Проблемы развития семейного предпринимательства в сфере услуг

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ОЛИЙ

ВА

ЎРТА

МАХСУС

ТАЪЛИМ

ВАЗИРЛИГИ

САМАРҚАНД

ИҚТИСОДИЁТ

ВА

СЕРВИС

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 334.75(575.1)

ҚУВОНДИҚОВ

ШУҲРАТ

ОБЛОҚУЛОВИЧ

ХИЗМАТ

СОҲАЛАРИДА

ОИЛАВИЙ

ТАДБИРКОРЛИКНИ

РИВОЖЛАНТИРИШ

МУАММОЛАРИ

08.00.05. – “

Хизмат

кўрсатиш

тармоқлари

иқтисодиёти

”

иқтисод

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

А

В

Т

О

Р

Е

Ф

Е

Р

А

Т

И

С

А

М

А

Р

Қ

А

Н

Д

– 2008

2

Иш

Алишер

Навоий

номли

Самарқанд

давлат

университетида

бажарилган

.

Илмий

раҳбар

:

иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

Пардаев

Мамаюнус

Қаршибоевич

Расмий

оппонентлар

:

Ўзбекистонда

хизмат

кўрсатган

фан

арбоби

,

иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

Абдуллаев

Ёрқин

Абдуллаевич

иқтисод

фанлари

номзоди

,

доцент

Абдукаримов

Барат

-

Али

Абдукаримович

Етакчи

ташкилот

:

Қарши

муҳандислик

-

иқтисодиёт

институти

Ҳимоя

Самарқанд

иқтисодиёт

ва

сервис

институти

ҳузуридаги

иқтисод

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

К

067.12.01

Ихтисослашган

Кенгашнинг

2008

йил

«____» ____________

соат

____

да

ўтадиган

бир

марталик

мажлисида

бўлади

.

Манзил

: 140100,

Самарқанд

ш

.,

Амир

Темур

кўчаси

, 9

уй

.

Диссертация

билан

Самарқанд

иқтисодиёт

ва

сервис

институти

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Автореферат

2008

йил

«___» ______________

да

тарқатилди

.

Ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

и

.

ф

.

д

.,

профессор

Тўхлиев

И

.

С

.

3

1.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Мамлакатда

амалга

оширилаётган

ижтимоий

-

иқтисодий

ислоҳотларнинг

пировард

натижаси

оилалар

фаровонлигини

таъминлашга

қаратилган

.

Бу

фаровонликка

эришиш

йўлларидан

бири

оилада

тадбиркорликни

йўлга

қўйиш

билан

боғлиқ

.

Чунки

оилада

тадбиркорликнинг

ривожланиши

,

унинг

оммавий

тус

олиши

энг

муҳим

ижтимоий

-

иқтисодий

масалаларни

,

яъни

оилалар

фаровонлигини

таъминлаш

ва

иш

билан

бандлик

масалаларини

ҳал

қилиш

имкониятини

яратади

.

Шу

боис

,

ушбу

соҳани

тараққий

эттириш

республика

ҳукуматининг

доимо

диққат

эътиборида

бўлиб

келмоқда

.

2008

йилнинг

8

февралида

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамаси

мажлисида

Президент

И

.

А

.

Каримов

: “

Учинчи

устувор

йўналиш

–

аҳолини

иш

билан

таъминлашни

янада

яхшилаш

ва

унинг

фаровонлигини

оширишнинг

энг

муҳим

йўналиши

сифатида

кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорлик

,

хизмат

кўрсатиш

ва

касаначилик

соҳаларини

қўллаб

-

қувватлаш

ва

ривожлантиришни

рағбатлантиришдан

иборат

”

1

,

деб

таъкидлади

.

Оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

,

мамлакатимиз

учун

ҳаётий

заруратга

айланмоқда

.

Бу

борада

,

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

“

Йирик

саноат

корхоналари

билан

касаначиликни

ривожлантириш

асосидаги

ишлаб

чиқариш

ва

хизматлар

ўртасида

кооперацияни

кенгайтиришни

рағбатлантириш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

”

ги

ва

“

Ўзбекистон

Республикасида

2006-2010

йилларда

хизмат

кўрсатиш

ва

сервис

соҳасини

ривожлантиришни

жадаллаштириш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

”

ги

Фармонлари

эълон

қилинди

.

Булар

асосида

“

Касаначилик

тўғрисида

Низом

”

ва

“

Тижорат

банклари

томонидан

оилавий

тадбиркорлик

субъектларига

бандликка

кўмаклашиш

жамғармаси

кредитлари

ҳисобидан

микрокредитлар

бериш

тартиби

тўғрисидаги

Низом

”

каби

меъёрий

хужжатлар

қабул

қилинди

.

Буларнинг

ҳаммаси

оила

меҳнати

ва

мулкига

таянган

ҳолда

ишлаб

чиқариш

ҳамда

хизмат

кўрсатиш

соҳаларида

оилавий

тадбиркорлик

фаолиятини

ривожлантиришга

қаратилган

.

Шу

сабабли

,

оилаларнинг

муҳим

даромад

манбаи

ва

тадбиркорликни

шакллантиришнинг

асосий

йўналиши

бўлган

хизмат

кўрсатиш

соҳаларини

қўллаб

-

қувватлаш

ва

ривожлантириш

бугунги

кунда

ҳаётий

заруратга

айланди

.

Иқтисодиётни

эркинлаштириш

жараёнида

ушбу

долзарб

вазифани

ҳал

қилиш

борасида

салмоқли

,

ижобий

натижаларга

эришилди

.

Аммо

,

ҳозирги

кунда

ҳам

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантиришнинг

ҳуқуқий

ва

иқтисодий

асосларини

такомиллаштириш

,

улар

фаолиятига

таъсир

этувчи

омилларни

аниқлаш

ва

шу

асосда

оилалар

фаровонлигини

ошириш

масалалари

ўз

ечимини

кутаётган

муаммолардандир

.

1

Каримов

И

.

А

. “

Инсон

манфаатлари

устуворлигини

таъминлаш

–

барча

ислоҳот

ва

ўзгаришларимизнинг

бош

мақсадидир

”//

Халқ

сўзи

, 2008

йил

9

февраль

.

4

Мазкур

муаммоларни

,

оилалар

ижтимоий

-

иқтисодий

хусусиятларини

ва

мулкий

таъминланганлик

даражаларини

ҳисобга

олган

ҳолда

,

улар

фаолиятини

янада

яхшилаш

учун

илмий

асосланган

тавсияларни

ишлаб

чиқиш

муҳим

аҳамият

касб

этади

.

Тадқиқотнинг

долзарблиги

республикада

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

масаласи

етарлича

илмий

тадқиқ

этилмаганлиги

ва

бу

борада

бир

қатор

муаммолар

мавжуд

эканлиги

билан

белгиланади

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Оила

хўжалиги

иқтисодиёти

,

унда

амалга

ошириладиган

тадбиркорлик

муаммоси

узоқ

йиллардан

буён

иқтисодий

назария

фанининг

предмети

бўлиб

келган

.

Оила

хўжалиги

муаммоси

иқтисодчи

олимлардан

Смид

А

.,

Сей

Ж

.

Б

.,

Кейнс

Дж

.

М

.,

Шумпетер

Й

.,

Энгельс

Ф

.,

Чаянов

А

.

В

асарларида

ҳам

ўз

ифодаси

-

ни

топган

1

.

Бу

йўналиш

тарафдорлари

нокапиталистик

деҳқон

(

крестян

)

хўжаликларини

бир

бутунликда

қараб

,

унинг

ички

таркибини

,

ишлаб

чиқариш

шароитини

,

оиланинг

ишчи

кучи

билан

таъминланганлик

даража

-

сини

ва

жамият

билан

иқтисодий

алоқадорлигини

ўрганиб

чиққанлар

.

Ўтиш

даврида

оила

хўжалиги

иқтисодиётининг

ўзига

хос

хусусиятлари

ва

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантиришнинг

айрим

назарий

ва

амалий

жиҳатлари

МДҲ

мамлакатлари

иқтисодчи

олимларидан

Узун

В

.,

Бабаева

Л

.,

Багдановский

В

.,

Бархатова

Н

.

М

.,

Барышников

М

.,

Волков

А

.,

Жеребин

В

.,

Зверева

Н

.

В

.,

Капелюшников

Р

.,

Разумнова

И

.

И

ва

бошқаларнинг

илмий

тадқиқотларида

ҳам

қараб

чиқилган

2

.

Ўзбекистонда

эса

,

Ўлмасов

А

.,

Ғуломов

С

.

С

.,

Абдуллаев

Ё

.

А

.,

Ҳусанов

Р

.

Х

,

Пардаев

М

.

К

.,

Вахобов

А

.,

Мамадвалиев

Т

,

Шодиева

Г

.

М

кабиларнинг

илмий

ишларида

3

оилавий

тадбиркорликнинг

шаклланиши

ва

1

Қаранг

:

Смит

А

.

Исследование

о

природе

и

причинах

богатства

народов

. –

М

.:

Соц

.

экгиз

, 1962, -

С

.332.;

Кейнс

Дж

.

Общая

теория

занятости

процента

и

денег

. –

М

.:

Прогресс

. 1948, -

С

. 238-240;

Шумпетер

Й

.

Теория

экономического

развития

. –

М

.:

Мысль

1982,

с

. 159.;

Ф

.

Энгельс

.

Происхождение

семьи

,

частной

собственности

и

государства

. –

К

.

Маркс

и

Ф

.

Энгельс

.

Т

.21.

с

.23-178.;

Н

.

Зверева

.

А

.

В

.

Чаянов

о

размере

семьи

и

крестьянского

домохозяйства

. //

Вестник

статистики

. 1991,

№

7,

с

47.

2

Қаранг

:

Узун

В

.

Эффективность

крупного

и

малого

бизнеса

в

сельском

хозяйстве

. //

Вопросы

экономики

. 2005.

№

6, 109-118

б

.;

Бабаева

Л

.

Семейное

предпринимательство

//

Человек

и

труд

. 1993. N 9.

С

.82.;

Багдановский

В

.

Труд

и

занятость

в

селском

хозяйстве

//

Вопросы

экономики

. 2005.

№

6, 72

б

.;

Бархатова

Н

.

М

.

Семейный

бизнес

и

семьи

в

бизнесе

//

ЭКО

:

Экономика

и

орг

.

пром

.

пр

-

ва

. -

Новосибирск

, 1999.N 2.

С

.127.;

Барышников

М

.

Семья

в

институциональном

пространстве

российского

предпринимательства

(

опыт

исторического

исследования

). //

Вопросы

экономики

. 2005.

№

7.;

Волков

А

.

Семья

и

домохозяйство

//

Вестн

.

статистики

. 1991. N 7.

С

.40-46.;

Жеребин

В

.,

Красыльникова

Т

.

Домашние

хозяйства

в

переходной

экономике

//

Вопросы

статистики

. 1998.

№

1.

с

.3.;

Зверева

Н

.

В

.

Экономический

подход

в

исследованиях

семьи

в

современных

условиях

//

Вестник

МГУ

.

Сер

.6.

Экономика

. 1994. N 6.

С

.38.;

Капелюшников

Р

.

Занятость

в

домашних

хозяйствах

населениия

.//

Вопросы

экономики

. 2005.

№

7.99

б

.;

Разумнова

И

.

И

.

Семейный

и

надомный

бизнес

:

опыт

США

//

США

.

Канада

:

Экономика

.

Политика

.

Культура

.2001.N 1.

С

.105-118.

3

Қаранг

:

Ўлмасов

А

.

Оила

иқтисоди

.

Тошкент

- “

Меҳнат

” – 1998.,

Ғуломов

С

.

С

.

Тадбиркорлик

ва

кичик

бизнес

.

Т

.- 2002

й

, 94

б

.,

Ё

.

Абдуллаев

.

Макроиқтисодий

статистика

: 100

савол

ва

жавоб

. –

Т

.:

Меҳнат

,

1998

й

. 164-

Б

.;

Хусанов

Р

.

Аграр

ислоҳотларни

чуқурлаштириш

шароитида

деҳқон

хўжаликларини

ривожлантириш

. //

Ўзбекистон

иқтисодий

ахборотномаси

,

№

6, 2003

й

, 6-9

б

.,

Пардаев

М

.

Ķ

.

Оила

хўжалиги

иқтисодиёти

ва

тадбиркорлиги

.

Самарқанд

2001

й

.,

Вахобов

А

.

Хонадон

ва

иқтисод

.//

Фан

ва

турмуш

.

№

1, 2000

й

.,

Мамадвалиев

Т

.

Оилавий

хўжаликларни

шаклланиши

ва

уларни

ривожлантириш

.

Иқтисод

фанлари

бўйича

ҳимоя

қилинган

диссертациялар

ҳақида

қисқача

маълумот

(1992-2001

йиллар

).

Т

. 2001

й

. 227-

Б

.

Шодиева

Г

.

Оила

хўжалиги

мулки

ва

даромадини

ошириш

йўллари

. //

Иқтисод

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

.

Т

., 1999

й

.

5

ривожланиши

,

оилавий

хўжалик

юритиш

шакллари

самарадорлиги

ва

оила

хўжалиги

мулки

ва

даромадини

ошириш

йўлларининг

айрим

жиҳатлари

ёритилган

.

Жумладан

,

Т

.

Мамадвалиев

“

Оилавий

хўжаликларни

шаклланиши

ва

уларни

ривожлантириш

”

1

мавзуидаги

илмий

ишида

оилавий

хўжалик

юритиш

шаклларининг

объектив

зарурати

,

моҳияти

ва

хусусиятларини

очиб

берган

.

Бу

хўжаликлар

фаолиятининг

самарадорлик

мезони

ва

кўрсаткичлари

маълум

бир

тизимга

солинган

ҳолда

ёритилган

.

Оилавий

хўжаликлар

фаолияти

самарадорлигини

оширишга

ишлаб

чиқариш

ва

социал

инфратузилмани

,

уларнинг

эҳтиёжидан

келиб

чиққан

ҳолда

ташкил

этишнинг

зарурати

,

бу

борадаги

мавжуд

муаммолар

ўрганилиб

,

уларни

бартараф

этиш

бўйича

муаллиф

томонидан

ривожланган

мамлакатлар

тажрибаси

ўрганилган

ҳолда

ва

республика

хусусиятидан

келиб

чиқиб

,

ишлаб

чиқилган

.

Г

.

Шодиеванинг

“

Оила

хўжалиги

мулки

ва

даромадини

кўпайтириш

йўллари

”

2

мавзусидаги

номзодлик

диссертациясида

бозор

муносабатлари

шароитда

оила

хўжалиги

микроиқтисодиётнинг

таркибий

қисми

эканлиги

назарий

жиҳатдан

асосланган

.

Бундан

ташқари

,

оила

хўжалиги

ва

қишлоқ

хўжалигидаги

оилавий

асосда

хўжалик

юритиш

шаклларини

фақат

истеъмол

қилувчи

субъект

эмас

,

балки

бозор

муносабатларининг

фаол

иштирокчисига

айланаётганлигини

илмий

жиҳатдан

асослаган

.

Аммо

амалга

оширилган

илмий

ишларда

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

шакллантириш

ва

ривожлантириш

масалалари

илмий

жиҳатдан

етарлича

тадқиқ

этилмаган

.

Шу

мақсадда

ҳукуматимиз

томонидан

хизматлар

кўрсатиш

соҳасида

тадбиркорлик

фаолиятини

янада

кучайтириш

ва

унинг

ЯИМ

даги

улушини

2008

йилда

48%

га

, 2010

йилда

50-52%

га

,

хизмат

кўрсатиш

соҳасининг

салмоғини

тегишли

равишда

45

ва

49%

га

етказиш

, 2010

йилда

янги

ташкил

этилаётган

иш

ўринларини

касаначилик

асосида

250

мингтага

етказиш

кўзда

тутилганлиги

мазкур

танланган

мавзунинг

янада

долзарблигини

ва

бу

борада

ҳали

етарлича

иш

олиб

борилмаганлигидан

далолат

беради

.

Бажарилган

илмий

тадқиқот

иши

республикамиз

оилаларининг

миллий

хусусиятларини

ҳисобга

олган

ҳолда

,

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантиришнинг

ижтимоий

-

иқтисодий

муаммоларини

институционал

тарзда

,

ўзаро

боғлиқликда

ўрганишга

қаратилган

амалий

таклифлар

ишлаб

чиқилганлиги

билан

ажралиб

туради

.

Диссертация

ишининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

иши

Самарқанд

давлат

университети

иқтисодиёт

факултети

ва

Самарқанд

иқтисодиёт

ва

сервис

институтидаги

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

узвий

боғлиқ

ва

ушбу

олий

ўқув

юртлари

режаларининг

таркибий

қисмини

ташкил

қилади

.

Шунингдек

,

1

Мамадвалиев

Т

.

Оилавий

хўжаликларни

шаклланиши

ва

уларни

ривожлантириш

.

Иқтисод

фанлари

бўйича

ҳимоя

қилинган

диссертациялар

ҳақида

қисқача

маълумот

(1992-2001

йиллар

).

Т

. 2001

й

. 227-

Б

.

2

Шодиева

Г

.

Оила

хўжалиги

мулки

ва

даромадини

ошириш

йўллари

. //

Иқтисод

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

.

Т

.,1999

й

.

6

мазкур

иш

республикамизда

олиб

борилаётган

илмий

тадқиқот

ишларининг

устувор

йўналишларига

мос

келади

.

Тадқиқот

мақсади

бозор

муносабатлари

шароитида

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликнинг

иқтисодиётда

тутган

ўрни

ва

уни

ривожлантиришнинг

назарий

,

услубий

,

амалий

асосларини

такомиллаштириш

ва

истиқболларини

белгилаш

бўйича

илмий

асосланган

тавсиялар

ишлаб

чиқишдан

иборат

.

Тадқиқот

вазифалари

қуйидагилардан

иборат

:

−

хизмат

кўрсатиш

соҳасида

“

оила

хўжалиги

”, ”

уй

хўжалиги

”,

“

оилавий

тадбиркорлик

”

тушунчаларининг

ижтимоий

-

иқтисодий

мазмунини

янгича

бозор

талабларидан

келиб

чиққан

ҳолда

тадқиқ

қилиш

;

−

бозор

муносабатлари

шароитида

оилавий

тадбиркорликнинг

бозор

тизимидаги

ўрнини

илмий

–

амалий

жиҳатдан

асослаш

;

−

оила

хўжалигини

иқтисодий

муносабатлар

тизимида

микроиқтисодиётнинг

субъекти

эканлигини

ҳамда

унинг

иқтисодиётда

ва

ижтимоий

ҳаётда

тутган

ўрни

ва

аҳамиятини

очиб

бериш

;

−

бозор

муносабатлари

шароитида

,

мавжуд

қонунлар

ва

бошқа

меъёрий

ҳужжатлар

асосида

хизмат

кўрсатиш

соҳасида

оилавий

тадбиркорликни

шакллантириш

ва

ривожлантириш

бўйича

илмий

асосланган

таклиф

ва

тавсиялар

ишлаб

чиқиш

;

−

оилаларда

тадбиркорлик

фаолиятидан

олинган

даромадларининг

умумий

даромадларда

тутган

ўрнини

таҳлил

қилиш

ва

уни

кўпайтириш

йўлларини

ишлаб

чиқиш

;

−

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

борасида

илмий

асосланган

таклиф

ва

тавсиялар

ишлаб

чиқиш

;

−

оилавий

тадбиркорликнинг

кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорлик

тизимидаги

ўрни

ва

истиқболини

белгилаш

.

Тадқиқот

объекти

ва

предмети

.

Мамлакатимизда

,

хусусан

Самарқанд

вилоятида

хизмат

соҳасида

фаолият

кўрсатаётган

оилавий

тадбиркорлик

субъектлари

тадқиқотнинг

объекти

ҳисобланади

.

Тадқиқот

предмети

бўлиб

,

иқтисодиётни

эркинлаштириш

шароитида

оила

хўжаликларининг

иқтисодий

вазифасидан

келиб

чиққан

ҳолда

хизмат

соҳасида

фаолият

кўрсатувчи

оилаларда

содир

бўлаётган

ижтимоий

-

иқтисодий

жараёнлар

,

уларнинг

бозор

тузилмасидаги

ўрни

ва

аҳамияти

билан

боғлиқ

иқтисодий

муносабатлар

ҳисобланади

.

Тадқиқот

методлари

.

Математик

моделлар

,

танлаб

кузатиш

,

гуруҳлаш

,

қиёслаш

,

корреляция

ва

регрессия

каби

статистик

ва

иқтисодий

таҳлил

методлари

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

-

хизмат

кўрсатиш

соҳасида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантиришнинг

ўзига

хос

хусусиятлари

;

-

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантиришнинг

концептуал

йўналишлари

;

7

-

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорлик

даромадларига

ва

улар

фаолиятининг

ривожланишига

таъсир

этувчи

омиллар

тизими

;

-

хизмат

соҳасида

оилавий

тадбиркорлик

даромадларини

кўпайтириш

истиқболларини

белгиловчи

иқтисодий

–

математик

усуллар

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

.

Бозор

муносабатлари

шароитида

Ўзбекистоннинг

ўзига

хос

хусусиятидан

келиб

чиқиб

,

хизмат

соҳасида

оилавий

тадбиркорликни

шакллантириш

ва

ривожлантириш

муаммолари

-

ни

ҳал

қилиш

бўйича

назарий

ва

амалий

тавсияларни

ишлаб

чиқилганлиги

билан

белгиланади

.

Булар

қуйидагиларда

ўз

ифодасини

топган

:

−

илмий

адабиётларда

берилаётган

“

оила

хўжалиги

”

ва

“

уй

хўжалиги

”

тушунчаларининг

ижтимоий

-

иқтисодий

мазмунига

аниқлик

киритилиб

“

оилавий

тадбиркорлик

”

тушунчасининг

хизмат

соҳасига

мос

янги

такомиллашган

таърифи

ишлаб

чиқилди

;

−

хизмат

соҳаси

билан

шуғулланадиган

оила

хўжаликларининг

иқтисодий

функциялари

бозор

муносабатлари

талабларидан

келиб

чиққан

ҳолда

кенгайтирилди

ва

улар

таркибига

бир

қанча

аниқликлар

киритилди

;

−

бозор

муносабатлари

шароитида

хизмат

соҳаси

билан

шуғулланадиган

оила

хўжалигининг

бозор

тизимидаги

ўрни

асослаб

берилди

;

−

оилавий

тадбиркорлик

ва

молия

институтлари

ўртасидаги

ўзаро

муносабатларнинг

самарадорлигини

ошириш

юзасидан

амалий

таклифлар

ва

тавсиялар

берилди

;

−

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожланишига

ва

улар

сонининг

кўпайишига

таъсир

этувчи

асосий

омиллар

аниқланди

ва

уларнинг

боғлиқлигини

ифодаловчи

математик

моделлари

ишлаб

чиқилди

;

−

хизмат

соҳаларининг

иқтисодиётда

тутган

ўрни

ва

унда

оилавий

тадбиркорликнинг

ривожланишини

белгиловчи

истиқбол

кўрсаткичлар

корреляция

-

регрессия

усулларини

қўллаган

ҳолда

ишлаб

чиқилди

;

−

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

ва

қўллаб

-

қувватлашни

такомиллаштириш

бўйича

илмий

асосланган

тавсиялар

таклиф

этилди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқотнинг

илмий

аҳамияти

хизмат

соҳасида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

муаммоларини

ҳал

қилишнинг

назарий

концепциясини

ишлаб

чиқиш

учун

асос

бўлиши

мумкинлигидадир

.

Диссертациянинг

амалий

аҳамияти

,

унда

ишлаб

чиқилган

таклифлар

ва

тавсияларнинг

олий

ва

ўрта

махсус

таълим

муассасаларида

“

Иқтисодий

назария

”,

“

Тадбиркорлик

фаолияти

асослари

”, “

Кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорликни

бошқариш

”, “

Оила

хўжалиги

иқтисодиёти

”

каби

фанларни

ўқитишда

,

республикада

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорлик

фаолиятини

ривожлантиришга

қаратилган

меъёрий

ҳуж

-

жатларни

такомиллаштиришда

қўлланилиши

мумкинлиги

билан

белгиланади

.

8

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Диссертация

илмий

натижалари

Республика

“

Оила

”

илмий

-

амалий

маркази

Самарқанд

вилоят

бўлими

(2007

йил

21

декабрдаги

01/37-

сонли

далолатнома

),

Самарқанд

давлат

университети

(2008

йил

22

январдаги

53-01/22.01.08-

сонли

далолатнома

)

ва

Ўзбекистон

савдо

-

саноат

палатаси

Самарқанд

вилояти

худудий

бошқармаси

(2008

йил

28

январдаги

10-02/02-

сонли

далолатнома

)

томонларидан

эътироф

қилинган

бўлиб

,

улар

амалиётда

қўллаш

учун

қабул

қилинган

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Диссертация

ишининг

асосий

натижалари

СамИСИ

,

СамДУ

ва

“

Халқаро

менежментни

ўқитиш

маркази

”

ҳамкорлигида

ўтказилган

“

Кичик

ва

ўрта

бизнесда

менежмент

муаммолари

”

мавзуидаги

халқаро

илмий

-

амалий

конференцияда

(2003

йил

), “

Иқтисодий

муносабатларни

ўрганишда

иқтисодий

атамалардан

тўғри

фойдаланиш

зарурияти

ва

муаммолари

”

мавзуидаги

илмий

-

амалий

анжуманда

(

Тошкент

,

ТДИУ

, 2004

й

. 18

май

),

Международная

конференция

студентов

,

аспирантов

и

молодых

ученых

“

Ломоносов

-2004”

(

Москва

,

МГУ

, 2004

й

, 12-15

апрел

),

Самарканд

иқтисодиёт

ва

сервис

институти

профессор

-

ўқитувчиларнинг

илмий

-

амалий

конференцияси

(

Самарқанд

, 2004

й

, 25-26

май

),

СамДУ

,

прфессор

-

ўқитувчиларининг

илмий

-

амалий

конференцияси

(

Самарқанд

, 2005

й

, 9-12

апрел

),

“

Ломоносов

-2005” (

Москва

,

МГУ

, 2005

й

, 12-15

апрел

), «

Ломоносов

-2006»

(

Москва

,

МГУ

, 2006

й

, 12-15

апрел

)

халқаро

ва

республика

илмий

-

амалий

конференцияларида

илмий

маърузалар

кўринишида

муҳокама

қилинган

ва

маъқулланган

.

Таклиф

ва

тавсиялар

тегишли

конференцияларнинг

тавсияларида

ўз

аксини

топган

.

Натижаларининг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

ишининг

асосий

хулоса

,

таклиф

ва

натижалари

18

та

илмий

ишда

ўз

ифодасини

топган

бўлиб

,

уларнинг

5

таси

ОАК

эътироф

этган

журналларда

(

шундан

2

та

мақола

хорижда

)

ва

13

таси

турли

конференция

материаллари

ва

тезислари

шаклида

чоп

этилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертациянинг

таркиби

кириш

,

учта

боб

,

хулоса

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

бўлиб

, 152

бет

, 13

та

жадвал

, 14

та

расм

ва

16

та

иловалардан

ташкил

топган

.

2.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Хизмат

соҳасини

ривожлантириш

оилалар

фаровонлигини

ошириш

ва

иш

билан

бандлик

масаласининг

ҳал

бўлишини

таъминловчи

муҳим

омиллардан

хисобланади

.

Шу

мақсадда

,

республикамизда

аҳолининг

бандлиги

ва

оила

даромадларининг

барқарор

ўсишини

таъминлашга

доир

вазифаларини

ҳал

этишда

оилавий

тадбиркорликнинг

турли

хил

шаклларини

ривожлантиришга

устувор

аҳамият

берилмоқда

.

Ҳозирги

кунда

республикамизда

қарийб

26,7

млн

.

аҳоли

истиқомат

қилмокда

.

Агар

оиланинг

катталигини

ўртача

5,1

деб

ҳисобласак

,

у

ҳолда

9

бизнинг

ҳисоб

-

китоблар

бўйича

оилалар

сони

5.2

млн

.

тани

ташкил

этади

.

Иқтисодиётни

эркинлаштириш

шароитида

оилаларнинг

иқтисодиётда

тутган

ўрни

ва

бозор

муносабатларидаги

иштироки

шу

даражада

кенгайиб

бормоқдаки

,

уларни

ўрганиш

анча

қийинчиликларни

туғдирмоқда

.

Бугун

улар

фақат

истеъмолчи

сифатида

эмас

,

балки

иқтисодиётнинг

кўплаб

соҳалари

сингари

хўжалик

фаолиятини

юритмоқда

.

Шу

туфайли

оилавий

тадбиркорликнинг

бозор

тузилмасидаги

фаолиятини

тўлиқ

ва

батафсил

ўрганиш

натижасида

уни

тўғри

тавсифлаш

зарурати

туғилмоқда

.

“

Оилавий

тадбиркорлик

”

тушунчасининг

иқтисодий

моҳиятини

ўрганишга

қаратилган

илмий

ишланмаларда

айрим

олимларимиз

томонидан

тегишли

фикрлар

айтилган

.

Жумладан

,

М

.

К

.

Пардаев

ва

З

.

Н

.

Қурбоновлар

оилавий

тадбиркорлик

тушунчасига

қуйидагича

таъриф

берган

: “

Оилавий

мулкка

асосланган

оила

аъзолари

иштирок

этадиган

тадбиркорлик

оила

тадбиркорлиги

деб

аталади

”

1

.

Г

.

Шодиева

ушбу

иқтисодий

тушунчага

бироз

бошқача

ёндашган

ҳолда

,

оила

аъзоларининг

тадбиркорликдан

асосий

мақсади

фойда

олиш

эканлигини

инобатга

олиб

,

унга

қуйидагича

таъриф

беради

: “

Оила

тадбиркорлиги

деб

,

оилавий

мулкка

асосланган

,

оила

аъзолари

иштирок

этадиган

ва

маълум

даражада

даромад

(

фойда

)

олишни

кўзлаб

қилинадиган

фаолиятга

айтилади

”

2

деб

таъкидлайди

.

Мазкур

таърифларда

оилавий

тадбиркорлик

тушунчаси

бўйича

умумийлик

бор

.

Бу

иккала

ҳолатда

ҳам

оилавий

тадбиркорликнинг

ташкилий

,

ҳуқуқий

жиҳатлари

ва

қандай

фаолият

(

ишлаб

чиқариш

,

хизмат

кўрсатиш

)

билан

шуғулланиши

тўғрисида

фикр

юритилмаган

.

Ваҳоланки

,

бозор

муносабатлари

шароитида

ҳар

бир

оилавий

тадбиркорлик

субъекти

фаолият

юритар

экан

,

албатта

унинг

ташкилий

,

ҳуқуқий

мақоми

ва

қайси

соҳаларда

фаолият

юритиши

асосий

ўринда

туради

.

Чунки

бугунги

кунда

улар

оилавий

корхоналар

,

хонадон

цехлари

ва

микрофирмалар

деб

ҳам

юритилмоқда

.

Бу

тўғрида

мамлакатимиз

Президенти

,

“

йирик

корхоналарнинг

буюртмалари

асосида

майда

бутловчи

қисмларни

ишлаб

чиқариш

билан

шуғулланадиган

янги

корхоналар

ташкил

этиш

,

хонадонларда

майда

хусусий

цехлар

очишни

рағбатлантириш

”

3

зарурлигини

айтиб

ўтдилар

.

Бунда

тадбиркорлар

ўз

меҳнатига

ва

оила

аъзолари

меҳнатига

таяниб

,

ариза

бериш

асосида

давлат

рўйхатидан

ўтиб

фаолият

юритмоқдалар

.

Юқоридаги

таҳлиллар

асосида

оилавий

тадбиркорликка

қуйидагича

таъриф

беришни

мақсадга

мувофиқ

деб

топдик

:

оилавий

тадбиркорлик

деганда

,

жисмоний

ёки

юридик

шахс

мақомига

эга

бўлган

,

эр

-

хотин

ва

уларга

кўмаклашадиган

оила

аъзоларининг

меҳнатига

ва

мулкига

таяниб

,

қонуний

асосда

даромад

олишга

мўлжалланган

тадбиркорлик

1

Пардаев

М

.

Қ

.,

Қурбонов

З

.

Н

.

Оила

бизнеси

ва

тадбиркорлиги

.

Самарқанд

:

СамКИ

, 1999. -18-

Б

.

2

Шодиева

Г

.

Оила

хўжалиги

мулки

ва

даромадини

ошириш

йўллари

. //

Иқтисод

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

.

Т

., 1999

й

.

3

Каримов

И

.

А

.

Бизнинг

бош

максадимиз

-

жамиятни

демократлаштириш

ва

янгилаш

,

мамлакатни

модернизация

ва

ислох

этишдир

.-

Т

.:

Ўзбекистон

, 2005. 82-

Б

.

10

фаолияти

тушунилади

.

Ушбу

таърифга

асосланган

ҳолда

хизмат

соҳасидаги

оилавий

тадбиркорликка

ҳам

таъриф

бериш

мумкин

.

Хизмат

соҳасида

оилавий

тадбиркорлик

деганда

,

жисмоний

ёки

юридик

шахс

мақомига

эга

бўлган

,

эр

-

хотин

ва

уларга

кўмаклашадиган

оила

аъзоларининг

меҳнати

ва

мулкига

таяниб

,

хизмат

кўрсатиш

натижасида

қонуний

даромад

олишга

қаратилган

фаолияти

тушунилади

.

Оилавий

тадбиркорлик

субъекти

эр

-

хотиннинг

қайси

бири

номига

рўйхатга

олинган

бўлса

,

оилавий

тадбиркорлик

субъекти

номидан

у

иш

олиб

боради

.

Хизмат

соҳасидаги

оилавий

тадбиркорлик

фаолиятининг

қулайлиги

ва

афзаллиги

шундаки

,

биринчидан

,

уни

ташкил

этишнинг

осонлиги

ва

ихчамлиги

,

иккинчидан

,

тадбиркорларнинг

асосий

капиталга

бўлган

харажатларининг

анча

камлиги

;

учинчидан

,

меҳнатни

ташкил

этишда

ишчи

кучи

оиланинг

ўзида

етишиб

чиқиши

ва

энг

муҳими

,

уй

бекалари

меҳнатидан

фойдаланиш

мумкинлиги

,

тўртинчидан

,

мулкий

муносабатларда

,

иш

берувчи

ва

ишловчилар

ўртасидаги

муносабатларда

меники

ва

сеники

деган

зиддият

бўлмаслиги

,

чунки

уларнинг

иккаласида

ҳам

битта

оила

аъзоларининг

иштирок

этиши

.

Бешинчидан

,

меҳнат

натижасидан

манфаатдорликнинг

ҳам

бир

хил

бўлиши

.

Олтинчидан

эса

,

ворислик

–

оилавий

тадбиркорликнинг

асосий

жиҳатларидан

бири

эканлиги

.

Бошқача

айтганда

,

оилавий

корхона

ўз

мутахассисларини

ўзи

учун

тарбиялашга

интилади

.

Шу

жихатлари

билан

,

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

муҳим

концептуал

аҳамиятга

эга

ҳисобланади

.

Хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликнинг

қарор

топиши

мамлакатимизда

жуда

кўп

ижтимоий

-

иқтисодий

муаммоларни

ҳал

қилишини

инобатга

олиб

,

уларни

ривожлантиришнинг

зарурлигини

белгиловчи

омиллар

аниқланди

.

Булар

қуйидагиларда

намоён

бўлиши

асосланди

:

•

оилавий

тадбиркорликнинг

оилалар

моддий

фаровонлигини

таъминлашдаги

ўрни

;

•

оила

аъзоларининг

ўзини

ўзи

иш

билан

банд

қила

олиш

имкониятлари

;

•

оилавий

тадбиркорликнинг

ЯИМда

,

касаначиликда

,

саноат

соҳасида

,

қишлоқ

хўжалик

махсулоти

хажмида

,

қурилиш

ишлари

,

савдо

ва

хизмат

кўрсатиш

соҳаларидаги

ҳиссаси

.

Булар

оила

хўжалигининг

иқтисодиётда

тутган

ўрнини

ҳам

белгиловчи

кўрсаткичлар

бўлиб

ҳисобланади

.

Оилавий

тадбиркорлик

–

бозор

муносабатлари

шароитида

оила

хўжалигининг

энг

асосий

функцияларидан

ҳисобланади

.

Бизнинг

фикримизча

,

оила

хўжалиги

фаровонлиги

кўп

жихатдан

функционал

таҳлилни

талаб

этади

,

шу

жиҳатдан

оила

хўжалиги

функциялари

унинг

фаровонлигини

таъминловчи

омиллар

сифатида

қаралиши

мақсадга

мувофиқдир

.

11

Иқтисодий

ислоҳотларнинг

устувор

йўналишларидан

келиб

чиқадиган

бўлсак

,

оила

хўжалиги

функциялари

қуйидаги

ижтимоий

-

иқтисодий

тадбирлардан

таркиб

топмоқда

:

•

ёш

авлодни

тарбиялаш

ва

ишчи

кучини

такрор

ишлаб

чиқариш

;

•

оиланинг

истеъмол

талабини

қондириш

;

•

оилавий

тадбиркорлик

фаолиятини

юритиш

;

•

оила

жамғармаси

ҳисобидан

инвестицион

имкониятларни

вужудга

келтириш

,

мулкий

даромадлардан

самарали

фойдаланиш

;

•

давлат

билан

«

ички

»

иқтисодий

алоқалар

(

солиқларни

тўлаш

,

трансферт

тўловлардан

фойдаланиш

),

чет

давлатлар

билан

иқтисодий

алоқалар

,

хусусан

,

турли

хил

пул

ўтказмалар

ва

меҳнат

шартномалари

тузиш

ва

б

.

Ишда

ушбу

функцияларнинг

ҳар

бири

қараб

чиқилган

.

Диссертация

ишида

хизмат

соҳаларида

оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

ва

шу

орқали

даромадларининг

кўпайишига

таъсир

этувчи

омиллар

аниқланди

.

Улар

кузатилган

оилаларнинг

маълумотлари

асосида

кўп

омилли

корреляция

таҳлили

усули

билан

тадқиқ

қилинди

.

Бунда

Самарқанд

вилоятининг

турли

ҳудудларида

кузатилган

135

та

хизмат

кўрсатувчи

оилаларнинг

маълумотларидан

фойдаланилди

.

Тадқиқотлар

кўрсатдики

,

оила

даромадларининг

кўпайишига

бир

қанча

омиллар

таъсир

қилар

экан

.

Улардан

ҳисобланиши

мумкин

бўлган

қуйидаги

омиллар

таъсирини

инобатга

олдик

:

y –

оила

хўжалигининг

умумий

даромади

, (

минг

сўм

);

x

1

–

оила

аъзолари

сони

(

киши

);

x

2

–

мулк

ва

тадбиркорлик

фаолиятидан

тушган

даромад

(

минг

сўм

);

x

3

–

иш

ҳақи

даромадлари

(

минг

сўм

);

x

4

–

ижтимоий

тўловлар

(

пенсия

,

стипендия

,

нафақа

), (

минг

сўм

);

x

5

–

оила

аъзоларининг

ўртача

ёши

;

x

6

–

оилавий

тадбиркорлик

фаолияти

тури

.

Ушбу

омилларнинг

натижа

кўрсаткичи

ўзгаришига

таъсирини

аниқлаш

учун

корреляцион

таҳлил

усулларидан

фойдаланилди

.

Регрессия

тенгламасини

тузишда

унда

иштирок

этаётган

омилларнинг

натижа

кўрсаткичи

ўзгаришига

таъсирининг

муҳимлик

даражаси

баҳоланади

.

Ҳисоб

-

китоб

натижаларидан

маълум

бўлдики

,

унинг

ўзгаришига

2, 3

ва

6

омилларнинг

таъсири

катта

.

Қолган

омиллар

эса

унча

катта

аҳамиятга

эга

эмас

.

Кўп

омилли

регреция

тенгламасини

тузиш

учун

бир

қанча

функциялар

танланди

.

Ушбу

танланган

функциялар

бўйича

кўп

омилли

корреляция

коэффициенти

ҳисобланди

.

Чизиқли

тенглама

учун

бу

кўрсаткич

R=0,981,

даражали

учун

R=0,612,

кўрсаткичли

учун

эса

R=0,578

бўлди

.

Регрессия

тенгламасини

танлаш

учун

кўп

омилли

корреляция

коэффициентининг

энг

юқори

бўлган

чизиқли

функцияси

танлаб

олинди

.

y=139,934+1,356x

2

+1,673x

3

–44,317x

6

;

12

Тадқиқот

ишида

корреляция

коэффициентининг

иқтисодий

моҳиятини

аниқлаш

мақсадида

эластиклик

коэффициенти

ҳисобланди

.

Бунга

кўра

,

оилада

мулк

ва

тадбиркорлик

даромади

(x

2

)

нинг

1%

га

ошиши

,

оила

умумий

даромадининг

0,901%

ёки

12,2

минг

сўмга

,

иш

ҳақи

(x

3

)

нинг

1%

га

ошиши

0,104%

ёки

1,5

минг

сўмга

кўпайишига

,

шунингдек

, (x

6

)

оилавий

тадбиркорлик

фаолияти

тури

(

соҳаси

)

нинг

ўзгариши

эса

0,108%

га

камайишига

олиб

келади

.

Худди

шу

усул

ёрдамида

Ўзбекистонда

оилавий

тадбиркорлик

фаолиятини

ривожлантиришга

ва

улар

сонининг

кўпайишига

таъсир

этувчи

омилларни

ҳам

ҳисоблаш

мумкин

.

Бунга

қуйидаги

омиллар

тизимини

киритиш

мумкин

:

y –

оилавий

тадбиркорлик

субъектлари

сони

;

x

1

–

ягона

солиқ

ставкаси

(

фоизда

);

x

2

–

қўшимча

қиймат

солиғи

(

фоизда

);

x

3

–

мол

-

мулк

солиғи

(

фоизда

);

x

4

–

ер

солиғи

;

x

5

–

йиллик

қайта

молиялаштириш

ставкаси

(

фоизда

);

x

6

–

лицензия

харажатлари

;

x

7

–

меҳнатга

ҳақ

тўлаш

фондидан

ягона

ижтимоий

тўлов

(

фоизда

).

Регрессия

тенгламасини

тузишда

унда

иштирок

этаётган

омилларнинг

натижа

кўрсаткичи

ўзгаришига

таъсирини

муҳимлик

даражаси

бўйича

баҳоладик

.

Бунга

кўра

,

натижа

кўрсаткичи

ўзгаришига

x

5

ва

x

7

омилларнинг

таъсири

катта

эканлиги

ва

қолган

омиллар

таъсири

унча

катта

аҳамиятга

эга

эмаслиги

аниқланди

.

Регрессиянинг

барча

турдаги

тенгламаларида

оилавий

тадбиркорлик

субъектлари

сонининг

барча

омилларга

турли

даражада

боғлиқлиги

аниқланади

ва

бу

боғланишда

R=0,977

бўлган

қуйидаги

чизиқли

регрессия

тенгламаси

танланди

:

y=558,4–4,4x

5

–5,97x

7

;

Ушбу

тенглама

ёрдамида

регрессия

коэффициентининг

иқтисодий

моҳиятини

аниқлаш

мақсадида

эластиклик

коэффициенти

ҳисобланди

.

Бунга

кўра

,

йиллик

қайта

молиялаштириш

ставкаси

(x

5

)

нинг

1%

га

камайиши

,

оилавий

тадбиркорлик

субъектлари

сонининг

0,5%

га

ёки

1,2

мингтага

кўпайишига

,

шунингдек

,

меҳнатга

ҳақ

тўлаш

фондидан

ягона

ижтимоий

тўлов

(x

7

)

нинг

1%

га

камайиши

эса

оилавий

тадбиркорлик

субъектлари

сонини

2,04

мингтага

кўпайишига

олиб

келади

.

Шунингдек

,

юқорида

келтирилган

таҳлил

услуби

кузатилган

оилаларда

даромадларнинг

оила

аъзолари

жон

бошига

ўртача

тақсимланиши

бўйича

ҳам

таҳлил

қилиш

имконини

берди

(1-

расм

).

13

0

50

100

150

200

250

300

350

400

1

2

3

4

5

1-

савдо

хизматлари

(

чакана

савдо

,

миллий

ошхона

ва

ресторанлар

);

2-

миллий

ҳунармандчилик

ва

таъмирлаш

устахоналари

;

3-

компьютер

ва

ахборот

технологиялари

хизматлари

(

интернет

кафе

,

кичик

босмахона

ва

уяли

алоқага

уланиш

каби

хизмат

турлари

);

4-

транспорт

хизматлари

(

юк

ташиш

ва

аҳолига

транспорт

хизматлари

кўрсатиш

);

5-

фото

ва

гўзаллик

салонлари

(

келинлик

либослари

ва

тўй

ускуналарини

ижарага

бериш

ва

б

.).

1-

расм

.

Хизмат

соҳаларида

тадбиркорлик

фаолияти

билан

банд

бўлган

оилаларда

пул

даромадларининг

жон

бошига

ўртача

тақсимланиши

1

(

минг

сўм

).

Ушбу

расм

маълумотларидан

кўриниб

турибдики

,

даромадларнинг

оилада

жон

бошига

тақсимланиши

савдо

ва

умумий

овқатланиш

хизматлари

(1)

билан

шуғулланувчи

оилаларда

энг

юқори

яъни

, 367,3

минг

сўмни

ташкил

этмоқда

.

Миллий

ҳунармандчилик

(2)

билан

шуғулланувчи

ва

таъмирлаш

устахоналари

мавжуд

бўлган

оилаларда

даромадларнинг

жон

бошига

тақсимланиши

311,9

минг

сўмга

тўғри

келади

.

Компьютер

ва

ахборот

технологиялари

хизматлари

(3)

билан

банд

бўлган

оилаларда

бу

кўрсаткич

202,0

минг

сўмни

,

аҳолига

транспорт

хизматлари

кўрсатувчи

(4)

оиларда

172,7

минг

сўмни

,

фото

ва

гўзаллик

салонлари

каби

хизмат

турлари

билан

шуғулланувчи

оилаларда

(5) 166,8

минг

сўмни

ташкил

этди

.

Юқоридаги

кўп

омилли

корреляцион

таҳлил

натижаларига

кўра

,

оила

даромадларининг

кўпайишига

,

мулк

ва

тадбиркорлик

фаолиятидан

тушган

даромадлар

катта

таъсир

кучига

эга

эканлигига

изланишларимиз

давомида

гувоҳ

бўлдик

.

Шундай

экан

,

ушбу

даромад

турининг

оила

ялпи

даромадидаги

улушининг

истиқбол

кўрсаткичларини

белгилаш

ҳам

муҳим

аҳамият

касб

этади

(2-

расм

).

1

Манба

: 2006

йил

давомида

Самарканд

вилоятида

кузатилган

135

та

оила

хўжалиги

маълумотлари

асосида

ҳисобланди

.

14

12,8

55,1

63,4

58,2

53,6

50

30

32,1

32

32,4

32,7

30,7

28,4

26,8

24,8

0

10

20

30

40

50

60

70

1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

2-

расм

.

Оила

хўжалиги

умумий

даромадларида

тадбиркорлик

даромадлари

улушининг

1996-2010

йиллардаги

истиқболий

динамикаси

1

.

Оилавий

тадбиркорликни

ривожлантириш

оилалар

даромадини

кўпайтиришда

муҳим

омил

бўлиб

хизмат

қилади

.

Расмдан

кўриниб

турибдики

оила

хўжалигида

тадбиркорлик

даромадлари

ҳақиқатда

йилма

-

йил

мунтазам

равишда

ўсиб

бормоқда

.

Бироқ

бу

ўсиш

бир

хил

даражада

рўй

бермаяпти

,

яъни

2005

йилгача

бироз

секин

бўлган

.

Бу

ҳолатни

мазкур

даврларда

оилада

тадбиркорлик

кўникмаларининг

ҳали

етарлича

шаклланмаганлиги

билан

изоҳлаш

мумкин

деб

ўйлаймиз

. 2006

йилда

бу

кўрсаткич

кескин

ўсганлиги

кўриниб

турибди

.

Бу

ўсиш

эса

мазкур

йилда

йирик

саноат

корхоналари

билан

кооперациялашиш

негизида

касаначилик

фаол

ривожланиб

,

унинг

натижасида

60

мингдан

зиёд

янги

иш

ўринлари

ташкил

этилганлиги

натижасида

улар

даромадининг

ҳам

сезиларли

даражада

ошишига

олиб

келган

. 2010

йилга

қадар

тадбиркорлик

даромадларининг

мунтазам

ўсиб

бориш

тенденцияси

кузатилмоқда

.

Яқин

келажакда

оила

даромадларини

кўпайтиришда

ва

бандлигини

таъминлашда

муҳим

соҳалар

сифатида

,

шахсий

меҳнат

фаолиятида

чорвачилик

,

касаначилик

ва

оилавий

тадбиркорликнинг

бошқа

шаклларига

ҳам

эътибор

қаратилиши

лозим

.

Натижада

оилада

тадбиркорлик

даромадлари

ҳам

4,9

марта

ортиши

мумкин

.

Оила

даромадларининг

ошиши

хизматлар

,

хусусан

пуллик

хизматларга

талаб

ортиши

учун

муҳим

омилдир

.

Бу

эса

пуллик

хизматлар

таклифи

ошаётганлиги

,

хусусий

секторнинг

ривожланиши

,

аҳоли

даромадларининг

кўпайиб

бориши

ва

умумий

макроиқтисодий

вазият

1

Манба

:

ЎзР

Давлат

статистика

қўмитасининг

1997-2006

йиллардаги

маълумотлари

асосида

тузилди

.

2007-2010

йиллар

эса

иқтисодий

-

математик

усуллар

ёрдамида

ҳисобланди

.

15

яхшиланиб

боришидан

далолатдир

.

Шу

мақсадда

,

танланган

мавзуга

методологик

жиҳатдан

тўғри

ёндашиш

мақсадида

пуллик

хизматларда

кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорликнинг

улушини

таҳлил

қилиш

ва

унинг

истиқбол

кўрсаткичларини

ҳисоблаб

чиқишни

ҳам

мақсад

қилиб

қўйдик

.

Бу

эса

қуйидаги

3-

расмда

ўз

аксини

топди

.

57,1

55,7

54,2

52,6

50,9

52

47,9

45,7

41,3

38,8

36,1

34,4

29,7

23,6

0

10

20

30

40

50

60

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

3-

расм

.

Пуллик

хизматлар

ҳажмида

оилавий

тадбиркорлик

асоси

бўлган

кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорлик

субъектлари

улушининг

1997-2010

йиллар

давомида

ўзгариши

1

.

Ушбу

расм

маълумотларига

кўра

,

аҳолига

пуллик

хизматлар

кўрсатиш

умумий

ҳажмида

оилавий

тадбиркорлик

асоси

бўлган

кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорлик

субъектлари

улуши

тобора

етакчи

ўрин

эгаламоқда

.

Бу

кўрсаткич

1997

йилда

23,6

фоизни

ташкил

қилган

бўлса

2006

йилда

50,9

фоизни

ташкил

этган

.

Бу

хизмат

турларига

савдо

хизматлари

,

миллий

ҳунармандчилик

ва

таъмирлаш

хизматлари

,

компьютер

ва

янги

ахборот

технологиялари

хизматлари

(

интернет

кафе

,

кичик

босмахона

ва

уяли

алоқага

уланиш

каби

хизмат

турлари

),

аҳолига

транспорт

хизматлари

кўрсатиш

,

фото

ва

гўзаллик

салонлари

ва

бошқа

оилавий

хизмат

турлари

киради

.

Бу

кўрсаткич

прогноз

таҳлилларига

кўра

,

истиқболда

(2010

йил

) 57,1

фоизга

ўсиши

кутилмоқда

.

Бу

ҳолат

,

келажакда

мамлакатда

янги

хизматлар

бозорининг

пайдо

бўлиши

ва

унда

хусусий

секторнинг

улуши

янада

етакчилик

қилиши

билан

изоҳланади

.

Бу

улуш

ҳам

прогноз

даврида

4,2

мартага

ошиши

кузатилди

.

Шунингдек

,

республикамизда

кичик

бизнес

ва

хусусий

тадбиркорлик

субъектларининг

1996-2006

йиллардаги

маълумотлари

асосида

уларнинг

ЯИМ

даги

улуши

,

уларнинг

сони

,

ундаги

банд

аҳоли

ва

пуллик

хизматлар

ҳажмидаги

улушини

истиқбол

кўрсаткичлари

ҳисоблаб

чиқилди

(1-

жадвал

).

1

Манба

:

ЎзР

Давлат

статистика

қўмитасининг

1997-2006

йиллардаги

маълумотлари

асосида

тузилди

.

2007-2010

йиллар

эса

иқтисодий

-

математик

усуллар

ёрдамида

ҳисобланди

.