Авторы

  • Маҳбуба Комилова
    Самаркандский институт агроинноваций и научных исследований

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.41210

Ключевые слова:

Сортовые образцы топинамбура динамика роста корневая система вегетационный период продуктивность пищевая ценность урожайность масса семенного клубня схема посева густота стояния растении

Аннотация

Объекты исследования: Образцы 6 сортов топинамбура и 4 схемы посева (90x25, 90x30, 90x35, 90x40), 3 способа подготовки семенных клубней к посеву (масса 15-20 г, одно ростковые, обрезанные; масса 35-40 г, двух ростковые, обрезанные; 75-80 г, многоростковые, целые).
Цель работы: Подбор перспективных сортообразцов топинамбура в условиях орошаемых сероземных почвах Зарафшанской долины и на этой основе выявление оптимальных схем посева, густоты стояния растений, а также массы семенных клубней обеспечивающих получение самого высокого и качественного урожая и рекомендация их производству.
Методы исследования: Исследования проводились на основании методике Министерства сельского и водного хозяйства Республики Узбекистан (1991), Всероссийского института Растениеводства (1984, 1986), МКХИТИ (1967, 1989), Узбекского научно-исследовательского института растениеводства (1999) и по Б.А.Доспехову (1985)
Полученные результаты и их новизна: Впервые в условиях орошаемых сероземных почвах Зарафшанской долины Узбекистана разработаны элементы технологии возделывания сортообразцов топинамбура - изучены влияние схем посева, густоты стояния, массы семенного клубня на рост, развитие и урожайность топинамбура и определены оптимальные схемы посева, густоты стояния растений и масса семенного клубня. Научно обосновано производство высокого, качественного и дешевого урожая при высокой экономической эффективности.
Практическая значимость: В условиях орошаемых лугово-сероземных почвах изучены основные элементы технологии возделывания топинамбура -влияние оптимальных схем посева, густоты стояния и массы семенных клубней на рост, развитие и урожайность растений и на их основе разработаны рекомендации (2002) и внедрены в производство.
Степень внедрения и экономическая эффективность: Результаты исследований оптимальная масса семенных клубней, количество проростков, схемы посева и густота стояния растений внедрены на площади 24 гектара в условиях хозяйств Тайлакского и Акдарьинского районов Самаркандской области. При этом с каждого гектара было получено до 382 центнеров клубней, 1083 центнеров урожая зеленой массы и 1 млн. 381.4 тысяч сумов чистой прибыли.
Область применения: Животноводческие специализированные хозяйства, фермерские и дехканские хозяйства, фармацевтическая промышленность.


background image

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ҚИШЛОҚ

ВА

СУВ

ХЎЖАЛИГИ

ВАЗИРЛИГИ

САМАРҚАНД

ҚИШЛОҚ

ХЎЖАЛИК

ИНСТИТУТИ


Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 633.494



КОМИЛОВА

Маҳбуба

Мўминовна


ЗАРАФШОН

ВОДИЙСИ

ШАРОИТИДА

ТОПИНАМБУРНИНГ

Ў

C

ИШИ

,

РИВОЖЛАНИШИ

ВА

ҲОСИЛДОРЛИГИГА

ТУП

ҚАЛИНЛИГИ

ВА

ЭКИШ

СХЕМАЛАРИНИНГ

ТАЪСИРИ

06.01.09 –

Ўсимликшунослик


Қишлоқ

хўжалик

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация





А

В

Т

О

Р

Е

Ф

Е

Р

А

Т

И













С

а

м

а

р

қ

а

н

д

- 2 0 0 8


background image

2

Диссертация

иши

1999 – 2001

йиллар

мобайнида

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

ўсимликшунослик

,

селекция

ва

уруғчилик

кафедрасида

бажарилган

.


ИЛМИЙ

РАҲБАР

:

Ўзбекистонда

хизмат

кўрсатган

қишлоқ

хўжалик

ходими

,

қишлоқ

хўжалик

фанлари

доктори

,

профессор

АБДУКАРИМОВ

Диамат

Тўхтаевич

РАСМИЙ

ОППОНЕНТЛАР

:

қишлоқ

хўжалик

фанлари

доктори

УМУРЗОҚОВ

Элмурод

Умурзоқович

қишлоқ

хўжалик

фанлари

доктори

,

профессор

АТАБОЕВА

Ҳалима

Назаровна




ЕТАКЧИ

ТАШКИЛОТ

:

Ўзбекистон

Ўсимликшунослик

илмий

тадқиқот

институти


Диссертация

ҳимояси

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

ҳузуридаги

К

-120.34.01

рақамли

кенгашнинг

2008

йил

«___» _________

куни

,

соат

___

___

да

ўтадиган

мажлисида

бўлади

.

Манзил

: 140103,

Самарқанд

шаҳри

,

М

.

Улуғбек

кўчаси

, 77.

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти


Диссертация

билан

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

илмий

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.


Автореферат

2008

йил

“_____” __________

да

тарқатилди

.




Ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

қишлоқ

хўжалик

фанлари

номзоди

,

доцент

А

.

Х

.

Ҳамзаев


background image

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Ўзбекистон

Республикаси

мустақилликка

эришгандан

кейин

республика

ҳукумати

қишлоқ

хўжалик

соҳасида

чуқур

ислоҳотларни

ўтказа

бошлади

.

Экин

майдонларининг

таркибий

кўрсаткичлари

ўзгарди

.

Мамлакат

аҳолисини

озиқ

-

овқат

,

чорвачиликни

ем

-

хашак

,

саноатни

хом

-

ашё

билан

тўла

таъминлаш

вазифаси

қишлоқ

хўжалик

меҳнаткашлари

,

мутахассислар

олдига

асосий

вазифа

қилиб

қўйилди

.

Озиқа

етиштиришда

,

озиқ

-

овқат

,

парҳез

таом

тайёрлашда

,

катта

имкониятларга

эга

ўсимликлардан

бири

-

топинамбурдир

.

Ўзбекистонда

ва

хориж

мамлакатларида

топинамбур

кўп

йиллик

экин

сифатида

етиштирилади

ва

гектаридан

850-1000

ц

яшил

масса

, 280-400

ц

туганак

ҳосили

беради

.

Унинг

1

ц

яшил

массаси

ва

туганагида

мувофиқ

ҳолда

24,1-30

озиқа

бирлиги

,

ҳар

бир

озиқа

бирлигида

80-90

г

ҳазмланадиган

протеин

сақланади

.

Туганаги

яхши

сақланади

.

Туганакларида

11,7 %

инулин

ва

2 %

хом

протеин

мавжуд

.

Топинамбурдан

техник

экин

сифатида

ҳам

фойдаланилиб

,

унинг

туганакларидаги

инулинни

гидролизлаш

орқали

фруктоза

олинади

.

Шунингдек

туганакларидан

этил

спирти

,

вино

ва

вино

сиркаси

,

озиқа

ачитқалари

,

пиво

ва

бошқа

маҳсулотлар

олинади

.

Қимматли

белги

хусусиятлари

,

потенциал

ҳосилдорлиги

юқори

бўлишига

қарамасдан

бу

экинни

кам

етиштирилишига

ҳамда

тарқалишига

асосий

сабаб

,

Ўзбекистон

Республикаси

шароитида

топинамбурни

қимматли

хусусиятлари

чуқур

ўрганилмаганлиги

,

илмий

асосланган

етиштириш

технологиясини

ишлаб

чиқилмаганлигидир

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Республикамизда

топинамбур

экини

биологияси

,

кўпайиши

ва

ўстириш

технологиясининг

айрим

жиҳатлари

Н

.

Н

.

Балашов

(1955),

Н

.

Амирханов

,

З

.

Умурзақовалар

(1985,

1990),

З

.

Умурзоқова

(1998),

Д

.

Т

.

Абдукаримов

,

А

.

Элмуродов

(2004)

ва

бошқалар

томонидан

ўрганилган

.

Лекин

топинамбурни

маҳаллий

шароитга

мос

нав

намуналарини

танлаш

ва

уларни

турли

экиш

схемалари

,

туп

қалинликлари

ва

ҳар

хил

уруғлик

туганаклар

вазни

ҳамда

ўсимталар

сонига

боғлиқ

ҳолда

ўсиши

,

ривожланиши

,

ҳосилдорлиги

,

озиқавийлик

қиймати

,

экилгач

2 – 4

йиллар

фойдаланиш

имкониятлари

ўрганилмаган

.

Диссертация

ишининг

илмий

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Ушбу

иш

Ўзбекистон

Республикаси

Фан

ва

технологиялар

маркази

томонидан

01960004512

рақам

билан

рўйхатга

олинган

,

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институтининг

«

Зарафшон

водийсига

мослашган

юқори

ҳосилли

ва

сифатли

деҳқончилик

маҳсулотларини

ишлаб

чиқаришга

янги

иқтисодий

муносабатларни

ҳисобга

олган

ҳолда

илмий

жиҳатдан

асосланган

экологик

тозалигини

таъмин

этувчи

,

такомиллаштирилган

технологиялар

ишлаб

чиқиши

,

қишлоқ

хўжалик

экинларининг

янги

истиқболли

навларини

яратиш

ва

жорий

этиш

»

мавзусидаги

илмий

тадқиқотларнинг

таркибий

қисми

ҳисобланиб

,

улар

асосида

бажарилган

.

Тадқиқот

мақсади

.

Зарафшон

водийси

суғориладиган

ўтлоқ

-

бўз

тупроқлар

шароитида

топинамбурнинг

истиқболли

нав

намуналарини

танлаб

энг

юқори

ҳамда

сифатли

ҳосил

етиштиришга

имкон

берадиган

мақбул

экиш

усуллари

,

туп

қалинлиги

ҳамда

уруғлик

туганаклар

йириклиги

,

ўсимталар

сонини

аниқлаш

ва

ишлаб

чиқаришга

тавсия

бериш

.


background image

4

Тадқиқот

вазифалари

:

Топинамбур

навлари

турли

схемаларда

,

туп

қалинлиги

ва

ҳар

хил

вазндаги

уруғлик

туганаклари

экилганда

дала

унувчанлиги

,

ҳосилни

йиғиштиришгача

сақланиши

,

ўсиши

,

ривожланишини

ўрганиш

;

Ўсимликларнинг

илдиз

тизимини

ривожланиши

,

ўсув

даврининг

давомийлиги

,

ўсиш

динамикасига

уруғларни

экиш

схемалари

,

туп

қалинлиги

,

уруғлик

туганаклар

йириклиги

ҳамда

ўсимталар

сонининг

таъсирини

ўрганиш

;

Топинамбурнинг

ўрганилган

навларини

экиш

схемаси

,

туп

қалинлиги

,

туганаклар

йириклигига

боғлиқ

ҳолда

ҳосил

шакллантириш

қонуниятлари

,

маҳсулдорлик

кўрсаткичлари

,

ер

устки

массаси

ва

туганак

ҳосилдорлиги

,

уруғлик

туганаклар

чиқимига

таъсирини

белгилаш

;

Топинамбур

ер

усти

массаси

,

туганак

биокимёвий

таркиби

ва

озиқа

бирлигининг

чиқишига

тажрибада

ўрганилган

технологик

тадбирларнинг

таъсирини

тадқиқ

этиш

;

Истиқболли

топинамбур

навларининг

ҳосилдорлик

хусусиятлари

ва

бир

гектардан

озиқа

бирликлари

чиқишини

йиллар

бўйича

қиёсий

ўрганиш

;

Зарафшон

водийси

шароитида

топинамбур

етиштиришнинг

иқтисодий

самарадорлик

кўрсаткичларини

аниқлаш

.

Тадқиқот

объекти

ва

предмети

.

Дала

тажрибалари

Самарқанд

вилояти

Тайлоқ

тумани

М

.

Улуғбек

ширкат

хўжалигида

1999-2001

йиллар

давомида

ўтказилди

.

Тажриба

даласининг

тупроқлари

ўтлоқ

-

бўз

бўлиб

,

механик

таркиби

ўртача

қумоқ

,

шўх

ётқизиқлар

асосида

шаклланган

.

Сизот

сувлари

чукурлиги

2-3

метрни

ташкил

этади

.

Тупроқ

таркибидаги

гумус

миқдори

0,8-

1,1%,

нитратлар

кўринишидаги

азот

миқдори

пастки

қатлам

томон

камайиб

боради

ва

0-20

см

дан

40-60

см

қатламгача

12,5

дан

6,0

мг

/

кг

гача

ўзгаради

.

Ҳаракатчан

фосфор

миқдори

0-20

см

дан

40-60

см

қатламгача

27,5

дан

16,4

мг

/

кг

ўзгаради

ва

пастки

қатламгача

пасайиб

боради

.

Алмашинадиган

калий

миқдори

0-20

см

қатламида

220

мг

/

кг

бўлса

, 40-60

см

қатламда

183,5

мг

/

кг

ни

ташкил

этади

.

Тупроқнинг

чекланган

дала

нам

сиғими

(

ЧДНС

)-24,2%,

карбонатлар

миқдори

10-14%

ни

ташкил

этади

.

Тадқиқотлар

объекти

сифатида

топинамбурнинг

Новинка

(

Қозоғистон

),

К

-99/3 (

Вьетнам

),

Ленинградский

,

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

коллекциясидан

Интерес

,

К

-99/1,

К

-99/2

нав

намуналари

олинди

.

Тадқиқот

предмети

Зарафшон

водийси

қадимдан

суғориладиган

ўтлоқ

бўз

тупроқлари

шароитида

топинамбур

нав

намуналарини

экиш

схемаси

,

туп

қалинлиги

,

туганаклар

йириклигига

боғлиқ

ҳолда

ҳосилни

шаклланиш

қонуниятлари

,

маҳсулдорлик

кўрсаткичлари

,

ер

устки

массаси

ва

туганак

ҳосилдорлиги

,

уруғлик

туганаклар

чиқимига

таъсирини

ўрганиш

ва

шулар

асосида

истиқболли

нав

намуналарини

танлаб

юқори

,

сифатли

ва

арзон

,

уруғбоп

ҳосил

олиш

имкониятларини

илмий

ва

иқтисодий

жиҳатдан

асослаш

ҳамда

ишлаб

чиқаришга

тадбиқ

этишдан

иборат

.

Тадқиқот

методлари

.

Дала

тажрибаларини

ўтказиш

,

экиш

,

фенологик

кузатишлар

,

биометрик

ўлчовлар

,

экин

парвариши

,

ҳосилни

аниқлаш


background image

5

Ўзбекистон

Республикаси

қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлигининг

(1991),

Ленинград

қишлоқ

хўжалик

институтининг

(1979),

Бутунроссия

ўсимликшунослик

илмий

-

тадқиқот

институтининг

(1984; 1986),

Бутунроссия

картошка

хўжалиги

илмий

-

тадқиқот

институтининг

(1967; 1989),

Ўзбекистон

ўсимликшунослик

илмий

-

тадқиқот

институтининг

(1999),

қишлоқ

хўжалик

экинларининг

янги

навларини

синаш

бўйича

Давлат

нав

синаш

комиссиясининг

(1974),

Б

.

А

.

Доспеховнинг

«

Методика

полевого

опыта

» (1985)

сингари

манбалари

,

тавсиялари

,

кўрсатмалари

,

услублари

асосида

олиб

борилди

.

Тажрибада

даланинг

агрокимёвий

кўрсаткичлари

тупроқ

ҳайдалма

қатламидаги

гумус

И

.

В

.

Тюрин

(1980)

усулида

;

ялпи

азот

,

фосфор

,

калий

-

И

.

М

.

Мальцева

ва

Л

.

П

.

Гриценко

(1983)

усулида

;

нитрат

азоти

-

Грандвальд

-

Ляжу

(1980)

усулида

;

ҳаракатчан

фосфор

-

В

.

П

.

Мачигин

(1980)

усулида

;

калий

-

П

.

В

.

Протасов

(1980)

усулида

;

тупроқ

намлиги

термостат

(1983)

усулида

;

фенологик

кузатишлар

Давлат

нав

синаш

комиссиясининг

(1974)

услуби

бўйича

;

ўсимликларда

биометрик

ўлчашлар

-

Г

.

Н

.

Зайцев

(1973)

услубида

;

ўсимликларда

ўсиш

динамикаси

ҳар

20

кунда

аниқланди

;

ҳақиқий

туп

қалинлиги

униб

чиқиш

ва

ҳосилни

йиғиштириш

олдидан

;

навларда

гуллаш

жадаллиги

ва

ботаник

уруғ

чиқими

;

навларда

кўк

масса

ҳосилининг

тўпланиш

динамикаси

;

илдиз

тизимини

ривожланиши

И

.

З

.

Станков

(1964)

услуби

бўйича

;

баргларнинг

юзаси

тангача

(

высечка

)

олиш

орқали

А

.

Ничипорович

ва

бошқалар

(1961)

услуби

бўйича

;

навларда

кўк

масса

озиқавийлиги

фазалар

бўйича

;

туп

қалинликларида

ўртача

ҳар

бир

тупнинг

маҳсулдорлик

кўрсаткичлари

;

озиқа

бирлиги

чиқими

Томмэ

М

.

Ф

. (1964)

услубида

;

протеин

азотни

Къелдал

усулида

аниқлаб

5,7

га

кўпайтириб

(

Ν

5,7);

оқсил

Барнштейн

усулида

,

ёғ

Сокслет

аппаратида

,

клетчатка

Штаман

ва

Геннебберг

(

П

.

Т

.

Лебедев

,

А

.

Т

.

Усович

1976;

В

.

А

.

Ташилин

, 1965;

В

.

А

.

Разумов

,

1982)

усулларида

;

АЭМ

ва

кул

А

.

Е

.

Ермаков

ва

бошқалар

(1952)

услубида

;

топинамбур

кўк

массаси

ва

туганаклар

едиримлилик

даражаси

;

қуруқ

модда

миқдори

тарозида

тортиш

услубида

;

қанд

Бертран

бўйича

;

аскарбин

кислота

ва

каротин

И

.

К

.

Мурри

бўйича

(

ЎзЎИТИ

);

ҳосилдорлик

кўрсаткичлари

Б

.

А

.

Доспехов

(1985)

бўйича

;

энг

мақбул

вариантлар

иқтисодий

самарадорлиги

аниқланди

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

.

-

Топинамбур

турли

навларини

ҳар

хил

экиш

схемалари

,

туп

қалинликлари

ва

вазндаги

уруғлик

туганакларидан

ўстирилганда

ўсиш

,

ривожланиш

,

ҳосил

шаклланиш

ва

ҳосилдорликни

ўрганиш

якунлари

;

-

Топинамбур

ер

устки

массаси

ва

туганак

биокимёвий

таркиби

ҳамда

озиқа

бирлиги

чиқимига

ўрганилган

технологик

усулларни

таъсирини

белгилаш

;

-

Истиқболли

топинамбур

навларининг

ҳосилдорлиги

ва

озиқа

бирликлари

чиқишини

йиллар

бўйича

қиёсий

ўрганиш

ва

фойдаланиш

имкониятларини

аниқлаш

натижалари

;

-

Фойдаланишнинг

2-3

йиллари

ўсимликни

ёзда

поясини

(

июн

ойининг

2

чи

ўн

кунлигида

)

ўриш

ва

фойдаланишнинг

4

чи

йили

далага

судан

ўти

экиш

,

ҳосилдорлигини

ўрганиш

;

-

Муайян

шароитда

топинамбур

истиқболли

навларини

қулай

экиш

схемаси

,

туп

қалинлиги

ва

вазндаги

уруғлик

туганаклардан

етиштириб

,

иқтисодий


background image

6

самарадорлигини

ҳисоблаш

ва

ишлаб

чиқаришга

тавсиялар

яратиб

,

уларнинг

тадбиқ

этилиши

.

Илмий

янгилиги

.

Ўзбекистон

республикасининг

Зарафшон

водийси

суғориладиган

ўтлоқ

бўз

тупроқлар

шароитида

илк

бор

топинамбур

навлари

етиштириш

технологиясининг

муҳим

элементлари

-

экиш

схемалари

,

туп

қалинлиги

,

уруғлик

туганаклар

вазнини

топинамбурни

ўсиши

,

ривожланиши

,

ҳосилдорлигига

таъсири

ўрганилди

ва

энг

мақбул

экиш

усуллари

,

туп

қалинлиги

,

уруғлик

туганак

вазнлари

аниқланди

.

Топинамбур

навларининг

ўсиши

,

ривожланиши

ва

ҳосил

шаклланиш

қонуниятлари

тадбиқ

этилган

етиштириш

технологияси

элементларига

боғлиқ

ҳолда

белгиланди

.

Топинамбурдан

мўл

,

сифатли

ва

арзон

ҳосил

етиштириш

юқори

иқтисодий

самара

бериши

илмий

жиҳатдан

исботланди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Топинамбур

экинини

Зарафшон

водийси

шароитида

экиш

схемалари

,

туп

қалинлиги

ва

уруғлик

туганаклар

йириклигини

ўсимликнинг

ўсиши

,

ривожланиши

ва

ҳосилдорлигига

таъсирини

ўрганиш

бўйича

ўтказилган

тадқиқотлар

катта

назарий

ҳамда

амалий

аҳамиятга

эга

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Тадқиқотлар

натижасида

аниқланган

истиқболли

топинамбур

навларини

оптимал

экиш

схемаси

,

туп

қалинлиги

ҳамда

уруғлик

туганаклар

вазнини

ишлаб

чиқаришга

жорий

этиш

бўйича

тавсиянома

(2002)

яратилиб

,

Тайлоқ

ва

Оқдарё

туман

фермер

хўжаликларига

24

гектар

майдонга

тадбиқ

этилди

ва

ҳар

гектардан

382

центнергача

туганак

, 1083

центнер

кўк

масса

ҳосили

олиниб

, 1

млн

. 381,4

минг

сўм

соф

даромад

олинди

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

(

апробацияси

).

Дала

тажриба

натижалари

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

махсус

комиссияси

томонидан

дала

ва

ишлаб

чиқариш

тажрибалари

кўрилиб

,

юқори

баҳоланди

.

Бундан

ташқари

институт

профессор

ўқитувчиларининг

илмий

тадқиқот

ишлари

натижалари

юзасидан

ўтказиладиган

анъанавий

(2001 – 2006

йиллар

)

конференцияларида

,

Республика

ва

халқаро

илмий

-

амалий

конференцияларда

(

Ижевская

ГСХА

, 2005;

СамДУ

, 2005;

СамҚХИ

, 2006),

ўсимликшунослик

,

мева

-

сабзавотчилик

ва

узумчилик

кафедралари

қўшма

йиғилиши

,

иккита

илмий

семенарларда

тингланган

ва

муҳокамадан

ўтган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

мавзуси

юзасидан

11

та

илмий

мақола

,

жумладан

4

таси

марказий

журналда

(1

таси

Россия

Федерациясида

),

6

таси

Республика

ва

халқаро

конференциялар

материалларида

ва

1

та

ишлаб

чиқаришга

тавсиянома

чоп

этилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Иш

кириш

, 5

та

бобдан

хулосалар

,

ишлаб

чиқаришга

тавсиялар

,

фойдаланилган

адабиётлар

ва

иловалардан

иборат

.

У

115

бетдан

иборат

бўлиб

, 34

та

жадвал

, 13

та

расмларни

ўз

ичига

олади

.

Фойдаланилган

адабиётлар

140

та

номда

бўлиб

, 13

таси

хорижий

тилларда

.

Иловаларда

ҳосилдорлик

кўрсаткичларининг

дисперцион

таҳлили

,

ишлаб

чиқаришга

тадбиқ

этиш

бўйича

маълумотнома

ва

далолатномалар

қайд

этилган

.




background image

7

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Дала

унувчанлик

ва

ўсимликларнинг

ҳосилини

йиғиштиришгача

сақланиши

.

Топинамбур

ўсимлигининг

танланган

нав

намуналарини

бир

ўсимтали

вазни

15-20

г

туганаклар

экилганда

дала

унувчанлиги

98-99 %

бўлиб

,

ҳосил

йиғиштиришгача

сақланган

ўсимликлар

сони

90-94 %

бўлиши

қайд

этилди

.

Униб

чиқишда

1

м

2

да

ҳосил

бўлган

поялар

сони

2,6-4,3

донагача

бўлса

,

ҳосилни

йиғиштириш

пайтида

эса

5,0-6,6

донагача

ошди

ёки

поя

сони

униб

чиққан

даврдагига

нисбатан

123-220 %

гача

ортганлиги

кузатилди

.

Вазни

35-40

грамм

2

ўсимтали

уруғлик

туганаклар

экилганда

унувчанлик

99-100 %

ни

ташкил

этиб

,

ҳосил

йиғиштириш

олдидан

93-95 %

гача

туп

сони

сақланганлиги

,

поя

сони

кўпайгани

маълум

бўлди

.

Экиш

схемалари

бўйича

юқори

кўрсатгичлар

90

х

35

ва

90

х

40

см

схемаларда

қайд

этилди

.

Экиш

схемалари

ва

туп

қалинлигини

топинамбурнинг

ўсув

даври

ҳамда

ривожланиш

фазалари

давомийлигига

таъсири

.

Фенологик

кузатишларнинг

кўрсатишича

,

топинамбур

Новинка

нави

вазни

15-20

грамм

бир

ўсимтали

уруғлик

туганаклари

экилганда

барча

экиш

схемаларида

униб

чиқиш

28

кун

,

униб

чиқиш

шоналаш

117-122

кун

,

шоналаш

гуллаш

26-30

кун

,

гуллаш

-

пишиш

даври

давомийлиги

36-37

кун

бўлиб

,

жами

вегетация

даври

179-189

кун

эканлиги

қайд

қилинди

.

Экиш

схемалари

бўйича

фарқ

сезиларли

бўлиб

, 90

х

25

см

схемада

ўсув

даври

давомийлиги

179

кун

, 90

х

35

см

схемада

186

кун

, 90

х

40

см

схемада

189

кунни

ташкил

этиб

, 10

кунгача

узайди

.

Туганаклар

вазни

35-40

грамм

,

икки

ўсимтали

ҳолда

,

турли

туп

қалинликларида

экилган

вариантларда

экишдан

униб

чиқишгача

27

кун

,

униб

чиқишидан

шоналашгача

119-122

кун

,

шоналашдан

гуллашгача

26-30

кун

,

гуллашдан

пишишгача

36-37

кунни

ташкил

қилиб

,

вегетация

даври

давомийлиги

182-189

кун

бўлди

.

Топинамбур

ўсимлигининг

ўсиш

динамикаси

.

Новинка

нав

намунаси

туганак

вазни

15-20

г

,

бир

ўсимтали

қилиб

,

экилганда

20

апрелгача

ўсимлик

бўйи

23-24

см

бўлиб

,

ўсув

даври

охирида

431-436

см

гача

ўзгарди

.

Ўсув

даври

бошида

пояни

10

майгача

20

кунда

20-23

см

, 10

майдан

30

майгача

58-60

см

,

30

майдан

20

июнгача

75-80

см

, 20

июндан

10

июлгача

60-65

см

, 10

июлдан

30

июлгача

50-58

см

, 30

июлдан

20

августгача

54-69

см

, 20

августдан

10

сентябргача

50-56

см

ва

10

сентябрдан

1

октябргача

11-24

см

ўсиши

кузатилди

.

Экиш

схемалари

90

х

35

см

, 90

х

40

см

15-20

грамм

вазндаги

туганаклар

экилганда

ўсимлик

озиқланиш

майдонини

ошиши

,

туп

қалинлигини

камайиши

туфайли

пояларни

ўсиш

динамикаси

юқори

бўлиши

аниқланди

.

Туганак

вазнини

35-40

грамм

қилиб

турли

схемаларда

ва

туп

қалинликларда

экилганда

ўсиш

динамикаси

кўрсаткичлари

нисбатан

юқори

бўлди

.

Туганак

вазни

75-80

г

,

кўп

ўсимтали

ҳолда

,

бутун

экилганда

,

дастлабки

ўсув

даврида

тезроқ

суткасига

(2-4

см

)

ўсди

,

лекин

ёзнинг

иккинчи

ярмида

(

сентябр

ойида

)

ўрганилган

бошқа

вариантларга

нисбатан

поянинг

бўйи

10-40

сантиметргача

ўсишдан

орқада

қолди

.

Барглар

ҳосил

бўлиш

ва

юзасини

ўзгариши

.

Туганак

вазни

15-20

грамм

қатор

ораси

90

смда

ўсимлик

орасини

25

см

дан

40

см

гача

ўзгартирилганда


background image

8

Новинка

нав

намунасида

барглар

сони

униб

чиқиш

фазасида

3

та

,

шохланиш

фазасида

18,5-21,1

дона

,

саватчалар

ҳосил

бўлиш

фазасида

47,1-60,7

дона

,

гуллаш

фазасида

55,4-65,2

дона

ва

пишиш

даврида

70,8

донани

ташкил

этди

.

Экиш

схемаларида

юқори

кўрсатгич

90

х

35

см

, 90

х

40

см

схемаларда

бўлиб

,

баргларни

ҳосил

бўлиши

саватчалар

ҳосил

бўлиш

ва

гуллаш

фазаларида

юқорилиги

кузатилди

.

Ушбу

вариантда

барг

сатҳи

экиш

схемалари

бўйича

бир

туп

ўсимликда

8,0-8,6

минг

/

см

2

ни

ташкил

этди

.

Бир

тупда

барг

сатҳи

экиш

схемалари

озиқланиш

майдони

ошиб

бориши

билан

ошиб

борсада

,

бир

гектарда

туп

сонини

камайиши

туфайли

майдон

бирлигига

тўғри

келадиган

барг

сони

ва

сатҳи

камайди

.

Туганак

вазни

75-80

грамм

кўп

ўсимтали

қилиб

90

х

25

см

схемада

экилганда

барг

сони

80,6

тагача

ўзгариб

,

бир

тупда

барг

сатҳи

8,7

минг

/

см

2

ёки

90

х

35

см

, 90

х

40

см

даги

тажриба

вариантлардан

кичик

кўрсаткичга

эга

бўлди

.

Туганакларни

75-80

грамм

бутун

,

кўп

ўсимтали

қилиб

экишга

нисбатан

туганакларни

15-20

грамм

, 35-40

грамм

қилиб

бир

,

икки

бўлакка

кесиб

экиш

,

юқори

кўпайиш

коэффициентга

эришишни

ҳамда

муқобил

барг

сони

,

сатҳини

шаклланишига

имкон

бериши

аниқланди

.

Новинка

нав

намунасида

20

августгача

туганак

вазни

15-20

граммли

вариантда

73-75,6 %

ни

, 35-40

грамм

бўлганда

44,2-60,3 %

ни

, 75-80

грамм

бўлганда

50,9 %

саватчалар

ҳосил

бўлди

.

Туганак

вазнини

ортиши

билан

саватчаларни

ҳосил

бўлиши

кечикиши

,

туп

сонини

камайтириш

90

х

35

см

,

90

х

40

см

схемада

экиш

эса

,

бу

кўрсаткични

ошишига

олиб

келди

.

Туганак

вазни

15-20

г

бўлган

вариантда

90

х

35

см

қилиб

жойлашганда

10

августгача

19

%, 20

августгача

75 %

ва

30

августгача

32,2 %,

туганак

вазни

35-40

г

бўлганда

эса

90

х

35

см

да

10

августда

12,5 %, 20

августда

46,8 %

ва

30

августда

40,4 %

ни

ташкил

этди

.

К

-99/3

нав

намунасида

ушбу

кўрсаткичлар

нисбатан

кичик

бўлсада

,

юқорида

қайд

этилган

қонуният

сақланди

.

Маҳсулдорлик

кўрсаткичлари

.

Вазни

15-20

грамм

бир

ўсимтали

туганаклар

экилган

вариантда

90

х

35

см

ва

90

х

40

см

экиш

схемалари

бўйича

ўсимлик

бўйи

510-520

см

,

поя

сони

1,1-1,2

дона

,

барг

сони

65,7-70,8

дона

,

ён

шохлар

сони

9,0-12,1

дона

ва

саватчалар

сони

эса

32,2-32,5

донани

ташкил

этди

.

Вазни

35-40

грамм

икки

ўсимтали

туганаклар

экилган

вариантда

юқори

кўрсатгич

90

х

35

см

, 90

х

40

см

схемаларда

(

ўсимлик

бўйи

490-495

см

,

поя

сони

1,9-2,0

дона

,

барг

сони

89,0-96,9

дона

,

ён

шох

сони

17-22

дона

ва

саватчалар

сони

40,4-44,7

дона

)

бўлди

.

Назорат

сифатида

75-80

грамм

кўп

ўсимтали

бутун

туганак

90

х

25

см

схемада

экилганда

ўсимлик

бўйи

450

см

ёки

бошқа

вариантларга

нисбатан

поянинг

бўйи

45-65

см

паст

,

барглар

сони

16,9

донагача

кам

бўлганлиги

кузатилди

.

Топинамбур

К

-99/3

нав

намунаси

биринчи

вариантда

юқори

кўрсаткичлар

90

х

35

см

, 90

х

40

см

схемаларда

,

иккинчи

вариантда

90

х

30

см

, 90

х

40

см

схемаларда

қайд

этилди

.

Бир

ўсимтали

вазни

15-20

г

туганаклар

экилганда

бир

тупда

ҳосил

630,5-

1200,0

г

,

барглар

вазни

384,6-680,1

г

,

поя

вазни

617,1-1002,5

г

бўлди

.

Туганаклар

сони

12,1

донадан

15,0

донагача

,

ўртача

вазни

эса

52,0

г

дан

80,0

г

гача

ва

уруғлик

туганак

чиқими

70,0 %

дан

74,2 %

гача

ўзгарди

(1-

расм

).

Энг

юқори

кўрсаткичлар

90

х

35

см

, 90

х

40

см

экиш

схемаларида

бўлди

.

Вазни

35-40

г

икки

ўсимтали

туганаклар

экилганда

туганаклар

ҳосили

,


background image

9

барглар

вазни

,

поя

вазни

энг

юқори

бўлиб

,

бир

туп

туганаклар

ҳосили

1245,0-

1310,0

г

,

барг

вазни

685,1-725,0

г

,

поя

вазни

1021,7-1258,8

г

ни

ташкил

этди

.

Бир

тупдаги

туганаклар

сони

эса

14,8

дан

18,0

доначага

бўлиб

,

уларни

ўртача

вазни

50,1

дан

72,7

г

гача

бўлди

.

Ўсимликлар

орасини

25

см

дан

40

см

гача

ошириш

бир

тупдаги

ҳосилни

,

барглар

поя

ва

туганаклар

сони

ошганлиги

,

лекин

уруғлик

туганаклар

чиқими

90

х

35

см

схемада

юқори

эканлиги

қайд

этилди

.

0

200

400

600

800

1000

1200

1400

Т уганак

вазни

15-20

г

,

бир

ўсимтали

,

кесилган

(90

х

35)

Т уганак

вазни

35-40

г

,

икки

ўсимтали

,

кесилган

(90

х

35)

Т уганак

вазни

75-80

г

,

кўп

ўсимтали

,

бутун

(90

х

25

наз

.)

Бир

тупдаги

туганак

ҳосили

,

г

Бир

тупдаги

барглар

вазни

,

г

Бир

тупдаги

поя

вазни

,

г

1-

расм

.

Топинамбур

Новинка

нав

намунасининг

маҳсулдорлик

кўрсаткичлари

(1999-2001

йиллар

)

Назорат

вариантда

вазни

75-80

г

кўп

ўсимтали

туганаклар

90

х

25

см

схемада

экилганда

маҳсулдорлик

кўрсаткичлари

бир

тупдаги

ҳосил

780,6

г

,

поя

вазни

913

г

,

туганаклар

сони

18

дона

,

уларни

ўртача

вазни

43,3

г

бўлиши

аниқланди

.

Ҳосилдорлик

.

Топинамбур

нав

намуналарининг

туганак

ва

ер

устки

массаси

вазни

15-20

г

бир

ўсимтали

уруғлик

тугунаклар

турли

экиш

схемаларида

экилганда

туганак

,

ер

устки

массаси

ҳосили

,

озиқа

бирлиги

чиқимида

сезиларли

ўзгаришлар

кузатилди

.

Туганак

ҳосилдорлиги

гектаридан

24,0-30,5,

ер

устки

масса

ҳосилдорлиги

80,0-94,0

тоннани

,

озиқ

бирлиги

эса

26,4-31,7

т

/

га

ни

ташкил

этди

.

Энг

юқори

ҳосилдорлик

ва

озиқа

бирлиги

чиқими

90

х

35

см

схемада

бўлиб

туганак

ҳосили

30,5

т

/

га

,

устки

қисми

ҳосили

94

т

/

га

ва

озиқ

бирлиги

31,7

т

/

га

ни

ташкил

этди

(1

ва

2 –

жадвал

).

Вазни

35-40

г

туганаклар

турли

экиш

схемаларида

экилганда

туганак

ҳосили

32,5-38,1

т

/

га

;

ер

устки

масса

ҳосили

92,7-113,8

т

/

га

;

озиқ

бирлиги

эса

31,9-38,7

т

/

га

гача

ўзгарди

.

Ушбу

вариантда

энг

юқори

кўрсаткич

туганаклар

90

х

35

см

схемада

экилганда

олиниб

,

туганак

ҳосили

38,1

т

/

га

,

кўк

массаси

113,8

т

/

га

,

озиқ

бирлиги

эса

38,7

т

/

га

ни

ташкил

этди

.

Назорат

(90

х

25

см

)

га

нисбатан

,

туганак

ҳосили

вазни

15-20

г

,

бир

ўсимтали

туганаклар

, 90

х

35

см

схемада

экилганда

1,5

т

/

га

кўп

бўлиши

аниқланди

.

Топинамбур

нав

намуналари

ер

устки

массаси

ва

туганагининг

биокимёвий

таркиби

.

Новинка

К

-99/3

нав

намуналарини

гуллаш

фазасининг

охирида

таҳлил

қилинганда

,

баргда

76,7-78,4 %

сув

, 3,7-4,1 %

протеин

,


background image

1-

жадвал

Топинамбур

Новинка

нав

намунасида

кўк

масса

ва

туганак

ҳосилдорлиги

(1999-2001

йиллар

)

1999

йил

2000

йил

2001

йил

Ўртача

Экиш

схемаси

,

см

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

вазни

15-20

г

,

бир

ўсимтали

,

кесилган

90

х

25

24,5

85,6

278,4

26,3

77,8

265,6

21,2

76,6

247,4

24,0

80,0

264,0

90

х

30

27,0

88,7

293,8

26,8

83,2

280,0

25,1

87,9

286,2

26,3

86,5

286,5

90

х

35

32,3

95,6

326,3

28,0

98,0

319,2

31,0

88,4

305,1

30,5

94,0

317,1

90

х

40

26,0

87,0

286,8

24,0

86,0

278,4

28,0

82,0

280,8

26,0

85,0

282,0

Туганак

вазни

35-40

г

,

икки

ўсимтали

,

кесилган

90

х

25

34,6

96,5

335,4

29,4

89,8

303,7

33,5

91,8

320,8

32,5

92,7

319,9

90

х

30

35,0

99,0

342,6

37,0

96,5

342,6

38,7

98,5

352,5

36,9

98,0

345,9

90

х

35

36,6

116,0

388,2

38,0

120,6

403,8

39,9

104,8

371,2

38,1

113,8

387,4

90

х

40

31,0

96,6

324,8

36,0

95,0

33,6

32,0

97,9

339,9

34,0

16,5

333,6

Туганак

вазни

75-80

г

,

кўп

ўсимтали

,

бутун

90

х

25

назорат

30,0

96,9

322,5

28,0

95,0

312

29,0

90,1

303,2

29,0

94,0

312,6

S

х

(%) = 3,8 1,8 1,9 2,1 3,4 1,75

ЭКФ

05

= 3,5 5,1 1,8 5,9 3,1 4,7




background image

11

2-

жадвал

Топинамбур

К

-99/3

нав

намунасида

кўк

масса

ва

туганак

ҳосилдорлиги

(1999-2001

йиллар

)

1999

йил

2000

йил

2001

йил

Ўртача

Экиш

схемаси

,

см

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Кўк

масса

ҳосил

-

дорлиги

,

т

/

га

Озиқ

бир

-

лиги

,

ц

/

га

Туганак

вазни

15-20

г

,

бир

ўсимтали

,

кесилган

90

х

25

29,1

88,6

298,5

30,0

90,4

327,9

25,5

76,3

259,6

28,2

85,1

288,6

90

х

30

36,8

90,2

326,8

35,6

92,0

327,6

34,1

83,3

302,2

35,5

88,5

318,9

90

х

35

38,9

99,0

354,3

39,0

95,0

345,0

35,5

91,6

326,3

37,8

95,2

341,8

90

х

40

35,0

88,5

317,4

34,4

89,6

318,2

32,6

82,9

296,7

34,0

87,0

310,8

Туганак

вазни

35-40

г

,

икки

ўсимтали

,

кесилган

90

х

25

36,0

92,4

329,7

33,2

91,2

318,4

33,4

86,7

308,2

34,2

90,1

318,8

90

х

30

39,9

96,7

351,7

38,7

95,4

345,0

37,5

91,1

331,1

38,7

94,4

342,6

90

х

35

42,4

100,4

368,1

39,0

99,2

355,0

38,6

96,5

347,4

40,0

98,7

356,8

90

х

40

36,2

96,4

339,9

35,9

95,8

337,6

36,6

94,6

336,8

36,2

95,6

338,0

Туганак

вазни

75-80

г

,

кўп

ўсимтали

,

бутун

90

х

25

назорат

38,9

93,0

339,9

36,7

92,4

331,8

34,5

87,6

313,7

36,7

91,0

328,5

S

х

(%) = 2,0 3,1 1,5 1,3 4,9 1,9

ЭКФ

05

= 2,2 8,7 1,6 3,0 4,8 4,7


background image

2,7-2,9 %

оқсил

, 0,5-0,6 %

ёғ

, 1,9-2,7 %

клетчатка

,

АЭМ

7,2-10,6 %

ни

,

кул

эса

3,9-4,1 %

ни

ташкил

этди

.

Пояда

клетчатка

,

АЭМ

ва

кул

моддалари

бир

оз

юқорилиги

ва

мос

равишда

6,9-7,8 %, 11,5-13,1 %

ва

4,1-4,3 %

бўлиши

аниқланди

.

Ўсимлик

барг

ва

поя

намуналари

ўрганилганда

нав

намуналари

бўйича

сув

79,4-81,0 %,

протеин

2,4-2,9 %,

оқсил

эса

1,6-1,9%

ни

ташкил

этди

.

АЭМ

12-14,6 %,

кул

1,0-1,2 %,

ёғ

0,2-0,3 %,

клетчатка

эса

1,0%

га

яқин

бўлиши

қайд

этилди

.

Нав

намуналардаги

характерли

кўрсаткичларидан

туганакда

2,4-2,9%,

баргда

3,7-4,1%,

пояда

эса

2,0-2,1 %

протеин

сақлаши

,

оқсил

эса

2,7-2,9%

гача

,

азотсиз

экстрактив

моддалар

13,1-14,5%

гача

бўлиши

кузатилди

.

Топинамбур

нав

намуналарининг

иккинчи

ва

учинчи

йилларда

ҳосилдорлиги

.

Топинамбур

экилган

далаларида

2-3

йили

ҳар

бир

погон

метрда

5

донадан

туганак

қолдириб

,

бир

йилда

икки

марта

кўк

масса

ҳосилини

ўриш

мумкинлиги

синаб

кўрилди

.

Тажрибада

пайкалча

майдони

-

100

м

2

,

ҳисобга

олинадиган

майдонча

- 50

м

2

бўлиб

,

тўрт

қайтариқли

, 2

ярусда

жойлаштирилди

.

Биринчи

йил

топинамбур

ҳосили

йиғилгач

,

кузда

қаторнинг

ҳар

бир

метрида

3

донадан

, 2–

йили

кузда

ҳосил

йиғилганда

(3-

йил

)

учун

4-5

донадан

туганаклар

қолдирилиб

,

жўяк

олгичлар

ёрдамида

кўмилди

.

Топинамбур

нав

намуналарининг

яшил

масса

ҳосили

ўсув

даврининг

2-

йили

биринчи

ўримда

,

ўсимлик

илдиз

бўғзидан

15-20

см

қолдириб

ўрилди

.

Нав

намуналар

бўйича

биринчи

ўримда

яшил

масса

ҳосилдорлиги

гектаридан

36,1-46,1

т

/

га

ни

,

иккинчи

ўримда

34,4-42,4

тоннани

ташкил

этди

(3-

жадвал

).

Топинамбур

навларини

ҳар

томонлама

баҳолаш

натижасида

К

-99/1,

К

-

99/3,

Новинка

нав

намуналаридан

юқори

ҳосилдорлик

қайд

этилди

.

Энг

юқори

туганак

ҳосили

гектаридан

19,7-24,4

т

/

га

К

-99/3

нав

намунасидан

олинди

.

Топинамбур

экини

ўсув

даврининг

учинчи

йилида

ҳосил

кузда

йиғилгач

,

ўрнига

ҳар

бир

метрда

5-6

донадан

туганак

қолдириб

парвариш

қилинди

.

Натижада

биринчи

ўримда

ҳосилдорлик

гектаридан

33,2-40,7

т

,

иккинчи

ўримда

29,7-40,7

т

кўк

масса

олинди

.

Кўк

масса

ҳосили

поя

ва

барглар

майда

,

майин

бўлиши

ва

едиримлик

даражаси

юқори

бўлиши

билан

ажралиб

турди

.

Барча

ўрганилган

навларда

туганак

ҳосилдорлиги

олдинги

йиллардагига

нисбатан

кам

бўлиб

,

гектаридан

15,9-20,2

тоннани

ташкил

этди

.

Умумий

кўк

масса

ҳосилдорлиги

иккинчи

йили

,

биринчи

йилига

нисбатан

озиқавий

жиҳатдан

камайиши

,

аммо

олинган

кўк

массани

чорва

моллари

томонидан

едиримлик

даражаси

15-20 %

ошиши

аниқланди

.

Судан

ўти

кетма

-

кет

4

марта

ўрилган

далада

топинамбур

туганаклари

қолмаганлиги

,

яъни

судан

ўти

биринчи

,

иккинчи

ўримда

топинамбур

туганакларидан

новдалар

ўсди

,

улар

тўласинча

ўриб

олинди

ва

натижада

туганакларни

шаклланишига

имкон

бермади

.

Топинамбур

етиштиришнинг

иқтисодий

самарадорлиги

ва

ишлаб

чиқариш

тажрибалари

якунлари

.

Топинамбур

Новинка

нав

намунаси

90

х

35

см

схемада

экилганда

энг

юқори

(30,5-38,1

т

/

га

)

туганак

ҳосили

ва


background image

13

3-

жадвал

Топинамбур

нав

намуналарида

ҳосилдорлик

кўрсаткичлари

(1999-2001

йиллар

)

Фойдаланишнинг

1-

йили

2-

йили

3-

йили

4-

йили

Т

/

р

Навлар

Кўк

масса

ҳосилдор

-

лиги

,

т

/

га

Туганак

ҳосилдор

-

лиги

,

т

/

га

1-

ўрим

ҳосили

,

т

/

га

2-

ўрим

ҳосили

,

т

/

га

Туганак

ҳосили

,

т

/

га

1-

ўрим

ҳосили

,

т

/

га

2-

ўрим

ҳосили

,

т

/

га

Туганак

ҳосили

,

т

/

га

Судан

ўти

экилади

ва

4

марта

ўрилганда

ҳосилдор

-

лик

,

т

/

га

1.

Новинка

(

ст

.)

94,0

30,5

42,4

38,0

21,5

40,6

38,7

17,5

109,4

2.

К

-99/3

95,0

37,8

45,0

41,2

24,4

42,4

39,1

20,2

110,5

3.

Интерес

84,1

28,06

36,1

34,4

20,0

35,4

29,7

18,7

103,2

4.

Ленинградский

86,4

30,3

37,0

38,2

22,3

33,2

30,5

19,5

99,8

5.

К

-99/2

87,9

31,7

39,3

36,5

23,5

34,5

33,2

20,0

95,6

6.

К

-99/1

92,4

27,6

46,1

42,4

19,7

40,7

40,7

15,9

122,5


background image

(94,0-113,0

т

/

га

)

кўк

масса

ҳосили

олинди

.

Озиқа

бирлиги

чикими

эса

гектаридан

317,1-387,1

центнерни

ташкил

этди

.

Иқтисодий

кўрсаткичларни

аниқлашда

топинамбур

туганак

ва

кўк

массасининг

ишлаб

чиқариш

шароитида

сотиш

нархлари

бўлмаганлиги

учун

,

озиқа

бирлигига

айлантириб

, 1

кг

озиқ

бирлик

бир

килограмм

сули

дони

нархига

тенг

қилиб

олинди

ва

1

ц

озиқа

бирлиги

5000

сўм

қилиб

белгиланди

ҳамда

шу

тариқа

таҳлил

қилишда

фойдаланилди

.

Энг

юқори

соф

даромад

ва

рентабеллик

Новинка

нав

намунасида

вазни

35-40

г

икки

ўсимтали

туганаклар

,

кесиб

90

х

35

см

схемада

экилганда

олинди

.

Бунда

гектаридан

олинган

соф

даромад

1381,4

минг

сўм

бўлиб

,

рентабеллик

даражаси

248,6 %

ни

ташкил

этди

.

К

-99/3

нав

намунасида

ҳам

ушбу

вариантларда

энг

юқори

соф

даромад

кузатилиб

90

х

35

см

схемада

1273,7

минг

сўм

ва

рентабеллик

эса

235,5 %

бўлди

.

Вазни

70-80

г

туганаклар

бутун

ҳолида

90

х

25

см

схемада

экилганда

назоратда

соф

даромад

навлар

бўйича

Новинкада

1043

минг

сўм

,

К

-99/3

да

1115,7

минг

сўм

,

рентабеллик

эса

200,5

ва

211,9 %

ни

ёки

тавсия

этилаётган

экиш

схемаларидан

рентабеллик

48,1 %

гача

кам

бўлганлиги

аниқланди

.

Тайлоқ

тумани

М

.

Улуғбек

номли

хўжаликда

Новинка

нав

намунаси

16

гектар

майдонда

,

Оқдарё

тумани

Оқдарё

хўжалигида

К

-99/3

нав

намунаси

8

гектар

майдонда

ўтказилган

ишлаб

чиқариш

синовлари

якунлари

тажрибада

олинган

маълумотларни

тасдиқлади

.


background image

15

Х

У

Л

О

С

А

Л

А

Р

1.

Топинамбур

туганакларининг

дала

унувчанлиги

экиш

схемалари

бўйича

98-99 %

ни

,

ҳосилни

йиғиштиришгача

сақланган

ўсимликлар

сони

90-

94 %

ни

ташкил

қилди

.

Униб

чиқишда

1

м

2

да

ҳосил

бўлган

поялар

2,6-4,3

донани

,

ҳосил

йиғиштириш

олдидан

5,0-6,6

донани

ташкил

қилди

ёки

поялар

сони

ҳосилни

йиғиштириш

пайтида

униб

чиқиш

давридагига

нисбатан

123-

220 %

га

кўпайди

.

Вазни

75-80

грамм

бўлган

кўп

ўсимтали

йирик

туганакларни

бир

,

икки

бўлакка

бўлиб

,

кесиб

экиш

бир

гектарга

сарфланадиган

уруғлик

миқдорини

камайтириш

имконини

берди

.

2.

Ўсимликларнинг

жадал

ўсиши

10

майдан

10

июлгача

ва

30

июлдан

10

сентябргача

кузатилди

ва

шу

даврда

поялар

60-75

см

ёки

1

кунда

3,0-3,5

см

ўсиши

аниқланди

.

Июль

ойида

пояларнинг

ўсиши

секинлашиб

,

кунига

2,5-

2,8

см

га

тенг

бўлди

.

Экиш

схемаларини

90

х

35

см

; 90

х

40

см

қилиб

,

вазни

35-40

г

икки

ўсимтали

туганаклар

экилганда

ўсимлик

бўйи

энг

юқори

455;

460

см

бўлиб

,

назоратга

нисбатан

мувофиқ

ҳолда

35-40

см

баланд

бўлиши

аниқланди

.

3.

Топинамбур

ўсув

даври

давомийлиги

Новинка

нав

намунасида

182-

189

кунни

,

К

-99/3

нав

намунасида

эса

165-178

кунни

ташкил

қилди

.

Фазалараро

даврлар

давомийлиги

экишдан

униб

чиқишгача

23-28,

униб

чиқишдан

шоналашгача

103-122,

шоналашдан

,

гуллашгача

24-30

ва

гуллашдан

пишишигача

30-39

кун

бўлиши

аниқланди

.

Ўрганилган

К

-99/3

нав

намунаси

нисбатан

эртапишар

эканлиги

қайд

этилди

.

4.

Турли

экиш

схемалари

ва

уруғлик

туганак

вазнларида

барглар

сони

фазалар

бўйича

80,6

тадан

96,9

тагача

ўзгарди

ва

энг

кўп

барглар

шохланиш

-

саватчалар

ҳосил

бўлиш

даврларида

(33,1-44,2)

та

ташкил

этди

.

Гуллаш

фазасида

бир

тупда

барг

сатҳи

8,5-10

минг

см

2

бўлиши

аниқланди

.

Туганак

вазни

камайиб

,

озиқланиш

майдонини

кенгайтириш

гектарида

барг

сонини

Новинка

нав

намунасида

80,6

тадан

96,9

тагача

,

К

-99/3

да

79

тадан

88

тагача

,

барг

сатҳи

мувофиқ

ҳолда

8,7

дан

8,8

минг

см

2

гача

, 9,1

дан

10,0

минг

см

2

гача

кўпайтирди

.

Ўсимликларда

саватларни

ҳосил

бўлиши

август

ойининг

2-

3

ўн

кунлигига

тўғри

келди

.

5.

Топинамбур

илдиз

массаси

0-60

см

тупроқ

қатламида

экин

нав

намунаси

,

экиш

схемалари

,

туганак

вазнига

боғлиқ

ҳолда

165,1

дан

205,6

г

гача

ўзгариши

,

шунинг

75-85 %

массаси

0-30

см

қатламда

жойлашиши

аниқланди

.

Новинка

нав

намунасида

илдизнинг

маҳсулдорлик

коэффициенти

3,8

дан

4,1

гача

,

К

-99/3

навида

4,9

дан

5,1

гача

илдиз

ҳажми

нав

намуналарига

мувофиқ

ҳолда

75,6

дан

92,4

гача

ва

66,5

дан

73,4

см

3

гача

ўзгариши

аниқланди

.

6.

Топинамбур

нав

намуналарида

туп

қалинлигининг

камайиши

ва

озиқланиш

майдонини

ошиши

,

уруғлик

туганак

вазнини

15-20

г

дан

35-40

г

гача

ошириш

бир

тупдаги

туганак

ҳосили

,

барглар

,

поялар

вазнини

,

бир

тупдаги

туганаклар

сонини

кўпайтирди

.

Бир

тупда

энг

кўп

уруғлик

туганаклар

чиқими

,

вазни

35-40

г

,

икки

ўсимтали

уруғлик

туганаклар

90

х

35

см

схемада

экилганда

(14,1

дона

ва

82,4 %)

бўлди

.

Уруғлик

туганак

вазнини


background image

16

ва

туп

қалинлигини

ошириш

ёки

камайтириш

,

бу

кўрсаткичларнинг

пасайишига

олиб

келди

.

7.

Топинамбур

Новинка

ва

К

-99/3

нав

намуналарида

энг

юқори

ҳосилдорлик

вазни

35-40

г

икки

ўсимтали

уруғлик

туганаклар

90

х

35

см

схемада

экилганда

кузатилди

ва

нав

намуналарига

мувофиқ

ҳолда

туганак

ҳосили

гектаридан

38,1; 40,0

тоннани

;

ер

устки

массаси

113,8; 98,7

т

/

га

;

озиқа

бирлиги

чиқими

38,7; 35,6

т

/

га

бўлиши

аниқланди

.

8.

Топинамбур

экилган

пайкалдан

иккинчи

йили

фойдаланишда

нав

намуналарига

боғлиқ

ҳолда

яшил

масса

ҳосили

биринчи

ўримда

36,1 – 46,1

т

/

га

,

иккинчи

ўримда

34,4 – 42,4

т

/

га

,

туганак

ҳосили

19,7 – 24,4

т

/

га

,

учинчи

йили

мос

равишда

33,2- 42,4; 29,7 – 40,7; 15,9-22

т

/

га

бўлиши

аниқланди

.

9.

Топинамбур

нав

намуналари

экилган

далани

4-

йил

туганаклардан

тозалаш

учун

судан

ўти

экиш

мақсадга

мувофиқ

.

Судан

ўтини

яшил

массаси

тез

-

тез

ўрилиши

натижасида

гектаридан

95,6-122,5

тонна

ҳосил

олинди

ҳамда

тупроқ

юзаси

қалин

соя

билан

қопланиши

,

судан

ўти

туп

ва

пояларини

қалин

бўлиши

топинамбурни

ўсишига

ҳамда

уларни

қайта

кўкаришига

йўл

қўймади

,

даланинг

туганаклардан

тозланишини

таъминлади

.

10.

Ҳисоблашларнинг

кўрсатишича

,

топинамбур

вазни

35-40

г

,

икки

ўсимтали

уруғлик

туганаклари

, 90

х

35

см

схемада

экилганда

нав

намуналари

бўйича

ҳар

гектаридан

1273,7-1381,4

минг

сўм

соф

даромад

, 235,5-248,6 %

рентабелликни

таъминлади

.

11.

Ишлаб

чиқариш

синовларида

топинамбурни

Новинка

ва

К

-99/3

нав

намуналарини

тажрибалар

натижасида

аниқланган

қулай

экиш

схемаси

ва

уруғлик

туганак

вазнида

экилганда

туганак

ҳосили

гектаридан

27,6-38,2,

кўк

масса

ҳосили

гектаридан

89,0-108,3

тоннани

ташкил

этиши

аниқланди

.

ИШЛАБ

ЧИҚАРИШГА

ТАВСИЯЛАР

Зарафшон

водийси

суғориладиган

ўтлоқ

бўз

тупроқлар

шароитида

кенг

тарқалаётган

топинамбур

экинидан

юқори

,

сифатли

кўк

масса

ва

туганак

ҳосили

етиштириш

мақсадида

:

-

Новинка

,

К

-99/3

нав

намуналарининг

вазни

35-40

г

икки

ўсимтали

уруғлик

туганакларни

90

х

35

см

схемада

ҳар

гектарда

31,0

минг

туп

қалинликда

экишни

;

-

иккинчи

ва

учинчи

йиллари

фойдаланишда

июн

ойининг

иккинчи

ўн

кунлигида

ва

кузда

ер

устки

массасини

ўриб

,

туганакларни

ковлаб

олишни

;

-

топинамбур

нав

намуналари

туганакларидан

далани

тозалаш

учун

4-

йили

судан

ўти

экилиб

, 2-3

марта

ўриб

олишни

тавсия

этамиз

.








background image

17

ЭЪЛОН

ҚИЛИНГАН

ИЛМИЙ

ИШЛАР

РЎЙХАТИ

1.

Абдукаримов

Д

.

Т

.,

Комилова

М

.

М

.,

Элмуродов

А

.

А

.

Озиқабоп

юқори

ҳосилли

экин

//

Ж

.:

Ўзбекистон

қишлоқ

хўжалиги

. –

Тошкент

, 2001.

3.

Б

. 31-32.

2.

Абдукаримов

Д

.

Т

.,

Комилова

М

.

М

.,

Элмуродов

А

.

А

.

Ер

ноки

ёки

топинамбур

ҳосилдорлигига

экиш

схемалари

ва

ўрим

сонини

таъсири

//

Ж

.:

Ўзбекистон

қишлоқ

хўжалиги

. –

Тошкент

, 2001. -

4. –

Б

. 60-61.

3.

Абдукаримов

Д

.

Т

.,

Комилова

М

.

М

.,

Элмуродов

А

.

А

.

Землянная

груша

топинамбур

-

ценная

культура

с

большими

возможностями

//

Ж

.:

Аспирант

и

соискатель

. –

Москва

, 2001.–

4.

С

. 81-83.

4.

Абдукаримов

Д

.

Т

.,

Элмуродов

А

.

А

.,

Комилова

М

.

М

.

Зарафшон

водийси

шароитида

ер

ноки

(

топинамбур

)

ўстиришнинг

хусусиятлари

//

Қишлоқ

хўжалик

тараққиёти

фаровонлик

манбаи

//

СамҚХИ

илмий

ишлар

тўплами

.

Самарқанд

, 2001. –

Б

. 187-189.

5.

Абдукаримов

Д

.

Т

.,

Элмуродов

А

.

А

.,

Комилова

М

.,

Лаханов

О

.

С

.

Зарафшон

водийси

шароитида

топинамбур

навларидан

юқори

ва

сифатли

ҳосил

олиш

бўйича

тавсиялар

. –

Самарқанд

, 2002. – 23

б

.

6.

Комилова

М

.

М

.

Топинамбур

навлари

ҳосилининг

кимёвий

таркиби

//

Ўзбекистонда

ўсимликшунослик

ва

чорва

маҳсулотлари

ишлаб

чиқариш

самарадорлигини

ошириш

йўллари

//

СамҚХИ

илмий

ишлар

тўплами

.–

Самарқанд

, 2003. –

Б

. 61-63.

7

.

Комилова

М

.

М

.

Топинамбур

туганакларининг

вазни

ва

экиш

схемасининг

ҳосилдорликка

таъсири

//

Қишлоқ

хўжалик

экинлари

селекцияси

ва

уруғчилигини

янада

яхшилаш

муаммолари

//

СамҚХИ

75

йиллигига

бағишланган

илмий

амалий

конференция

материаллари

. 1-

жилд

. –

Самарқанд

,

СамҚХИ

, 2004. –

Б

. 110-111.

8.

Комилова

М

.

М

.

Особенности

технологии

возделывания

топинамбура

в

условиях

Зарафшанской

долины

//

Адаптивные

технологии

в

растениеводство

:

Материалы

всероссийской

научно

-

практической

конференции

,

посвященной

50-

летию

агрономического

факультета

ФГОУ

ВПО

Ижевская

ГСХА

Ижевск

, 2005. –

С

. 170-172.

9.

Элмуродов

А

.,

Комилова

М

.

Топинамбур

агротехникаси

//

Фан

ютуқлари

ва

қишлоқ

хўжалигини

ривожлантириш

истиқболлари

:

республика

илмий

амалий

конференция

материаллари

. –

Самарқанд

:

СамДУ

, 2005. –

Б

. 97-98.

10.

Комилова

М

.

М

.

Топинамбурдан

мўл

озиқа

етиштириш

имкониятлари

//

Суғориладиган

ерларда

қишлоқ

хўжалик

экинлари

селекцияси

,

уруғчилиги

ва

етиштириш

технологиясининг

муаммолари

:

Республика

илмий

конференцияси

материаллари

. –

Самарқанд

:

СамҚХИ

, 2006. -

Б

. 171-173.

11.

Комилова

М

.,

Элмуродов

А

.

Топинамбур

Ерноки

//

Ж

.:

Ўзбекистон

қишлоқ

хўжалиги

. –

Тошкент

, 2007. -

4. –

Б

. 9.





background image

18

Қишлоқ

хўжалик

фанлари

номзоди

илмий

даражасига

талабгор

Комилова

Махбуба

Мўминовнанинг

06.01.09-

Ўсимликшунослик

ихтисослиги

бўйича

Зарафшон

водийси

шароитида

топинамбурнинг

ўсиши

,

ривожланиши

ва

ҳосилдорлигига

туп

қалинлиги

ва

экиш

схемаларининг

таъсири

мавзусидаги

диссертациясининг

Р

Е

З

Ю

М

Е

С

И

Таянч

(

энг

муҳим

)

сўзлар

:

Топинамбур

нав

намуналари

,

ўсиш

динамикаси

,

илдиз

тизими

,

вегетация

даври

,

маҳсулдорлик

,

озиқавийлик

,

ҳосилдорлик

,

уруғлик

туганак

вазни

,

экиш

схемаси

,

туп

қалинлиги

.

Тадқиқот

объектлари

:

Топинамбур

6

та

нав

намунаси

, 4

экиш

схемаси

(90

х

25, 90

х

30, 90

х

35, 90

х

40

см

), 3

та

уруғлик

туганакларни

экишга

тайёрлаш

(

вазни

15 – 20

г

,

бир

ўсимтали

,

кесилган

;

вазни

35 – 40

г

,

икки

ўсимтали

,

кесилган

; 75 – 80

г

кўп

ўсимтали

бутун

).

Ишнинг

мақсади

:

Зарафшон

водийси

суғориладиган

бўз

тупроқлар

шароитида

топинамбурнинг

истиқболли

нав

намуналарини

танлаб

энг

юқори

ҳамда

сифатли

ҳосил

етиштиришга

имкон

берадиган

мақбул

экиш

усуллари

,

туп

қалинлиги

ҳамда

уруғлик

туганаклар

йириклиги

,

вазнини

аниқлаш

ва

ишлаб

чиқаришга

тавсия

бериш

.

Тадқиқот

методлари

:

ЎзҚСХВнинг

(1991),

Бутунроссия

ўсимликшунослик

илмий

тадқиқот

институти

(1984, 1986),

МКХИТИ

(1967,

1989),

Ўзбекистон

Ўсимликшунослик

илмий

тадқиқот

институти

(1999)

ва

Б

.

А

.

Доспехов

(1985)

бўйича

олиб

борилди

.

Олинган

натижалар

ва

уларнинг

янгилиги

:

Ўзбекистон

республикасининг

Зарафшон

водийси

суғориладиган

бўз

тупроқлар

шароитида

илк

бор

топинамбур

нав

намуналарини

етиштириш

технологиясининг

муҳим

элементлари

-

экиш

схемалари

,

туп

қалинлиги

,

уруғлик

туганаклар

вазнини

топинамбурни

ўсиши

,

ривожланиши

,

ҳосилдорлигига

таъсири

ўрганилди

ва

энг

мақбул

экиш

усуллари

,

туп

қалинлиги

,

уруғлик

туганак

вазнлари

аниқланди

.

Топинамбурдан

мўл

,

сифатли

ва

арзон

ҳосил

етиштириш

юқори

иқтисодий

самара

бериши

илмий

жиҳатдан

исботланди

.

Амалий

аҳамияти

:

Зарафшон

водийси

суғориладиган

ўтлоқ

бўз

тупроқлари

шароитида

топинамбур

ўстириш

технологиясининг

асосий

элементлари

-

қулай

экиш

схемалари

,

туп

қалинлиги

ва

уруғлик

туганаклар

йириклигининг

ўсимликнинг

ўсиши

,

ривожланиши

ва

ҳосилдорлигига

таъсири

ўрганилиб

,

улар

бўйича

тавсия

(2002)

ишлаб

чиқилди

ва

ишлаб

чиқаришга

жорий

этилди

.

Тадбиқ

этиш

даражаси

ва

иқтисодий

самарадорлиги

:

Тадқиқот

натижалари

Самарқанд

вилояти

Тайлоқ

ва

Оқдарё

тумани

хўжаликларига

топинамбур

нав

намуналарини

мақбул

уруғлик

туганак

вазни

,

ўсимталар

сони

,

экиш

схемаси

ва

туп

қалинлиги

24

гектар

майдонга

жорий

этилди

ва

ҳар

гектардан

382

центнергача

туганак

, 1083

центнер

кўк

масса

ҳосили

, 1

млн

. 381,4

минг

сўм

соф

даромад

олинди

.

Қўлланиш

(

фойдаланиш

)

соҳаси

:

Республиканинг

чорвачиликка

ихтисослашган

хўжаликлари

,

деҳқон

фермер

хўжаликлари

,

фармацевтика

саноати

.


background image

19

Р

Е

З

Ю

М

Е

диссертации

Комиловой

Махбубы

Муминовны

«

Влияние

густоты

стояния

и

схем

посева

и

на

рост

,

развитие

и

урожайность

различных

сортов

топинамбура

в

условиях

Зарафшанской

долины

»,

представленной

на

соискание

ученой

степени

кандидата

сельскохозяйственных

наук

по

специальности

06.01.09 –

Растениеводство

Ключевые

(

самые

важные

)

слова

:

Сортовые

образцы

топинамбура

,

динамика

роста

,

корневая

система

,

вегетационный

период

,

продуктивность

,

пищевая

ценность

,

урожайность

,

масса

семенного

клубня

,

схема

посева

,

густота

стояния

растении

.

Объекты

исследования

:

Образцы

6

сортов

топинамбура

и

4

схемы

посева

(90

х

25, 90

х

30, 90

х

35, 90

х

40), 3

способа

подготовки

семенных

клубней

к

посеву

(

масса

15-20

г

,

одно

ростковые

,

обрезанные

;

масса

35-40

г

,

двух

ростковые

,

обрезанные

; 75-80

г

,

многоростковые

,

целые

).

Цель

работы

:

Подбор

перспективных

сортообразцов

топинамбура

в

условиях

орошаемых

сероземных

почвах

Зарафшанской

долины

и

на

этой

основе

выявление

оптимальных

схем

посева

,

густоты

стояния

растений

,

а

также

массы

семенных

клубней

обеспечивающих

получение

самого

высокого

и

качественного

урожая

и

рекомендация

их

производству

.

Методы

исследования

:

Исследования

проводились

на

основании

методике

Министерства

сельского

и

водного

хозяйства

Республики

Узбекистан

(1991),

Всероссийского

института

Растениеводства

(1984, 1986),

МКХИТИ

(1967, 1989),

Узбекского

научно

-

исследовательского

института

растениеводства

(1999)

и

по

Б

.

А

.

Доспехову

(1985)

Полученные

результаты

и

их

новизна

:

Впервые

в

условиях

орошаемых

сероземных

почвах

Зарафшанской

долины

Узбекистана

разработаны

элементы

технологии

возделывания

сортообразцов

топинамбура

-

изучены

влияние

схем

посева

,

густоты

стояния

,

массы

семенного

клубня

на

рост

,

развитие

и

урожайность

топинамбура

и

определены

оптимальные

схемы

посева

,

густоты

стояния

растений

и

масса

семенного

клубня

.

Научно

обосновано

производство

высокого

,

качественного

и

дешевого

урожая

при

высокой

экономической

эффективности

.

Практическая

значимость

:

В

условиях

орошаемых

лугово

-

сероземных

почвах

изучены

основные

элементы

технологии

возделывания

топинамбура

влияние

оптимальных

схем

посева

,

густоты

стояния

и

массы

семенных

клубней

на

рост

,

развитие

и

урожайность

растений

и

на

их

основе

разработаны

рекомендации

(2002)

и

внедрены

в

производство

.

Степень

внедрения

и

экономическая

эффективность

:

Результаты

исследований

оптимальная

масса

семенных

клубней

,

количество

проростков

,

схемы

посева

и

густота

стояния

растений

внедрены

на

площади

24

гектара

в

условиях

хозяйств

Тайлакского

и

Акдарьинского

районов

Самаркандской

области

.

При

этом

с

каждого

гектара

было

получено

до

382

центнеров

клубней

, 1083

центнеров

урожая

зеленой

массы

и

1

млн

. 381.4

тысяч

сумов

чистой

прибыли

.

Область

применения

:

Животноводческие

специализированные

хозяйства

,

фермерские

и

дехканские

хозяйства

,

фармацевтическая

промышленность

.



background image

20

RESUME

Thesis of Komilova Mahbuba Muminovna on the scientific degree

competition of the candidate of the agricultural sciences on speciality

Cropscience- 06.01.09 on the theme “The influence of density of plants and

schemes of planting on the growth, development and yield-capacity of

different sorts of topinambyr under conditions of Zarafshan valley”

Key words:

Sort samples of topinambur, the dynamics of growth, root

system, vegetative period, producfivity, food value, yield – capacity, mass of seed
tubers, scheme of planting, the density of grown plants.

Subjects of the inquiry:

Samples of 6 sorts of topinambur, 4 schemes of

planting (90x25, 90x30, 90x35, 90x40), 3 ways of preparation seed tubers for
planting (mass 15 – 20g, single – sprouted, cutted, mass 35 – 40 g, double –
sprouted, solid).

Aim of the inquiry:

The selection of sort samples of topinambur under the

conditions of irrigated grey – soils of Zarafshan valley and, on this base, revealing
the optimal schemes of planting, the density of plants and also mass of seed tubers,
ensuring getting the highest and high – quality yield and recommendations on their
production.

Method of inquiry:

The ressarches were held on the fase of methodics of the

Ministry of Irrigation and Agriculture of the Republic of Uzbekistan (1984, 1986)
Moscow Agricultural Scientific Research Institute (1962, 1989) the Uzbek
Scientific Reseach Institute of plant – growing, by Dospekhov (1985).

The results achieved and their novelty:

For the first time under the

conditions of irrigated grey – soils of Zarafshon valley of Uzbekistan there were
elaborated elements of the technology of cultivation sort samples of topionambur –
there were studied the influence of schemes of planting, density of plants, mass of
seed tubers on the growth, development and yield – capacity of topinambur and
determined the optimal schemes of planting, the density of plants and mass of seed
tubers, scientifically substantiated the production of high, qualitative and cheap
yield at high economical effectiveness.

Practical value:

Under the conditions of irrigated meadow – grey soils there

were elaborated and studied the technologies of cultivation topionambur, the
influence of optimal schemes of planting, density of plants and mass of seed tubers
on the growth, development and yield – capacity of plants and, on their base were
elaborated recommendations (2002) and inculcated into produchion.

Degree of embed and economic effectivity:

The results of researches,

optimal mass of seed tubers, the guantity of sprouts, schemes of planting and
density of plants are inculcated on the area of 24 ha under the conditions of farms
of Taylak and Akdarya districts of Samarkand region, thus there was obtained up
to 382 centners of tubers, 1083 cent of yield of green mass, 1 mln 381,4 thousand
sums of pure income.
Sphere of usage: Stock – breeding specialized farms, farms and dehkan farms,
pharmaceutical industry.

Библиографические ссылки

Абдукаримов Д.Т., Комилова М.М., Элмуродов А.А. Озиқабоп юқори хосилли экин // Ж.: Узбекистан қишлоқ хўжалиги. - Тошкент, 2001. № 3.-Б. 31-32.

Абдукаримов Д.Т., Комилова М.М., Элмуродов А.А. Ер ноки ёки топинамбур хосилдорлигига экиш схемалари ва ўрим сонини таъсири // Ж.: Узбекистан қишлоқ хўжалиги. - Тошкент, 2001. - № 4. - Б. 60-61.

Абдукаримов Д.Т., Комилова М.М., Элмуродов А.А. Землянная груша -топинамбур-ценная культура с большими возможностями // Ж.: Аспирант и соискатель. - Москва, 2001.- № 4. С. 81-83.

Абдукаримов Д.Т., Элмуродов А.А., Комилова М.М. Зарафшон водийси шароитида ер ноки (топинамбур) ўстиришнинг хусусиятлари // Қишлоқ хўжалик таракқиёти фаровонлик манбаи // СамҚХИ илмий ишлар тўплами. -Самарканд, 2001.-Б. 187-189.

Абдукаримов Д.Т., Элмуродов А. А., Комилова М., Лаханов О.С. Зарафшон водийси шароитида топинамбур навларидан юқори ва сифатли хосил олиш бўйича тавсиялар. - Самарканд, 2002. - 23 б.

Комилова М.М. Топинамбур навлари ҳосилининг кимёвий таркиби И Ўзбекистонда ўсимликшунослик ва чорва махсулотлари ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш йўллари // СамҚХИ илмий ишлар тўплами-Самарқанд, 2003. - Б. 61-63.

Комилова М.М. Топинамбур туганакларининг вазни ва экиш схемасининг хосилдорликка таъсири // Қишлоқ хўжалик экинлари селекцияси ва уруғчилигини янада яхшилаш муаммолари // СамҚХИ 75 йиллигига багишланган илмий - амалий конференция материаллари. 1-жилд. -Самарканд, СамҚХИ, 2004. - Б. 110-111.

Комилова М.М. Особенности технологии возделывания топинамбура в условиях Зарафшанской долины // Адаптивные технологии в растениеводство: Материалы всероссийской научно-практической конференции, посвященной 50-летию агрономического факультета ФГОУ ВПО Ижевская ГСХА - Ижевск, 2005. - С. 170-172.

Элмуродов А., Комилова М. Топинамбур агротехникаси// Фан ютуклари ва кишлок хўжалигини ривожлантириш истиқболлари: республика илмий -амалий конференция материаллари. - Самарканд: СамДУ , 2005. - Б. 97-98.

Комилова М.М. Топинамбурдан мўл озика етиштириш имкониятлари // Суғориладиган ерларда қишлоқ хўжалик экинлари селекцияси, уругчилиги ва етиштириш технологиясининг муаммолари: Республика илмий конференцияси материаллари. - Самарканд: СамҚХИ, 2006. - Б. 171-173.

Комилова М., Элмуродов А. Топинамбур-Ерноки // Ж.: Узбекистан кишлок хўжалиги. - Тошкент, 2007. - № 4. - Б. 9.