Методологические вопросы эффективности хлопкового комплекса

Ўзбекистон

Республикаси

Банк

-

молия

академияси

Қўл

ёзма

ҳуқуқида

УДК

: 633.51+333

МУРТАЗАЕВ

ОЛИМ

Пахтачилик

мажмуаси

самарадорлигининг

методологик

масалалари

08.00.04 – «

Агросаноат

мажмуи

иқтисодиёти

»

Иқтисод

фанлари

доктори

илмий

даражаасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ

ТОШКЕНТ

- 2009

2

Диссертация

иши

Самарқанд

қишлоқ

хўжалиги

институтида

бажарилган

.

Илмий

маслаҳатчи

:

иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

,

Абдуғаниев

Абдулатиф

;

Расмий

оппонентлар

:

Ўзбекистон

Фанлар

академиясининг

академиги

,

иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

,

Ғуломов

Саидахрор

Саидахмедович

;

иқтисод

фанлари

доктори

,

Хушматов

Норқул

Садуллаевич

;

иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

,

Эргашев

Рахматулла

Хидирович

.

Етакчи

ташкилот

:

Ўзбекистон

Республикаси

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлиги

.

Ҳимоя

Ўзбекистон

Республикаси

Банк

-

молия

академияси

ҳузуридаги

иқтисод

фанлари

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Д

.005.25.01

рақамли

ихтисослашган

кенгашнинг

2009

йил

«____» ____________

соат

_____

да

ўтадиган

мажлисида

бўлади

.

Манзил

: 100000,

Тошкент

шаҳри

,

Ҳ

.

Орипов

кўчаси

, 16-

уй

.

Диссертация

билан

Ўзбекистон

Республикаси

Банк

-

молия

академияси

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Автореферат

2009

йил

«___»_________

да

тарқатилди

.

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

и

.

ф

.

н

.

Ф

.

Мирзаев

3

1.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Муаммонинг

долзарблиги

.

Ўзбекистон

иқтисодиётини

ривожланти

-

риш

ва

аҳолининг

турмуш

даражасини

оширишда

пахтачилик

мажмуасининг

аҳамияти

улкан

.

Пахтачилик

мажмуаси

аҳолини

сифатли

газлама

,

кийим

-

кечак

,

ёғ

,

совун

ва

қайта

ишлаш

саноатини

хом

ашёга

бўлган

эхтиёжини

қондиради

.

Ўзбекистон

Республикаси

Президенти

И

.

А

.

Каримов

«

мақсад

-

қишлоқ

хўжалиги

соҳасида

ишлаб

чиқариш

самарадорлигини

кескин

ошириш

,

қишлоқда

яшаётган

халқимизнинг

ҳаёт

даражасини

кўтариш

,

улар

учун

муносиб

шарт

-

шароитларни

яратишдан

иборат

бўлмоғи

керак

»

1

деб

алоҳида

таъкидлаган

эдилар

.

Юқоридаги

мақсадга

эришиш

учун

зарур

бўлган

тармоқ

корхоналарининг

ўзаро

манфаатли

ҳолда

уйғунлашуви

республика

иқтисодиётида

меҳнат

тақсимоти

асосида

пахтачилик

мажмуасининг

маълум

даражада

шаклланганлигидан

далолат

беради

.

Пахтачилик

мажмуасига

кирувчи

хўжалик

юритувчи

субъектлар

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатлар

мукаммал

эмас

ва

уларнинг

ривожланиши

бозор

иқтисодиёти

талабларига

тўлиқ

жавоб

бермайди

.

Масалан

,

пахтачилик

хўжаликлари

учун

зарур

бўлган

саноат

маҳсулотлари

(

трактор

,

минерал

ўғит

,

ёқилғи

ва

бошқаларнинг

)

баҳолари

ва

фермер

хўжаликлари

сотаётган

пахта

хом

ашёси

баҳолари

ўртасида

ноэквивалентлик

мавжуд

бўлиб

,

мажмуа

тармоқларида

олинган

соф

фойда

уларнинг

қўшган

ҳиссаларига

мутаносиб

равишда

тақсимланмаётганлиги

,

тармоқ

корхоналари

рентабеллик

даражасининг

табақаланиши

,

мажмуа

таркибидаги

корхоналарда

фаолият

кўрсатаётган

ишловчиларни

моддий

рағбатлантириш

даражасининг

кескин

фарқланиши

шулар

жумласидандир

.

Юқорида

қайд

этилганлар

пахтачилик

мажмуаси

хўжалик

субъектлари

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатлар

бозор

иқтисодиёти

талаблари

асосида

ташкил

этилмаётганлиги

ва

пахтачилик

тармоқлари

самарадорлигини

ошириш

зарурияти

ушбу

мавзунинг

долзарблигини

ва

уни

тизимли

шаклда

чуқур

тадқиқ

этишни

тақозо

этади

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Аграр

соҳада

самарадорлик

назариясининг

методологик

жиҳатлари

А

.

Смит

,

Д

.

Б

.

Кларк

,

Р

.

Шумпетер

,

А

.

Маршалл

,

Ж

.

Б

.

Сэй

,

К

.

Р

.

Макконнел

,

С

.

Л

.

Брю

,

Ю

.

Цеддиес

,

В

.

Ф

.

Максимова

,

А

.

Ўлмасов

,

М

.

Шарифхўжаев

2

ларнинг

илмий

ишларида

тадқиқ

этилган

.

Республика

агросаноат

тармоқларида

меҳнат

унумдорлигини

ва

рентабелликни

ошириш

омиллари

,

мажмуанинг

пировард

маҳсулотини

кўпайтириш

ва

унинг

самарадорлигини

оширишнинг

амалий

жиҳатлари

1

Каримов

И

А

.

Биздан

озод

ва

обод

ватан

қолсин

. 2-

том

.

Тошкент

:

Ўзбекистон

, 1996. 158-

б

.

2

Вехи

экономической

мысли

.

Под

редакции

Гальперина

В

.

М

.,

т

.3.

Высшая

школа

экономики

.

Санкт

-

Петер

-

бург

. 2000.

с

. 434-442.;

Макконнел

К

.

Р

,

Брю

С

.

Л

.

Экономикс

-

Принципы

,

проблемы

и

политика

. /

В

2-

х

томах

.

Пер

.

с

анг

. -

Таллин

.

Римол

, 1993.

Т

.1.-398

с

.;

Цеддиес

Ю

.,

Райш

Э

.,

Угаров

А

.

А

.

Экономика

сельскохозяйственных

предприятий

.

Москва

.

Издательство

МСХА

.2000. -

с

.71-73.;

Максимова

В

.

Ф

.

Микроэкономика

.

М

.: «

Соминтэк

». 1996. 208.

с

.;

Ўлмасов

А

.,

Шарифхўжаев

М

.

Иқтисодиёт

назарияси

.

Тошкент

.: «

Меҳнат

». 1995. 106

б

.

4

аграр

-

иқтисодчи

олимлардан

А

.

С

.

Цамутали

,

С

.

Н

.

Усмонов

,

М

.

Ҳ

.

Ҳусанов

,

Р

.

Ҳ

.

Ҳусанов

,

У

.

Х

.

Нигмаджановларнинг

3

илмий

асарларида

таҳлил

килинган

.

Иқтисодий

адабиётда

қишлоқ

хўжалигида

самарадорликнинг

ернинг

иқтисодий

баҳосига

боғлиқ

жиҳатлари

А

.

А

.

Абдуғаниев

4

томонидан

ўрганилган

бўлса

,

мажмуа

доирасида

пахта

хом

ашёсини

ишлаб

чиқариш

ва

уни

бирламчи

қайта

ишлаш

,

пахта

толасининг

таннархи

ва

унинг

баҳоларининг

шаклланиш

муаммоларини

ўрганишга

И

.

И

.

Раскин

,

Л

.

И

.

Раскинларнинг

5

илмий

ишлари

бағишланган

.

Бозор

иқтисодиётига

ўтиш

шароитида

аграр

соҳада

ресурслар

салоҳиятидан

фойдаланиш

,

уларни

баҳолаш

ва

пахта

навларининг

самарадорлиги

,

агросаноат

мажмуаси

иштирокчилари

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатларни

такомиллаштириш

масалалари

Р

.

Абдуллаев

,

Н

.

Тўхлиев

,

Қ

.

А

.

Чориев

,

Ў

.

П

.

Умрзоқов

,

Н

.

С

.

Хушматов

ва

Э

.

Ж

.

Юсуповлар

6

томонидан

тадқиқ

этилган

.

Юқорида

кўрсатилган

илмий

ишларнинг

аксариятида

ушбу

муаммо

бозор

иқтисодиётига

ўтиш

даврининг

дастлабки

босқичлари

шароитида

ўрганилган

.

Мавзуни

иқтисодиётни

эркинлаштириш

ва

аграр

соҳадаги

ислоҳотларни

чуқурлашуви

шароитида

бозор

муносабатларини

пахтачилик

мажмуасига

таъсири

нуқтаи

назаридан

тадқиқ

этиш

долзарб

ва

илмий

аҳамиятга

эга

ҳисобланади

.

Диссертация

ишининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

иши

Самарқанд

қишлоқ

хўжалиги

институти

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режаси

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

пахтачилик

мажмуаси

самарадорлигини

баҳолашнинг

методологик

асосларини

такомиллаштириш

ва

унинг

самарадорлигини

оширишга

қаратилган

илмий

таклиф

ва

амалий

тавсияларни

ишлаб

чиқишдан

иборат

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

.

Диссертация

ишида

қуйидаги

вазифаларни

ҳал

этиш

белгиланган

:

3

Цамутали

А

.

С

.,

Андреева

Р

.

Г

.,

Сорокин

В

.

Н

.

Проблемы

агропромышленной

интеграции

в

хлопководстве

. -

Ташкент

:

Фан

. 1982,-

С

.79.;

Усманов

С

.

Н

.

Проблема

земледельческого

прибавочного

продукта

. –

Ташкент

.

1979, -

с

.289.;

Хусанов

М

.

Экономические

проблемы

оплаты

труда

в

колхозах

Узбекистана

. –

Ташкент

.

Фан

,

1976, -

с

.128;

Хусанов

Р

.

Х

.

Аграрная

реформа

:

Теория

,

практика

,

проблема

. –

Ташкент

.

Ўзбекистан

. 1994. -

72

с

.;

Нигмаджанов

У

.

Х

.

Агропромышленный

комплекс

Республики

Узбекистан

на

пути

к

рыночной

экономике

.

Ташкент

.

Мехнат

. 1994. –

с

.153.

4

Абдуганиев

А

.

Проблемы

повышение

экономической

эффективности

использования

орошаемых

земель

в

Узбекистане

. –

Ташкент

.

Фан

: 1983, -

с

.120.

5

Раскин

И

.

И

.,

Раскин

Л

.

И

.

АПК

:

производства

и

первичная

переработка

хлопка

. –

Ташкент

.

Мехнат

. 1986, -

с

.134.

6

Абдуллаев

Р

.

Жаҳон

пахта

истеъмолининг

концентрациялашуви

. //

Ўзбекистон

қишлоқ

хўжалиги

. -2000, -

№

6. -39

б

.;

Тухлиев

Н

.

Региональный

Агропромышленный

комплекс

. –

Ташкент

.

Фан

, 1990. –90

с

.;

Чориев

К

.

А

.

Проблемы

аграрного

ресурсного

потенциала

в

условиях

перехода

к

рынку

. –

Ташкент

:

Фан

, 1992. -181

б

.;

Умрзаков

У

.

П

.,

Чориев

К

.

А

.

Организационно

-

экономические

и

правовые

основы

реструктуризации

сельскохозяйственных

предприятий

на

переходном

этапе

.-

Ташкент

,

Мехнат

.1997.-c 79;

Хушматов

Н

.

С

.

Ғўза

селекцияси

навлари

иқтисодий

самарадорлигини

баҳолашнинг

услубий

асослари

.:

Иқт

.

фан

.

док

.

илмий

даражаси

…

дис

.

автореф

. –

Тошкент

.

БИИТИ

.2004. – 42

б

.,

Юсупов

Э

.

Ж

.

Пахтачилик

мажмуини

ислоҳ

қилиш

ва

тармоқлараро

иқтисодий

мутаносибликни

шакллантириш

муаммолари

.:

Иқт

.

фан

.

док

. …

дис

.

автореф

. –

Тошкент

.

БИИТИ

. 1998. – 52

б

.

5

-

бозор

иқтисодиёти

шароитида

пахтачилик

мажмуасини

ривожлантиришнинг

объектив

зарурлигини

асослаш

ва

унинг

ривожланиш

хусусиятларини

тадқиқ

этиш

;

-

корхона

,

тармоқ

,

пахтачилик

мажмуаси

иқтисодий

самарадорлигини

тавсифловчи

кўрсаткичлар

тизимини

ва

уларни

ҳисоблаш

услубиётини

такомиллаштириш

хусусида

илмий

тавсиялар

бериш

;

-

пахтачилик

мажмуаси

корхоналарининг

ресурсларини

баҳолаш

услубиётини

такомиллаштиришга

доир

илмий

таклифларни

ишлаб

чиқиш

;

-

пахтачилик

мажмуаси

тармоқлари

,

корхоналарининг

иқтисодий

самарадорлик

даражасини

,

динамикасини

ва

уларга

таъсир

этувчи

омилларни

аниқлаш

;

-

агросаноат

мажмуаси

таркибидаги

тармоқлар

,

корхоналар

ва

бўлинмалар

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатлар

тизимига

бозор

муносабатларининг

таъсирини

аниқлаш

;

-

пахта

хом

ашёси

ва

ундан

қайта

ишланган

асосий

маҳсулотларнинг

ишлаб

чиқариш

,

тўлиқ

таннархига

киритилган

харажатларни

бозор

иқтисодиёти

талаблари

асосида

туркумлаштириш

ҳамда

уларни

асосий

ва

қўшимча

маҳсулотларга

тақсимлаш

услубиётини

такомиллаштириш

;

-

пахта

хом

ашёси

ва

ундан

қайта

ишланган

асосий

маҳсулотларнинг

улгуржи

ва

чакана

сотиш

баҳоларининг

шаклланиш

хусусиятлари

ва

уларни

такомиллаштиришга

оид

услубий

,

амалий

таклифлар

ишлаб

чиқиш

;

-

пахтачилик

мажмуаси

соҳалари

ва

тармоқлари

ўртасида

соф

фойдани

тўғри

тақсимлаш

ва

қайта

тақсимлашга

оид

илмий

таклиф

ва

амалий

тавсиялар

ишлаб

чиқиш

;

-

истиқболда

мажмуа

иштирокчилари

фаолиятининг

самарадорлигини

оширишга

қаратилган

иқтисодий

-

математик

моделни

ишлаб

чиқиш

;

-

истиқболда

(2015-

йилгача

)

пахта

хом

ашёсини

бирламчи

қайта

ишлаш

корхоналарининг

тўлароқ

қувват

билан

ишлашини

таъминлашни

башорат

қилиш

асосида

амалий

тавсиялар

тайёрлаш

.

Тадқиқот

объекти

.

Самарқанд

вилоятидаги

пахтачилик

хўжаликлари

,

«

Пахтасаноат

»

ҳиссадорлик

жамияти

, «

Каттақўрғон

ёғ

-

мой

»

комбинати

ва

«

Самжинтекс

»

Ўзбекистон

-

Туркия

тўқимачилик

қўшма

корхоналари

.

Тадқиқот

предмети

.

Пахтачилик

мажмуасидаги

пахта

етиштирувчи

ва

қайта

ишловчи

хўжалик

субъектлари

ўртасида

содир

бўладиган

иқтисодий

муносабатлар

йиғиндисидан

иборат

.

Тадқиқот

методлари

.

Ўзбекистон

Республикаси

Президенти

И

.

А

.

Каримов

асарлари

,

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

Мажлиси

томонидан

қабул

қилинган

қонунлар

,

Иқтисодиёт

вазирлиги

,

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлиги

,

Молия

вазирлиги

томонидан

ишлаб

чиқилган

меъёрий

-

ҳуқуқий

ҳужжатлар

,

материаллар

,

республика

ва

хорижий

иқтисодчи

олимларнинг

илмий

ишлари

мазкур

тадқиқот

ишининг

услубий

асосларини

ташкил

этади

.

Диссертация

ишида

иқтисодий

,

мантиқий

,

илмий

абстракциялаш

,

тахлил

ва

синтез

,

индукция

ва

дедукция

,

қиёслаш

,

монографик

,

корреляция

-

регрессия

,

иқтисодий

-

математик

моделлаштириш

,

башоратлаш

методларидан

фойдаланилган

.

6

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

-

пахтачилик

мажмуасини

ривожлантиришнинг

объектив

зарурлиги

асосланганлиги

;

-

вилоят

миқёсида

бозор

муносабатлари

талабларига

жавоб

берадиган

пахтачилик

мажмуасининг

таркиби

ишлаб

чиқилганлиги

;

-

пахтачилик

мажмуаси

корхоналарида

ер

ва

меҳнат

ресурсларини

баҳолаш

услубиёти

такомиллаштирилганлиги

;

-

пахтачилик

мажмуаси

корхоналари

фаолиятини

,

ресурслардан

фойдаланишнинг

иқтисодий

самарадорлик

даражасини

умумлаштирувчи

кўрсаткичлар

тизими

яратилганлиги

ва

уларни

ҳисоблаш

услубиёти

ишлаб

чиқилганлиги

;

-

пахтачилик

мажмуасида

ишлаб

чиқарилаётган

асосий

ва

қўшимча

маҳсулотларнинг

ишлаб

чиқариш

,

тўлиқ

таннархига

киритилган

харажатларнинг

туркумлаштирилганлиги

;

-

пахта

хом

ашёси

ва

ундан

қайта

ишланган

маҳсулотларнинг

ишлаб

чиқариш

ва

тўлиқ

таннархига

киритилган

харажатларни

асосий

ва

қўшимча

маҳсулотларга

тақсимлаш

услубиётига

ўзгартиришлар

киритилганлиги

;

-

истиқболда

пахтачилик

мажмуаси

,

тармоқлари

,

корхоналар

фаолиятининг

иқтисодий

самарадорлигини

таъминлайдиган

иқтисодий

-

математик

модель

ишлаб

чиқилганлиги

;

-

истиқболда

пахта

хом

ашёсини

қайта

ишлаш

корхоналарининг

тўлароқ

қувват

билан

ишлашини

таъминлайдиган

ишлаб

чиқариш

ҳажмининг

2015

йилгача

мўлжалланган

илмий

башорати

ишлаб

чиқилганлиги

.

Илмий

янгилиги

:

-

пахтачилик

мажмуасига

такомиллашган

муаллифлик

таърифи

берилди

,

уни

ривожлантиришнинг

объектив

зарурлиги

асосланди

ва

ривожлантириш

хусусиятлари

аниқланди

;

-

пахтачилик

мажмуасини

ривожлантиришнинг

ҳуқуқий

асосларини

такомиллаштиришга

қаратилган

илмий

таклифлар

ишлаб

чиқилди

;

-

пахтачилик

мажмуасининг

вилоят

миқёсида

бозор

муносабатлари

талабига

жавоб

берадиган

таркиби

ишлаб

чиқилди

;

-

пахтачилик

мажмуаси

корхоналарининг

ер

ва

меҳнат

ресурсларини

баҳолаш

услубиёти

ривожлантирилди

;

-

пахтачилик

мажмуаси

тармоқлари

,

корхоналари

фаолиятини

ҳамда

уларнинг

ресурсларидан

фойдаланишнинг

иқтисодий

самарадорлик

даражасини

тавсифловчи

кўрсаткичларни

ҳисоблаш

услубиёти

такомиллаштирилди

;

-

пахтачилик

мажмуаси

тармоқ

ва

корхоналари

фаолиятининг

иқтисодий

самарадорлик

даражаси

,

динамикаси

ҳамда

иқтисодий

-

математик

усуллардан

фойдаланиб

унга

таъсир

этувчи

омиллари

аниқланди

;

-

бозор

иқтисодиёти

шароитида

маҳсулот

таннархи

,

баҳоси

ва

рентабел

-

ликнинг

ҳисоблаш

усуллари

такомиллаштирилиб

,

мажмуа

тармоқларининг

иқтисодий

самарадорлигини

қайта

баҳолаш

зарурлиги

ва

усуллари

таклиф

этилди

;

7

-

бозор

иқтисодиёти

шароитида

пахтачилик

мажмуасига

кирувчи

тармоқлар

,

корхоналар

ва

барча

бўлинмалар

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатлар

тизимини

такомиллаштиришга

доир

илмий

таклиф

ва

амалий

тавсиялар

ишлаб

чиқилди

;

-

пахта

хом

ашёси

ва

ундан

қайта

ишланган

асосий

маҳсулотларнинг

ишлаб

чиқариш

ва

тўлиқ

таннархига

киритилган

харажатларни

бозор

иқтисодиёти

талаблари

асосида

туркумлаштириш

бўйича

аниқ

таклифлар

ва

тавсиялар

ишлаб

чиқилди

ҳамда

уларни

асосий

ва

қўшимча

маҳсулотларга

тақсимлаш

тартиби

таҳлил

қилиниб

,

унга

ўзгартиришлар

киритилди

;

-

бозор

иқтисодиёти

шароитида

пахтачилик

мажмуаси

тармоқлари

ўртасида

фойдани

тўғри

тақсимлаш

ва

қайта

тақсимлашга

доир

илмий

таклиф

ва

амалий

тавсиялар

асослаб

берилди

;

-

истиқболда

пахтачилик

мажмуаси

,

тармоқлари

,

корхоналар

фаолиятининг

иқтисодий

самарадорлигини

оширишнинг

иқтисодий

-

математик

модели

ишлаб

чиқилди

;

-

истиқболда

пахта

хом

ашёсини

қайта

ишлаш

корхоналарининг

тўлароқ

қувват

билан

ишлашини

таъминлайдиган

ишлаб

чиқариш

ҳажми

2015

йилгача

бўлган

даврга

илмий

башорат

қилинди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

иши

натижаларининг

илмий

аҳамияти

мажмуа

иштирокчилари

фаолиятида

ишлаб

чиқаришнинг

самарадорлигини

таъминлайдиган

оптимал

ҳажмни

аниқлашда

,

пахта

хом

ашёсини

қайта

ишлайдиган

корхоналарнинг

тўлиқ

қувват

билан

ишлашини

таъминлайдиган

башоратларни

2015

йилгача

бўлган

даврга

истиқболлаштиришда

махсус

илмий

-

тадқиқот

ишларида

фойдаланиш

мумкинлиги

билан

белгиланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

амалий

аҳамияти

шундаки

,

улардан

пахтачилик

мажмуасини

ривожлантириш

учун

қабул

қилинган

қарорларни

ва

меъёрий

ҳужжатларни

такомиллаштиришда

,

давлатнинг

пахта

хом

ашёсини

қайта

ишлайдиган

корхоналарнинг

тўлиқ

қувват

билан

ишлашини

таъминлашга

каратилган

мақсадли

дастурларини

ишлаб

чиқишда

,

олий

ўқув

юртларида

“

Қишлоқ

хўжалиги

иқтисодиёти

”, “

Корхоналар

иқтисодиёти

”

ва

“

Агросаноат

мажмуаси

иқтисодиёти

”

фанларининг

ўқув

дастурларини

такомиллаштириш

ва

талабаларни

ўқитиш

жараёнида

фойдаланиш

мумкин

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Тадқиқотнинг

илмий

хулоса

ва

амалий

таклифлари

Ўзбекистон

Республикаси

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлиги

(2008

йил

4

январда

тасдиқланган

)

томонидан

амалиётга

қўллаш

учун

қабул

қилинган

.

Диссертация

материалларидан

Самарқанд

қишлоқ

хўжалиги

институтида

(2005

йил

27.09, 1-

баённома

) «

Қишлоқ

хўжалиги

иқтисодиёти

», «

Корхоналар

иқтисодиёти

»

ва

«

Агросаноат

мажмуаси

иқтисодиёти

»

фанлари

ўқув

дастурларини

такомиллаштириш

ва

ўқитишда

фойдаланилмоқда

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Диссертациянинг

асосий

ғоя

ва

хулосалари

қуйидаги

халқаро

ва

республика

илмий

-

амалий

конференцияларида

маъруза

шаклида

баён

қилинган

ва

маъқулланган

: «

Бозор

иқтисодиёти

шароитида

қишлоқ

хўжалигини

барқарор

ривожлантириш

муаммолари

» (

Тошкент

,

8

2003), «

Бозор

иқтисодиёти

шароитида

қишлоқ

хўжалигида

ресурслардан

фойдаланиш

самарадорлигини

ошириш

» (

Тошкент

, 2004),

Ижтимоий

-

техник

-

иқтисодий

жараёнларда

инновация

(

Тамбов

, 2005),

Сибир

қишлоғи

:

тарихи

,

ҳозирги

ҳолати

,

ривожланиш

истиқболлари

. (

Омск

, 2006), «

Аграр

соҳада

иқтисодий

ислоҳотларнинг

устувор

йўналишлари

» (

Тошкент

, 2006), «XXI

асрда

иқтисодиёт

.

Ижтимоий

ҳимоя

.

Таълим

.

Бандлик

» (

Самарқанд

, 2007).

Диссертация

иши

Самарқанд

қишлоқ

хўжалиги

институти

,

Ўзбекистон

Бозор

Ислоҳотлари

Илмий

Тадқиқот

Институти

,

Тошкент

Давлат

Аграр

Университети

,

Тошкент

Ирригация

ва

Мелиорация

институтларининг

бирлашган

илмий

семинарлари

ва

Банк

-

Молия

Академияси

ҳузуридаги

илмий

мувофиқлаштирувчи

кенгаши

мажлисида

муҳокама

қилинган

ва

ҳимояга

тавсия

этилган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

иши

натижалари

ҳажми

45

б

.

т

.

бўлган

1

та

монография

, 1

та

дарслик

ва

24

та

илмий

мақолаларда

нашр

қилинди

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

иши

таркибан

кириш

,

беш

боб

,

хулоса

ва

таклифлар

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

ва

иловалардан

иборат

.

Диссертация

матни

276

бетни

ташкил

этиб

,

унда

46

та

жадвал

ва

9

та

расм

ўрин

олган

.

2.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Мамлакатимизда

бозор

иқтисодиётига

ўтиш

даврида

ижтимоий

меҳнат

тақсимоти

босқичма

-

босқич

чуқурлашиб

бормоқда

.

Бу

жараёнда

тармоқлараро

ташкилий

,

таркибий

ва

иқтисодий

муносабатларда

ислоҳотлар

чуқурлаштирилиб

,

мажмуалар

шакллантирилмоқда

.

Бунга

пахтачилик

мажмуасининг

барпо

этилаётганлиги

далил

бўлади

.

Унинг

мақсади

истеъмолчиларни

арзон

,

экологик

жиҳатдан

тоза

,

сифатли

маҳсулотлар

билан

таъминлашдир

.

Бозор

муносабатлари

ривожланган

сари

истеъмолчиларнинг

ўсиб

бораётган

эҳтиёжларини

қондириш

учун

пахтачилик

мажмуасини

янада

ривожлантириш

талаб

этилади

.

Диссертацияда

пахтачилик

мажмуасини

барқарор

ривожлантиришнинг

объектив

зарурлиги

асосланиб

,

уни

ривожлантиришнинг

ўзига

хос

хусусиятлари

аниқланган

.

Маълумки

,

агросаноат

мажмуаси

интеграциянинг

вертикал

шаклидир

,

яъни

,

қишлоқ

хўжалиги

ва

саноат

тармоқларининг

уйғунлашувидир

.

Ҳозиргача

фанда

маълум

,

горизонтал

интеграцияга

хос

бўлган

«

Пахтачилик

кичик

мажмуаси

»

ва

«

Пахтачилик

мажмуи

»

тушунчалари

мазмунан

вертикал

интеграцияни

ифодаламайди

.

Пахта

хом

ашёси

ишлаб

чиқариш

,

уни

бирламчи

ва

иккиламчи

қайта

ишлаш

,

тайёр

маҳсулот

ишлаб

чиқариш

ҳамда

истеъмолчига

етказиб

бериш

жараёнларини

уйғунлаштириш

эса

вертикал

интеграция

эканлигини

эътироф

этган

ҳолда

,

юқоридаги

тушунчалар

ўрнига

келажакда

«

Пахтачилик

мажмуаси

»

тушунчасини

киритиш

мақсадга

мувофиқ

деб

ҳисобланди

ва

унинг

қуйидагича

таърифи

берилди

: «

пахтачилик

мажмуаси

–

пахта

хом

ашёси

ишлаб

чиқариш

,

уни

бирламчи

ва

иккиламчи

қайта

ишлаш

,

тайёр

9

маҳсулотга

айлантириш

,

истеъмолчига

етказиб

бериш

ва

уларга

хизмат

кўрсатиш

орқали

боғланган

,

пировард

маҳсулот

ишлаб

чиқариш

самарадорлигини

ошириш

учун

фаолиятларини

ўзаро

уйғунлаштирувчи

,

ўзаро

манфаатли

ва

тенг

жавобгарликка

эга

бўлган

тармоқ

,

корхона

ва

муассасаларнинг

тўпламидир

».

Ишда

вилоят

миқёсида

бозор

муносабатлари

талабларига

мос

келадиган

пахтачилик

мажмуаси

таркиби

ишлаб

чиқилган

(1-

расм

).

1-

расм

.

Вилоят

пахтачилик

мажмуасининг

ташкилий

тузилмаси

7

Тадқиқот

ишида

қуйидаги

тармоқ

корхоналари

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатлар

тизимини

такомиллаштириш

йўллари

кўрсатиб

берилган

:

-

пахтакор

хўжаликларни

ишлаб

чиқариш

воситалари

билан

таъминловчи

саноат

тармоқлари

(

машинасозлик

,

автомобилсозлик

,

кимё

ва

бош

.);

-

пахта

етиштириш

билан

шуғулланувчи

қишлоқ

хўжалиги

корхоналари

;

-

пахта

хом

ашёсини

бирламчи

ва

иккиламчи

қайта

ишловчи

корхоналар

;

-

инфратузилма

тармоқлари

ва

бошқалар

.

Пахтачилик

мажмуаси

фаолиятининг

ҳуқуқий

жиҳатларини

такомиллаштиришнинг

муҳимлигини

ҳисобга

олиб

,

диссертацияда

пахта

хом

ашёси

ишлаб

чиқаришнинг

ўзига

хос

хусусиятларидан

(

об

-

ҳаво

,

иқлим

шароитлари

,

меҳнатни

кўп

талаб

қилиши

ва

бошқалар

),

пахтакорларнинг

моддий

манфаатдорлигини

ошириш

нуқтаи

назаридан

,

пахта

хом

ашёсидан

қайта

ишлаб

тайёрланадиган

халқ

истеъмоли

товарларининг

халқ

хўжалиги

аҳамиятидан

,

уларнинг

жаҳон

бозоридаги

харидоргирлигидан

,

пахта

маҳсулотларини

экспорт

қилишдан

келадиган

валюта

тушуми

салмоғининг

юқорилигидан

ҳамда

республиканинг

халқаро

майдондаги

нуфузининг

янада

ошишидан

келиб

чиққан

ҳолда

мамлакатда

«

Пахта

хом

ашёси

»

тўғрисидаги

қонун

ишлаб

чиқиш

мақсадга

мувофиқ

деб

ҳисобланган

.

Унда

пахта

хом

ашёсини

ишлаб

чиқарувчиларнинг

асосий

ҳуқуқлари

,

уларни

ҳимоя

қилиш

7

Расм

муаллиф

томонидан

тузилган

Пахтачилик

мажмуаси

Қишлоқ

хўжалик

корхоналари

Пахта

тоза

-

лаш

заводлари

Тўқимачилик

комбинати

Тикув

-

чилик

Ф

ер

м

ер

хў

ж

ал

ик

ла

ри

А

кци

он

ер

лик

ж

ами

-

ят

ла

ри

Қ

ўш

ма

корхо

на

лар

П

ах

та

та

йё

рл

аш

пу

нк

тл

ари

Ёғ

-

мой

комбинати

И

ш

лаб

чи

қа

риш

И

ж

ти

м

оий

И

ст

еъ

м

ол

-

чи

лар

,

хў

ж

ал

ик

лар

Савдо

ташки

-

лотлари

И

ст

еъ

-

м

ол

чи

лар

Инфрату

-

зилма

Ишлаб

чиқариш

воситалари

билан

таъминловчи

саноат

10

тўғрисидаги

қонун

ҳужжатлари

,

давлат

,

турли

савдо

ташкилотлари

билан

шартномавий

муносабатлари

,

халқаро

шартномалар

,

битимлар

ва

бошқа

зарурий

моддалар

акс

эттирилиши

лозим

.

Фикримизча

,

пахтачилик

мажмуасига

тааллуқли

,

амалда

мавжуд

бўлган

айрим

қонунларнинг

баъзи

бобларига

қуйидаги

ўзгартиришларни

киритиш

мақсадга

мувофиқдир

.

1998

йил

30

апрелда

қабул

қилинган

«

Ўзбекистон

Республикасининг

Ер

кодекси

»

нинг

3- «

Ер

тузиш

»

боби

15- «

Давлат

ер

кадастри

»

моддасидаги

«

Давлат

ер

кадастри

ернинг

қиймат

баҳосини

аниқлаш

учун

асос

бўлади

»

8

,

деган

жумлани

қуйидагича

ўзгартириш

мақсадга

мувофиқ

деб

ҳисобланди

:

«

Давлат

,

хўжаликлар

ва

фуқаролар

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатларни

ҳисобга

олган

ҳолда

ернинг

баҳосини

аниқлаш

лозим

».

1.

Ушбу

моддада

«

Ернинг

қиймат

баҳоси

»

дейилган

.

2.«

Давлат

ер

кадастри

ернинг

қиймат

баҳосини

аниқлаш

учун

асос

бўлади

»

дейилган

.

Лекин

ернинг

баҳоси

ер

кадастрининг

якунловчи

таркибий

қисми

ҳисобланади

.

Кодекснинг

4-«

Ерга

бўлган

мулкчилик

,

юридик

ва

жисмоний

шахсларнинг

ер

участкаларига

бўлган

ҳуқуқлари

»

боби

28- «

Ер

учун

ҳақ

тўлаш

»

моддасидаги

жумлани

«

Ер

учун

ҳақ

тўлаш

ҳар

йили

ернинг

меъёрий

қийматини

ҳисобга

олиб

аниқланадиган

ягона

ер

солиғи

шаклида

олинади

,

унинг

миқдори

сифатли

сув

ва

ўғит

билан

таъминланганлик

даражасига

қараб

белгиланади

»-

деб

ўзгартириш

мақсадга

мувофиқдир

.

Бозор

муносабатлари

шароитида

ерни

хўжалик

ва

мулк

объекти

сифатида

рўёбга

чиқаришни

ҳисобга

олиб

,

юқоридаги

қонунга

«

Ер

бозори

»

деган

алоҳида

модда

киритишни

тавсия

этганмиз

.

Ишда

келажакда

пахта

хом

ашёси

етиштирувчи

ва

уни

бирламчи

ва

иккиламчи

қайта

ишловчи

корхоналар

ўртасидаги

иқтисодий

муносабатларда

қатор

афзалликлар

вужудга

келиши

ёритилган

(2-

расм

).

Маълумки

,

пахтачилик

мажмуаси

ишлаб

чиқариши

ва

алоҳида

соҳалар

фаолиятларининг

ривожланиш

даражаси

уларнинг

иқтисодий

самарадорлиги

пировард

натижасини

акс

эттирувчи

иқтисодий

кўрсаткичлар

тизими

орқали

ифодаланади

.

Шунинг

учун

ҳам

уларнинг

иқтисодий

самарадорлиги

даражасини

ифодаловчи

индикаторлар

тизимини

ишлаб

чиқиш

мақсадга

мувофиқдир

.

Индикаторлар

тизими

пахтачилик

мажмуаси

таркибидаги

тармоқларнинг

,

корхоналарнинг

ва

улар

ихтиёридаги

мавжуд

барча

ресурслардан

фойдаланишнинг

иқтисодий

самарадорлик

даражасини

аниқ

ифодалаши

лозим

.

Улар

ёрдамида

таъкидланган

субъект

ва

объектларнинг

самарадорлиги

умумлаштирилган

ҳолда

аниқланиши

керак

.

Мажмуада

ишлаб

чиқариш

ресурсларидан

фойдаланиш

самарадорли

-

гини

ҳар

томонлама

баҳолаш

учун

,

алоҳида

усулда

ҳисобланадиган

кўрсаткичларни

,

ҳар

бир

ишлаб

чиқариш

ресурсининг

умумий

самарани

яра

-

тишдаги

ролини

ва

уларнинг

ишлаб

чиқариш

пировард

натижасига

8

Қишлоқ

хўжалигида

ислоҳотларни

чуқурлаштиришга

доир

қонун

ва

меъёрий

ҳужжатлар

тўплами

.

Тошкент

. «

Шарқ

»

нашриёт

-

матбаа

концерни

. 1-

том

.1998.- 17-

б

.

11

таъсирини

ҳисобга

оладиган

умумлаштирувчи

,

мезон

кўрсаткич

бўлиши

лозим

.

2-

расм

.

Пахтачилик

мажмуасининг

афзалликлари

9

Диссертацияда

умумлаштирувчи

кўрсаткич

сифатида

мажмуада

фойдаланилган

барча

ресурслар

ўтказилган

қийматининг

1

сўми

эвазига

ишлаб

чиқарилган

ялпи

ички

маҳсулоти

қиймати

бўлиши

тавсия

этилиб

,

унинг

афзалликлари

асосланган

.

Уни

аниқлаш

учун

қуйидаги

формула

10

тавсия

қилинган

:

ПМҚ

(

ЯИМ

)

ПМС

= -----------------------------------------------------; (1)

(

ЕРҚ

+

АВҚ

+

МРЎЙҚ

+

И

)

•

ИСК

+

АЙВҚ

Бунда

:

ПМС

–

пахтачилик

мажмуаси

самарадорлиги

,

сўм

ҳисобида

;

9

Расм

муаллиф

томонидан

тузилган

10

Формула

муаллиф

томонидан

ишлаб

чиқилган

Пахтачилик

маж

-

муасини

бошқариш

такомиллаштири

-

лади

Мажмуага

кирувчи

корхоналар

манфа

-

атлари

бирлиги

таъминланади

Уруғчилик

ишлари

яхшиланади

,

хўжа

-

лик

ва

заводлар

уруғ

етиштиришга

ихти

-

сослашади

Хўжаликларни

уруғлик

чигит

билан

,

ёғ

-

мой

комбинатларини

техник

чигит

билан

,

тўқима

-

чилик

корхоналарини

сифатли

тола

билан

таъминлашнинг

бир

текислилигига

ва

юқори

барқарорлигига

эришилади

Пахтакор

хўжаликлар

ва

хом

ашёни

қайта

ишлайдиган

заводлар

-

нинг

юқори

сифатли

тола

ва

уруғ

етишти

-

риш

учун

манфаат

-

дорлиги

яхшиланади

Моддий

-

техник

восита

-

ларни

универсал

ишла

-

тиш

учун

шароит

яратилади

Мавжуд

ресурслар

салоҳиятидан

фой

-

даланиш

яхшила

-

нади

Мажмуага

кирувчи

корхо

-

наларда

халқ

истеъмоли

товарлари

билан

таъмин

-

ланиш

даражаси

яхши

-

ланади

Пировард

маҳсулотни

иш

-

лаб

чиқаришдаги

моддий

жавобгарлик

ва

моддий

манфаатдорлик

тўғри

йўлга

қўйилади

Мажмуада

фан

ва

техника

ютуқларини

комплекс

жорий

қилиш

учун

шароит

яхшиланади

Пировард

фойдани

тақ

-

симлаш

ва

қайта

тақсим

-

лаш

адолатли

бўлади

.

Иштирокчилар

томонидан

пахта

-

чилик

мажмуаси

пировард

маҳсуло

-

тининг

сифатини

яхшилашга

эришилади

Пахтачилик

мажмуасининг

афзалликлари

12

ПМҚ

(

ЯИМ

)

–

пировард

маҳсулот

ёки

ялпи

ички

маҳсулот

қиймати

,

сўм

ҳисобида

;

ЕРҚ

-

ернинг

қиймати

,

сўм

ҳисобида

;

АВҚ

–

асосий

воситаларнинг

йиллик

эскирган

киймати

,

сўм

ҳисобида

;

МРЎЙҚ

-

меҳнат

ресурсларининг

ўртача

йиллик

қиймати

,

сўм

ҳисобида

;

И

-

инвестиция

миқдори

,

сўм

ҳисобида

;

ИСК

-

инвестициянинг

самарадорлик

(

қоплаш

)

коэффициенти

;

АЙВҚ

-

айланма

воситалар

қиймати

(

меҳнат

ҳақисиз

),

сўм

ҳисобида

;

Ушбу

кўрсаткични

аниқлаш

учун

ернинг

ва

меҳнат

ресурларининг

қийматларини

аниқлаш

талаб

этилади

.

Ушбу

масалалар

бўйича

олимларнинг

турли

фикрлари

мавжуд

.

Тадқиқот

ишида

ернинг

қийматини

аниқлашнинг

қуйидаги

формуласи

11

берилган

:

ЯД

М

ЕРҚ

=

---------

•

(

К

С

,

К

Ў

,

К

Ё

......

К

N

) +

ЯЕС

(2)

ЖЭМ

Бунда

:

ЕРҚ

–

ернинг

қиймати

,

сўм

ҳисобида

;

ЯД

М

–

алмашлаб

экишни

жорий

этишни

таъминлаш

натижасида

олинадиган

(

соф

маҳсулот

)

ялпи

даромад

меъёри

,

сўм

ҳисобида

;

ЖЭМ

–

алмашлаб

экиш

тизимида

банд

бўлган

жами

экин

майдонлари

,

га

ҳисобида

;

К

N

–

инфратузилма

сервиси

билан

таъминланганлик

даражаси

коэффициенти

,

(

Ҳақиқатда

таъминланишнинг

меъёрий

таъминланишга

нисбати

)(

М

:

К

С

-

сув

билан

таъминланганлик

коэффициенти

,

К

Ў

-

ўғит

билан

таъминланганлик

коэффициенти

ва

бошқалар

);

ЯЕС

–

ягона

ер

солиғи

,

сўм

ҳисобида

.

Пахтачилик

мажмуасидаги

меҳнат

ресурсларининг

қийматини

қуйидаги

формула

12

ёрдамида

ҳисоблаш

тавсия

этилади

:

__ ___ ___

МРҚ

=

М

+

ДМ

+

ОХ

+

МИҲ

•

41,5+(

НИҲ

-

МИҲ

) (3)

Бунда

:

МРҚ

-

1

меҳнат

ресурсининг

қиймати

,

сўм

ҳисобида

;

__

М

-

бола

туғилгунга

қадар

давлат

томонидан

бериладиган

ўртача

маблағлар

,

сўм

ҳисобида

;

___

ДМ

-

бола

туғилгандан

кейинги

16

ёшга

қадар

давлат

томонидан

бериладиган

ўртача

маблағлар

,

сўм

ҳисобида

;

___

ОХ

-

бола

туғилгандан

16

ёшга

тўлгунга

қадар

оила

томонидан

унга

сарфланган

ўртача

харажатлар

,

сўм

ҳисобида

;

МИҲ

-

ў

згариб

турувчи

минимал

иш

ҳақи

миқдори

,

сўм

ҳисобида

;

41,5 -

меҳнатга

қобилиятли

давр

(

ёшга

қараб

ўзгариб

турувчи

рақам

),

йил

;

(

НИҲ

-

МИҲ

)

-

барча

тўловлардан

ва

минимал

иш

ҳақидан

кейинги

номинал

иш

ҳаки

,

сўм

ҳисобида

.

Мазкур

усул

билан

аниқланган

1

та

меҳнат

ресурсининг

қийматини

жами

меҳнат

ресурслари

сонига

кўпайтириб

,

жами

пахтачилик

мажмуаси

корхоналаридаги

меҳнат

ресурслари

қийматини

ҳисоблаш

мумкин

.

11

Формула

муаллиф

томонидан

ишлаб

чиқилган

12

Формула

муаллиф

томонидан

ишлаб

чиқилган

13

Пахтачилик

мажмуаси

самарадорлигини

аниқлашда

бир

йиллик

меҳнат

ресурсларининг

қиймати

қўшилади

,

холос

.

Уни

аниқлашда

диссертацияда

қуйидаги

формуладан

13

фойдаланиш

тавсия

этилган

:

МРҚ

МРЎЙҚ

= ---------- (4)

П

Бунда

:

МРЎЙҚ

-

меҳнат

ресурсларининг

ўртача

йиллик

қиймати

,

сўм

;

П

-

меҳнат

ресурсларининг

ишлаб

чиқариш

жараёнида

ўртача

иштирок

этиш

даври

,

йил

.

Тадқиқот

ишида

пахтачилик

мажмуасига

кирувчи

барча

тармоқларнинг

самарадорлиги

,

улар

учун

умумий

бўлган

кўрсаткичлар

ва

ҳар

бир

тармоқнинг

хусусиятидан

келиб

чиқиб

,

аниқланадиган

кўрсаткичлар

тизими

ишлаб

чиқилган

(1-

жадвал

).

Унга

биноан

,

бутун

пахтачилик

мажмуасининг

самарадорлигини

аниқлаш

имконияти

пайдо

бўлади

.

Ишда

ушбу

кўрсаткичлар

тизимидан

фойдаланиб

,

пахтачилик

мажмуаси

корхоналари

фаолиятини

баҳолашга

ҳаракат

қилинган

.

Ушбу

ҳолатда

,

пахта

хом

ашёси

ишлаб

чиқариш

,

уни

бирламчи

ва

иккиламчи

қайта

ишлаш

корхоналари

фаолияти

самарадорлигини

ўрганиш

муҳимдир

.

Самарқанд

вилоятида

2006

йилда

пахта

хом

ашёсини

етиштириш

билан

118

та

ширкат

, 5285

та

фермер

хўжаликари

, 9

та

пахтани

бирламчи

қайта

ишловчи

, 1

та

ёғ

-

мой

заводи

, 1

та

тўқимачилик

қўшма

корхонаси

ва

48

та

хизмат

кўрсатувчи

ташкилотлар

фаолият

кўрсатганлар

.

Улар

105,3

млрд

.

сўмлик

барча

ресурслардан

фойдалангани

ҳолда

255,7

минг

тонна

пахта

хом

ашёси

ишлаб

чиқарганлар

,

ундан

олинган

тола

эса

86,4

минг

тоннани

,

ёғ

24,1

минг

тоннани

ва

тайёрланган

кийим

-

кечак

эса

3143

минг

донани

ташкил

этган

.

Пахтачилик

мажмуасида

2006

йилда

132,1

млрд

.

сўмлик

ялпи

ички

маҳсулот

(

ЯИМ

)

ишлаб

чиқарилган

.

Маълумки

,

пахтачилик

билан

бевосита

алоқада

пахтачилик

саноати

ҳам

ривожлана

боради

.

Пахтачилик

саноати

ўзига

хос

ишлаб

чиқариш

-

хом

ашё

тармоғи

бўлиб

,

бир

томондан

,

қишлоқ

хўжалиги

билан

,

бошқа

томондан

,

саноатнинг

қатор

қайта

ишловчи

тармоқлари

(

тўқимачилик

,

енгил

,

озиқ

-

овқат

,

кимё

,

электротехника

,

авиация

,

автомобил

ва

бошқалар

.)

билан

узвий

боғланган

ва

пахтачилик

мажмуаси

таркибида

алоҳида

ўринни

эгаллайди

.

Пахта

хом

ашёсининг

сифати

уни

қайта

ишлашдан

олинган

тола

таннархига

таъсир

кўрсатади

.

Тадқиқот

натижаларининг

кўрсатишича

1999-2006

йилларда

пахта

хом

ашёси

I-

ва

II-

навлари

салмоғининг

мос

равишда

69,9

дан

87,1%

га

ошиши

пахта

толаси

чиқишини

28,7

дан

31,7%

га

ортишига

олиб

келган

.

Демак

,

хўжаликлар

томонидан

юқори

навларда

етиштирилган

хом

ашё

тола

чиқиш

салмоғига

ижобий

таъсир

қилар

экан

. 1

га

пахта

майдонига

сарфланган

меҳнат

харажатлари

7,1%

га

, 1

центнер

хом

ашё

ва

толага

13

Формула

муаллиф

томонидан

ишлаб

чиқилган

14

1-

жадвал

Пахтачилик

мажмуаси

иқтисодий

самарадорлигини

ифодаловчи

кўрсаткичлар

тизими

14

Иқтисодий

самарадорлик

кўрсаткичлари

тизими

Кўрсат

-

кичлар

гуруҳи

Пахтачиликда

Пахта

тозалаш

заводларида

Ёғ

-

мой

комбинатида

Тўқимачилик

ва

тик

-

увчилик

комбинатида

Пахта

заводларида

маҳсулот

сотишдан

тушган

Ёғ

-

мой

комбинати

-

да

маҳсулот

сотиш

-

дан

тушган

Тўқимачилик

ва

тикувчилик

комбинат

-

ларида

маҳсулот

сотишдан

тушган

Қиймат

Пахтачиликда

яратил

-

ган

ялпи

маҳсулот

, 1

га

пахта

майдонига

тўғри

келган

пахтачилик

ялпи

маҳсулоти

,

соф

маҳсу

-

лоти

,

фойдаси

, 1

сўмлик

истеъмол

қилинган

ресурслар

қийматига

тўғри

келган

пахтачи

-

лик

ялпи

маҳсулоти

,

соф

маҳсулоти

,

фойдаси

.

Соф

пул

тушуми

,

молиявий

фаолият

бўйича

жами

даромад

,

умумхўжалик

фаолиятидан

олинган

молиявий

натижа

,

соф

фойда

.

1

сўмлик

истеъмол

қилинган

ресурслар

қийматига

тўғри

келган

соф

пул

тушуми

,

молиявий

фаолият

бўйича

жами

даромад

,

умум

хўжалик

фаолиятидан

олинган

молиявий

натижа

,

соф

фойда

.

Натура

1

гектар

майдондан

олинган

пахта

ҳосилдорлиги

(

ц

/

га

)

(

ернинг

иқтисодий

баҳосини

ҳисобга

олган

ҳолда

), 1

тонна

пахта

хом

ашёси

ишлаб

чиқариш

учун

сарфланган

меҳнат

харажатлари

(

к

/

соат

)

1

жинга

тўғри

келган

тола

(

кг

),

жинларнинг

унумдорлиги

(

маш

/

соат

),

регенераторнинг

унумдорлиги

(

кг

/

соат

), 1

тонна

тола

ишлаб

чиқариш

учун

сарфланган

меҳнат

харажатлари

(

к

/

соат

)

Ўртача

1

суткада

ёғ

,

совун

ишлаб

чиқариш

, 1

тонна

ёғ

учун

сарфланган

меҳнат

харажат

-

лари

(

к

/

соат

), 1

тонна

ёки

1000

дона

совун

ишлаб

чиқа

-

риш

учун

сарфлан

-

ган

меҳнат

харажат

-

лари

(

к

/

соат

)

Ўртача

1

суткада

йигирилган

ип

-

калава

,

ўртача

1

суткада

тикилган

кийим

-

кечак

,

ип

-

калава

учун

сарфланган

меҳнат

харажатлари

(

к

/

соат

), 1

дона

кийим

-

кечак

учун

сарфланган

меҳнат

харажатлари

(

к

/

соат

)

Тола

чиқиши

,1

заводга

тўғри

келган

хом

ашё

зонаси

(

га

),

заводнинг

пахта

хом

ашёсини

қайта

ишлаш

қуввати

коэффициенти

Ёғ

,

совун

чиқиши

,

комбинатнинг

техник

чигитни

қайта

ишлаш

қуввати

коэффициенти

Ип

-

калава

чиқиши

,

газ

-

лама

чиқиши

,

йигирув

цехининг

толани

қайта

ишлаш

қуввати

коэф

-

фициенти

,

тикувчилик

цехининг

газламани

тайёр

маҳсулотга

айлантириш

қуввати

коэффициенти

Нисбий

Ер

,

сув

,

меҳнат

ресурслари

ва

машина

-

трактор

паркларидан

фойдаланиш

даражаси

(

коэффициенти

),

рентабеллик

даражаси

Сменалик

коэффициенти

,

сменанинг

давомийлиги

,

Пахтачилик

мажмуасининг

1

сўмлик

истеъмол

қилинган

барча

ишлаб

чиқариш

ресурслари

қийматига

тўғри

келган

пировард

маҳсулоти

ёки

ялпи

ички

маҳсулоти

қиймати

сарфланган

меҳнат

харажатлари

ҳам

мос

равишда

15,3%

ва

9,1%

га

кўп

сарфланган

, 1

центнер

хом

ашё

таннархи

ҳам

мос

равишда

– 25618

сўмга

ёки

8,0

мартага

ва

толаники

эса

81685

сўмга

ёки

7,6

мартага

ошган

.

Демак

,

юқори

навларда

топшириладиган

хом

ашё

миқдори

сифатга

ижобий

таъсир

этгани

ҳолда

умуман

таннархга

боғлиқ

эмас

экан

,

чунки

таннархнинг

ошиб

бориши

устун

даражада

бошқа

омиллар

билан

белгиланади

.

Таҳлиллардан

кўринадики

,

мажмуанинг

асосий

бўғини

ҳисобланган

пахтакор

хўжаликлар

ва

пахта

тозалаш

заводларининг

самарали

фаолият

14

Жадвал

муаллиф

томонидан

ишлаб

чиқилган