies for development of consumption of wool and
blended products and developed by the method of a priori ranging of the factors for
the set of assortment, allowed to determine the concept by the basic art-
constructive features of designing with the consideration of new features of wool-
79
silk fabric, to create information background for development of the collection of
modern clothing.
10. The multi-range industrial collection of products from wool and blended
fabric are formed with the usage of methods and means of morphological
transformation.
11. "Specification" on the complete set of the top lady's wear is developed, the
approved sample on which novelty the patent № SAP 01350 is received is prepared.
12. Cost efficiency of implementing of the results of the thesis are the
following:
- at the production of one ton of blended wool-silk yarn in LLC “Kosonsoy
toqimachi”, the expected cost efficiency will makes 4,5 million sums (ACT from
03.06. 2015).
-implementation of production technology of products from wool and
blended fabric in the terms of LLC «Istiqlol Dizayn Markazi» (Namangan city)
allowed to develop the collections of new sets of women’s outwear with high
consumer demand. At the issue of 500 sets, the expected cost-efficiency will be
26,5 million sums (ACT from 19.06. 2015).
-at implementing of the results of scientific research on the development of the
method of design of women’s outfit from new range of wool-silk fabric in the
terms of LLC “Ziyoda Art Textile” (Tashkent city), at sewing and implementation
of 300 sets of products from new fabric, the cost-efficiency, that is profit, will
makes 16,0 million sums (ACT from 24.06. 2015).
80
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
Список опубликованных работ
List of published works
I бўлим (I часть; I part)
1.
Арипджанова Д.У. Ретроспективный анализ ткани и одежды в отдельных
странах мира // Проблемы текстиля.-2011. -№1. -С. 57-67. (05.00.00. № 17)
2.
Алимова Х.А., Арипджанова Д.У., Набиджанова Н.Н. Оценка
формообразующих свойств шерстяных и шелковых тканей костюмного
назначения // Швейная промышленность.-Москва -2011. -№5. -С. 23-24.
3.
Алимова Х.А., Саидова Р.А., Арипджанова Д.У., Гуламов А.Э. Состояние
и развитие нанотехнологии шелка // Проблемы текстиля. -2012. -№2. -С.
35-42. (05.00.00. № 17)
4.
Алимова Х.А., Арипджанова Д.У., Гуламов А.Э., Бастамкулова Х.Д.
Свойства волокон и расчет относительной разрывной нагрузки пряжи,
вырабатываемой из смеси различного по удлинению сырья //
Композиционные материалы. - 2012. -№2. -С.25-27. (05.00.00. № 13)
5.
Арипджанова Д.У., Алимова Х.А. Основа комфортных свойств одежды из
композитных материалов // Композиционные материалы. - 2012. -№3. -
С.64-66. (05.00.00. № 13)
6.
Арипджанова Д.У., Алимова Х.А. Свойства композитных и шерстяных
тканей для разработки новых моделей женской одежды //
Композиционные материалы. -2012. -№4. -С. 47-50. (05.00.00. № 13)
7.
Арипджанова Д.У., Қобулова Н.Ж., Алимова Х.А. Ткани из природных
волокон потребительской предпочтение на одежды из них //
Композиционные материалы-2013. -№1. -С. 77-79. (05.00.00. № 13)
8.
Алимова Х.А., Арипджанова Д.У., Гуламов А., Хайдаров К., Умурзакова
Х.Х. Структура свойства некоторых видов шелкового волокна //
Композиционные материалы. -2013. -№2. -С. 4-8. (05.00.00. № 13)
9.
Арипджанова Д.У., Алимова Х.А. Традиции и современность в узбекском
национальном костюме // Швейная промышленность. -Москва -2011. -№5.
-С. 24-26.
10.
Патент UZ IAP 04949. Способ получения бикомпонентной пряжи из
смешанных волокон / Алимова Х.А., Арипджанова Д.У., Гуламов А.Э.,
Бастамкулова Х.Д., Юсупходжаева Г.А. // Расмий ахборотнома. -2014.-
№9.
11.
Алимова Х.А., Арипджанова Д.У., Хайдаров К., Гуламов А., Кобулова
Н.Ж. Фрикционные свойства натурального шелка // Композиционные
материалы. -2013. -№2. -С. 25-27. (05.00.00. № 13)
12.
Алимова Х.А., Арипджанова Д., Гуламов А., Умурзакова Х., БоботовУ.А.,
Хайдаров К.Б. Прочностные свойства волокнистых отходов натурального
шелка //Композиционные материалы.-2013.-№3. -С. 22-26. (05.00.00. № 13)
13.
Алимова Х.А., Гуламов А.Э., Арипджанова Д.У., Ахмедов Ж.А. Мировое
производство и потребление текстильного сырья // Композиционные
материалы. -2013. -№4. -С. 71-74. (05.00.00. № 13)
81
14.
Алимова Х.А., Арипджанова Д.У., Умурзакова Х.Х., Гуламов А.Э.,
Хайдаров К.Б. Физические свойства отдельных видов шелкового волокон
// Композиционные материалы. -2014. -№1. -C. 26-30. (05.00.00. № 13)
15.
Алимова Х.А., Даминов А.Д., Бастамкулова Х.Д., Арипджанова Д.У.,
Боботов У.А. Сорбционные свойства нового ассортимента медицинской
марли // Композиционные материалы. -2014. -№1. -С. 60-62. (05.00.00. №
13)
16.
Алимова Х.А., Хайдаров К.Б., Гуламов А.Э., Арипджанова Д.У.
Диэлектрические и электрические свойства волокон шёлка //
Композиционные материалы. -2014. -№2. -С. 19-23. (05.00.00. № 13)
17.
Алимова Х.А., Даминов А.Д., Бастамкулова Х.Д., Арипджанова Д.У.,
Боботов У.А.
Разрывные характеристики шелковой марли //
Композиционные материалы. -2014. -№2. -С. 27-29. (05.00.00. № 13)
18.
Арипджанова Д.У. Способы проектирования новых моделей верхней
женской одежды и шерстяных и смесовых тканей // Композиционные
материалы. -2014. -№3. -С. 33-35. (05.00.00. № 13)
19.
Арипджанова Д.У. Системный подход в проектировании одежды из
шерстяных и смесовых тканей // Композиционные материалы. -2015. -№2.
-С. 42-45. (05.00.00. № 13)
20.
Арипджанова Д.У. Разработка технологической подготовки производства
верхней одежды из нового ассортимента шерсто-шелковых тканей //
Композиционные материалы. -2015. -№3. -С.27-29. (05.00.00. № 13)
II бўлим (II часть; II part)
21.
Арипджанова Д.У. Особенностей конструктивных и декоративных линий
верхней женской формы одежды // Корхоналарни модернизация қилиш
жараёнларида инновация, маркетинг-менежмент ва молиявий-иқтисодий
механизмлардан фойдаланиш. - Наманган. -2011. -Б. 188-190.
22.
Алимова Х.А., Арипджанова Д.У. Некоторые свойства шерстяных и
смесовых тканей // Пахта тозалаш, тўқимачилик, енгил саноатларда ва
матбаа ишлаб чиқаришларда илмий ҳажмдор технологияла. Республика
илмий-амалий конфиренцияси материаллари. - Тошкент: ТТЕСИ, -2011. -
Б. 101-103.
23.
Алимова Х.А., Саидова Р., Юсупходжаева Г.А., Гуламов А.Э.,
Арипджанова Д.У. Определение скорости переработки смесовой нити с
учетом свойств ее волокон // Республиканской научно-практической
конференции «Ўзбекистонда енгил саноатни инновациялар асосида
ривожлантиришнинг долзарб масалалари» 29-30.11. -2012. -Б. 21-23.
24.
Аlimova KH.А., Gulamov А.E., Bobotov U., Nabidjanova N.N., Аripdjanova
D.U., Shamuxitdinova L. // Technological characteristics of Uzbek ikats:
Retrospective Analysis. Германия. Modernity of Tradition Uzbek Textile
Culture Today. Waxmann 2013. -Р.53-67.
25.
Nabidjanova N.N., Qobulova N., Аripdjanova D.U. // Maintaining textile
traditions: craftsmen, Doppi, Chapan, Ichigi. Германия. Modernity of Tradition
Uzbek Textile Culture Today. Waxmann 2013. -Р.115-119.
82
26.
Арипджанова Д.У., Кабулова Н.Ж. Основные художественно-
конструктивные признаки проектирования женской верхней одежды //
Международный научный форум Современные наукоемкие технологии и
перспективные материалы текстильной и легкой промышленности.
ПРОГРЕСС 2013. –Россия: Иванова. 27-29 май. -2013. -С. 131-132.
27.
Арипджанова Д.У., Боботов У.А., Кабулова Н.Ж. Характеристика
национальных абровых тканей // Международный научный форум
Современные наукоемкие технологии и перспективные материалы
текстильной и легкой промышленности. ПРОГРЕСС 2013. -Россия:
Иванова. 27-29 май. -2013. -С. 111-113.
28.
Арипджанова Д.У., Алимова Х.А. Исследование свойств сырья для
проектирования
верхней
одежды
//
Республиканской
научно-
практической конференции «В условиях модернизации техники и
технологии инновационные идеи и разработки молодых исследователей»
-Ташкент: ТИТЛП, -2013. -С. 144-145.
29.
Арипджанова Д.У. Влияние свойств шерстяных (смесовых) тканей на
технологию пошива женского костюма // Фан, таълим ва ишлаб чиқариш
интеграциялашуви шароитида инновацион технологияларнинг долзарб
муаммолари. Республика илмий-амалий конференция илмий мақолалар
тўплами II-қисм. –Ташкент: ТТЕСИ, 29-30 ноябр. -2013. -Б. 80-83.
30.
Арипджанова
Д.У. Развитие дизайна текстильных изделий //
Международная научно-практическая конференция. Дизайн - объединяет
различные культуры. – Ташкент: НИХиД им.К.Бекзода. -2013. -С. 17-18.
31.
Арипджанова Д.У., Боботов У.А., Ахмедов Ж.А., Бастамкулова Х.Д.
Свойства нитей и некоторых видов ассортимента тканей с абровыми
рисунками // Международная научно-практическая конференция.
Традиции и инновации: перспектива Узбекской текстильной культуры. -
Ташкент. -2014. -С. 59-67.
32.
Патент UZ SAP 01254. Ткань из натурального шелка / Алимова Х.,
Даминов А.Д., Бастамкулова Х.Д., Арипджанова Д.У., Боймуратов Б.Х.,
Гуламов А.Э. // Расмий ахборотнома. -2014.-№9.
33.
Патент UZ SAP 20140139. Комплект верхней женской одежды /
Арипджанова Д.У. // Расмий ахборотнома. -2015.-№8.
83
Автореферат «Тўқимачилик муоммалари» журнали таҳририятида тахрирдан
ўтказилди. (14.11.2015 йил).
