ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ЄИШЛОЄ ВА СУВ ХЎЖАЛИГИ
ВАЗИРЛИГИ
САМАРЄАНД ЄИШЛОЄ ХЎЖАЛИК ИНСТИТУТИ
Єўлёзма іуєуєида
УДК: 619:636.7:576.895.1:595.121
Аминжонов Шерзод Мирабосович
ИТЛАРНИНГ АСОСИЙ ЦЕСТОДОЗЛАРИ ВА МУЛЬТИЦЕПТОЗ
КАСАЛЛИГИГА ЄАРШИ МАХСУС ТАДБИРЛАРНИ
ИШЛАБ ЧИЄИШ
03.00.20 – Гельминтология
Ветеринария фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун ёзилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Самарєанд – 2008
2
Тадєиєотлар Ўзбекистон ветеринария илмий-тадєиєот институтининг
гельминтозооноз лабораториясида, Єораєалпојистон Республикаси, Самарєанд ва
Єашєадарё вилоятлари хўжаликларида бажарилган.
Илмий раібар
ветеринария фанлари доктори, профессор
Салимов Бўри Салимович
Расмий оппонентлар:
биология фанлари доктори, профессор,
ЎзРФА
академиги
Азимов Джалолиддин Азимович
биология фанлари доктори, профессор
Ўралов Мухтор Ўралович
Етакчи ташкилот
Самарєанд давлат тиббиёт институти
Іимоя «___»________2008 йил соат _____ да Самарєанд єишлоє хўжалик
институти єошидаги Д120.34.02 раєамли бирлашган ихтисослашган кенгашнинг
йијилишида ўтказилади. Манзил: 140103, Самарканд ш. Мирзо Улујбек кўчаси,
77. Самарєанд єишлоє хўжалик институти. Тел.: (99866) 234-33-20, факс: (99866)
234-07-86.E-mail: saai
Диссертация
билан
Самарєанд
єишлоє
хўжалик
институтининг
кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат «___»____________2008 йилда тарєатилди.
Бирлашган ихтисослашган
кенгашнинг илмий котиби Давлатов Р.Б.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
3
Ишнинг долзарблиги.
Ўзбекистоннинг иєтисодиётида аграр сектор муіим
ўрин тутади, унинг инфратузилишида эса чорвачиликга алоіида эътибор
єаратилган. Ўзбекистон Президенти И.А.Каримовнинг 2006-йил 23- мартда
«Шахсий ёрдамчи, деієон ва фермер хўжаликларида чорва молларини
кўпайтиришни рајбатлантириш чора-тадбирлари тўјрисида» ги ва 2008-йил 21-
апрелда «Шахсий ёрдамчи, деієон ва фермер хўжаликларида чорва моллар
кўпайтиришни кучайтириш іамда чорвачилик маісулотлари ишлаб чиєаришни
кенгайтириш борасидаги єўшимча чора-тадбирлар тўјрисида» ги махсус
єарорлари чорвачиликни ривожлантиришда муіим омил бўлиб іисобланади.
Аммо, іайвонлар бош сонини кўпайтиришда ва уларнинг маісулдорлигини
оширишда мавжуд бўлган имкониятлардан ташєари, соіани ривожланишига
тўсєинлик єилувчи бир єатор ноєулай экологик омиллар учрайди. Улар жумласига
єишлоє хўжалик іайвонларининг турли туман паразитар, юєумли ва юєумсиз
касалликларини киргизиш мумкин. Паразитар касалликлар орасида эхинококкоз,
ценуроз каби ларвалли цестодозлар муіим ўрин тутади. Ушбу касалликларнинг
єўзјатувчилари іайвонлар ва одамнинг жигар, ўпка, бош мия, кам іолатда орєа мия
ва бошєа муіим органларини зарарлайди. Улар эса ит ва бошєа йиртєич сут
эмизувчиларнинг ингичка ичагида паразитлик єилувчи вояга етган Echinococcus
granulosus (Batsch, 1786) ва Multiceps multiceps (Leske, 1780)ларнинг личинкалик
шаклларидир.
Маісулдор іайвонлар ва итларнинг цестодозларига єарши олиб борилаётган
чора-тадбирларга єарамасдан улар орасида эхинококкоз, ценуроз, мультицептоз
каби касалликлар йилдан йилга ўсиб бормоєда. Іайвонлар, єолаверса одамнинг
зарарланишида вояга етган эхинококк ва мультицепс билан инвазияланган ит
касаллик манбаи бўлиб іисобланади, итлар эса эхинококкоз ва мультицептозга
фаєат ушбу цестодозлар єўзјатувчиларининг личинкалик шакллари билан
зарарланган єишлоє хўжалик іайвонларининг органларини истеъмол єилиш
орєали чалинади.
Эхинококкоз, ценуроз єўй ва єорамолларнинг кўплаб нобуд бўлишига
сабабчи бўлади, улар іайвонларнинг маісулотининг миєдорини камайтиради,
сифатини пасайтиради. Єишлоє хўжалик іайвонларининг эхинококкозга чалиниш
даражаси 45,5-80,0 фоизни ташкил єилади, ундан келтириладиган иєисодий зарар
эса йилига ўртача 5 миллиард сўмга тенг. 60,0 фоизгача ценурозга чалинган
іайвонлар нобуд бўлади, єолганлари мажбурий равишда сўйилади
(М.А.Аминжонов, 2004, 2006; Х.Ю.Арзиев, 2004). Демак, ценуроз келтирадиган
иєтисодий зарар эхинококкозникига нисбатан анча юєори туради. Аммо,
эхинококкознинг ижтимоий зарари унинг келтирадиган иєтисодий зараридан анча
кўпдир.
Іозирги пайтда цестодозларга єарши єўлланилиб келинаётган чора-
тадбирлар унчалик фойда бермаётганлиги туфайли єишлоє хўжалик іайвонлари ва
итлар орасида инвазияларнинг йилдан йилга ўсиши, іатто одамлар орасида
эхинококкозга чалинишни ошиб бориши кузатилмоєда (Ф.Г.Назиров ва бошєалар,
2002; М.А.Аминжонов, 2004). Шунга кўра турли биоценозларда итларнинг асосий
цестодозларининг эпизоотологик хусусиятларини ўрганиш, мультицептозга
єарши ўтказиладиган чора-тадбирларни такомиллаштириш муіим илмий-амалий
аіамиятга эга.
4
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Олдин ўтказилган тадєиєотлар
айрим вилоятлар шароитида уй ва айрим ёввойи йиртєич іайвонларнинг
гелминтофаунасини, эхинококкоз ва ценурозга єарши курашиш муаммоларини
(И.Х.Иргашев, 1956; Н.М.Матчанов, 1969; В.М.Содиєов, 1969, 1970;
М.Аминжонов, 1986; М.Мусинов, 1988) ўрганишга, іайвонларнинг ценурозига
єарши иммунопрофилактикани ишлаб чиєишга, турли препаратларни итларнинг
цестодозларига єарши синаб кўришга єаратилган. (М.А.Аминжонов, 1988, 1996;
Т.Јазнаєулов, 1994; А.К.Нарзуллаев, 1997; Х.Ю.Арзиев, 2004 ва бошєалар)
Диссертация ишининг илмий тадєиєот ишларининг режалари билан
бојлиєлиги.
Диссетация ишининг мавзуси Ўзбекистон ветеринария илмий
тадєиєот институтининг А-11-151 Давлат лойиіаси билан рўйхатга олинган
режасига киритилган.
Тадєиєотнинг маєсади.
Ўзбекистоннинг турли биоценозлари шароитида
итлар асосий цестодозларининг эпизоотологик хусусиятини ўрганиш, итлар
мультицептозига єарши махсус профилактик чора-тадбирлар ишлаб чиєиш, янги
антгельминтикларни ушбу гельминтозга єарши синаб кўриш ва уларни касаллик
єўзјатувчисининг тухумларига таъсирини аниєлаш.
Тадєиєотнинг вазифалари:
- Ўзбекистоннинг чўл-яйлов ва тојолди-тој биоценозлари шароитида турли
экологик гуруіга оид итлар орасида асосий цестодозларнинг тарєалишини
ўрганиш;
- итларнинг яшаш шароитига, ёшига, жинсига ва йилнинг мавсумларига
кўра асосий цестодозларнинг єўзјатувчилари билан зарарланишини ўрганиш;
- ценурозга єарши вакцинанинг итлар мультицептозига бўлган самарасини
ўрганиш;
- итларнинг мультицептозига єарши янги антгельминтларни синаб кўриш;
- антгельминтикларнинг мультицепс тухумларига таъсирини ўрганиш.
Тадєиєотнинг объекти ва предмети:
єўйлар, итлар, мультицепслар,
эхинококклар,
тения
гидатигеналар, цестодларнинг
тухумлари, ценур
пуфакларининг протосколекслари, антгельминтли препаратлар.
Тадєиєотнинг методлари.
Тадєиєотда гельминтологик, клиник ва
иммунологик текшириш усулларидан фойдаланилди.
Тадєиєотнинг гипотезаси –
итлар организмини сунъий йўл билан
мультицептоз єўзјатувчисига єарши чидамлилигини ошириш мумкинлигини
ўрганиш.
Іимояга олиб чиєилаётган асосий іолатлар:
- Ўзбекистоннинг турли биоценозларида итлар орасида эхинококкоз,
мультицептоз ва тениознинг тарєалиши;
- итларнинг яшаш шароитига, ёшига, жинсига ва йилнинг мавсумларига
кўра эхинококкоз, мультицептоз ва тениоз єўзатувчилари билан зарарланишининг
ўзгариши;
- ценуроз вакцинасининг итлар мультицептозига єарши самараси;
- янги антгельминтикларнинг итлар мультицептозига єарши самараси;
- антгельминтикларнинг мультицепс тухумларига таъсири.
Тадєиєотнинг илмий янгилиги.
Илк бор Ўзбекистоннинг чўл-яйлов,
тојолди-тој биоценозлари шароитида итларни яшаш шароитига, ёшига, жинсига
5
ва йилнинг мавсумларига кўра зарарланиши ўрганилди, итларни махсус вакцина
билан эмлаш орєали мультицептоздан асрашнинг иммунопрофилактик усули
ишлаб чиєилди, янги антгельминтиклар итларнинг мультицептозига синаб
кўрилди ва уларни касаллик єўзјатувчисининг тухумларига таъсири аниєланди.
Тадєиєот натижаларининг илмий ва амалий аіамияти.
Итларнинг
асосий цестодозларининг эпизоотологиясини ўрганиш бўйича олинган тадєиєот
натижалари, мультицептозга єарши ишлаб чиєилган иммунопрофилактик усул,
янги антгельминтикларни ушбу касалликга єарши синаб кўриш ва уларни паразит
тухумларига таъсирини ўрганиш бўйича єилинган хулосалар гельминтология,
зоология, биология фанларини айрим бўлимларини янги маълумотлар билан
бойитади. Улардан ўєиш жараёнида, ушбу фанлардан монографиялар,
дарсликлар, ўєув єўлланмалар ёзишда фойдаланиш мумкин. Тадєиєот натижалари
итларнинг мультицептозига ва єишлоє хўжалик іайвонларининг ценурозига
єарши курашда энг муіим амалий аіамиятга эга.
Тадєиєот натижаларини жорий этилиши.
Олинган илмий маълумотлар
Самарєанд єишлоє хўжалик институти ва Самарєанд давлат университетининг
бакалавриатлари ва магистрантларини «Паразитология», «Зоология», «Єишлоє
хўжалик экологияси» фанларидан ўєитишда, ветеринария амалиётида эса
итларнинг мультицептоз ва єишлоє хўжалик іайвонларининг ценуроз
касалликларига єарши курашда жорий єилинмоєда.
Ишнинг апробацияси.
Диссертация материаллари Ўзбекистон ветеринария
илмий-тадєиєот институтининг йиллик илмий іисоботларида (2005, 2006, 2007),
«Ветеринария соіаси учун дори-дармонлар яратиш, синтез єилиш ва ишлаб
чиєариш муаммолари» (Самарєанд, 2004), ва «Актуальные вопросы медицинской
паразитологии» (Самарканд, 2004) Республика илмий конференциялари, «Чўл-
яйлов чорвачилигини ривожлантириш муаммолари» халєаро илмий-амалий
конференцияси (Самарєанд, 2005), «Іайвон ва паррандаларнинг ўта хавфли
касалликларини тарєалиши ва олдини олишнинг мониторинги» 2 нчи ва 3 нчи
Халєаро илмий конференциялари (Самарєанд, 2004, 2006) да ва илмий
семинарларда баён этилган.
Натижаларнинг эълон єилинганлиги.
Диссертация иши юзасидан 8 та
илмий маєола ва битта тавсиянома чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва іажми.
Диссертация 131 бетлик
компьютер текстидан иборат бўлиб, у кириш, 6 боб, амалиётга тавсиялар,
фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан ташкил топган. Адабиётлар
рўйхатида 140 та мамлакатимиз ва 30 та чет эл олимлари ишлари келтирилган,
иловаларда 30 та жадвал, 2 та диаграмма, 5 та фотосуратлар, итлар мультицептози
(єўйлар ценурози) ни профилактикасида єўлланиладиган вакцинани Республика
Ветеринария Бош бошєармаси тасдиєлаган (2007) техник шартлари ва
далолатномалар келтирилган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Итларнинг асосий цестодозлари ва уларга єарши чора-тадбирлар.
Диссертациянинг ушбу бобида Ўзбекистон іудуди ва ундан ташєарида итларнинг
Echinococcus granulosus (Batsch, 1786), Multiceps multiceps (Leske, 1780), Taenia
6
hydatigena (Pallas, 1766)лар єўзјатадиган асосий цестодозларнинг тарєалиши,
єишлоє хўжалик іайвонлари ва итларнинг айрим цестодозларига єарши махсус
профилактик чоралар ишлаб чиєиш, мультицептозга єарши антгельминтли
препаратларни синаб кўриш масалаларига оид олимларнинг ишлари келтирилган.
Адабиёт маълумотларининг таілили биринчидан, мультицептознинг махсус
профилактикасига
бајишланган
илмий
ишларни
ўтказилмаганлигидан,
иккинчидан, келгусида янги хавфсиз, арзон ва юєори самара берувчи, нафаєат
цестодозларга, балки уларнинг тухумларига іам ўлдирувчанлик таъсир
кўрсатадиган антгельминтикларни излаб топишнинг зарурияти борлигидан,
учинчидан, эхинококкоз, мультицептоз, тениоз (T.hydatigena) касалликларини
итларнинг экологик хусусиятлари (яшаш шароити, ёши, жинси), іамда йилнинг
мавсумлари ва биоценозларнинг характерига кўра эпизоотологик хусусиятини
етарлича ўрганилмаганлигидан далолат беради.
Тадєиєотларнинг материаллари ва услублари.
Итларнинг эхинококкоз,
мультицептоз, тениоз касалликларининг Єораєалпојистон Республикаси,
Самарєанд, Єашєадарё вилоятларининг энг носојлом экологик зоналарида іозирги
эпизоотологик іолатини ўрганиш 2004-2007 йиллар давомида гельминтологик
ёриш ва гижжасизлантириш усуллари билан 1034 бош итларда ўтказилди.
Уларнинг 508 бошини сурувлардаги итлар, 526 бошини єишлоє аіоли
пунктлардаги итлар ташкил єилди. Чўл-яйлов биоценозида 817 бош, тојолди-тој
биоценозида эса 217 бош итлар текширилди.
Чўл-яйлов биоценозида текширилган 817 бош итларнинг 438 бошини
сурувлардаги, 379 бошини єишлоє жойлардаги, 297 бошини бир ёшгача бўлган,
320 бошини бир ёшдан икки ёшгача бўлган, 200 бошини икки ёшдан юєори
бўлган, 393 бошини эркак жинсли, 424 бошини урјочи жинсли итлар ташкил
єилди. Йилнинг іар бир мавсумида 174 тадан 234 тагача итлар текширишдан
ўтказилди.
Тојолди-тој биоценозида текширилган итларнинг 70 бошини сурувлардаги,
147 бошини эса єишлоєлардаги итлар ташкил єилди. Уларнинг 70 боши бир
ёшгача бўлган, 75 боши – бир ёшдан икки ёшгача бўлган, 72 боши – икки ёшдан
юєори бўлган, 100 боши эркак жинсли ва 117 боши урјочи жинсли итларга
тегишли эди. Йилнинг іар бир мавсумида 48 бошдан 62 бошгача итлар
текширишдан ўтказилди.
Єораєалпојистон Республикасининг чўл-яйлов биоценозида цестодозларга
110 бош овчи итлар текширилди, уларнинг 70 бошини эркак жинсли, 40 бошини
урјочи итлар ташкил єилди.
Ценурозга єарши ишлаб чиєилган вакцина ЎзВИТИ нинг гельминтозооноз
лабораториясида 59 бош итларга синаб кўрилди, уларнинг 47 бошини тажриба, 12
бошини назорат гуруілари ташкил єилди. Уларга вакцинани тоза іолда 1,0-2,0 мл
дан, 1,0 мл вакцинани 1,0 мл иммуномодулин билан єўшган іолда бир
маротабадан, бир гуруі итларга эса 1,0 мл дан икки марта, 45 кун оралијида
єўллаб унинг самараси аниєланди. Назорат гуруіидаги итларга вакцина
єўлланилмади.
Вакцина билан эмлашдан сўнг 30 кун ўтгач тажриба ва назорат
гуруіларидаги барча итларга ценур пуфакларидан ажратиб олинган
протосколекслардан 40 нусхадан ојиз орєали берилиб, улар сунъий равишда
7
мультицепслар билан зарарлантирилди. Шундан сўнг 90 кун мобайнида итлар
назорат остида кузатилди, сўнгра улар сўйилиб, ичаклари тўлиє гельминтологик
ёриш усулида текширилди.
Ишлаб чиєариш шароитида ценурозга єарши вакцинанинг мультицептозга
самараси 77 бош итларда синаб кўрилди. Улардан 65 боши вакцина билан 1,0 мл
миєдорда эмланди, 12 боши эса назорат учун єолдирилди ва эмланмади. 6 ойдан
сўнг барча итлар сўйиб кўрилди ва M.multiceps га текширилди.
Украинанинг «Бровафарма» фирмасида ишлаб чиєилган янги брованол-Д,
брованол-М, брованол-плюс ва шунингдек олдиндан маълум бўлган
бромистоводородли ареколин, фенасал, празиквантел антгельминтикларининг
мультицептозга самараси ва паразитнинг тухумларига таъсири 48 бош итларда ва
30 бош єўзиларда синаб кўрилди. Итлар 50 нусхадан Coenurus cerebralis нинг
протосколекслари билан сунъий равишда зарарлантирилди, єўзиларга эса у ёки бу
антгельминтиклар ёрдамида гижжасизлантирилган итлардан ажралиб тушган
мультицепсларнинг тухумлари берилди. Тадєиєотларнинг натижалари итларнинг
ичагини, єўзиларнинг эса бош миясини ёриб кўриш йўли билан аниєланди.
Итларнинг ичагидаги мультицепслар, єўзиларнинг эса бош миясида топилган
ценур пуфаклари уларнинг миєдорини іисобга олган іолда морфологик йўл билан
текширилди.
Итларнинг асосий цестодозларини эпизоотологик хусусиятлари
Чўл-яйлов
биоценозида
итларнинг
асосий
цестодозларини
эпизоотологик хусусиятлари
. Ушбу масала бўйича тадєиєотлар Єораєалпојистон
Республикасининг «Устюрт», «Єораєалпојистон 40 йиллиги», «Єизилєалъа»,
«Мулк» ва «Жанадаря» іамда Самарєанд вилоятининг «Улус», «Олја» єўйчилик
ширкат хўжаликларига тегишли 817 бош итларда ўтказилди.
Ушбу биоценоз шароитида итларнинг умумий зарарланиши эхинококкоз
билан 11,4 фоизни, мультицептоз билан – 17,1 фоизни, тениоз билан – 12,2
фоизни ташкил єилди. Хўжаликлараро олганда Єораєалпојистонда итлар
эхинококкозга 8,0-11,1 фоиз, мультицептозга – 13,8-18,5 фоиз, тениозга – 7,9-17,5
фоиз атрофида чалинган. «Єораєалпојистон 40 йиллиги» ва «Устюрт»
эхинококкоз бўйича, «Устюрт» ва «Жанадаря» эса мультицептоз бўйича энг
носојлом хўжаликлардан бўлиб іисобланади.
Самарєанд вилоятининг хўжаликларида итлар эхинококкозга 28,0-28,8
фоиз, мультицептозга эса – 24,0-30,7 фоиз атрофида чалинган, тениоз эса уларда
учрамади. Шундай єилиб Ўзбекистоннинг шимолий минтаєаси шароитида
итларнинг эхинококкози ва мультицептози унинг марказий єисмидагига нисбатан
анча кам тарєалган. Бундай іолатни Орол денгизининг єуриши муносабати билан
ушбу минтаєада рўй берган ўта ноєулай экологик омиллар билан бојлиє бўлиши
эітимолдан холи эмас.
Текширилган 438 бош сурувлардаги итлар эхинококкоз єўзјатувчиси билан
8,2 фоиз, мультицептоз єўзјатувчиси билан – 13,0 фоиз, тениоз єузјатувчиси билан
– 10,3 фоиз зарарланган бўлса, єишлоє жойларидаги итларни эса эхинококкозга
12,4 фоиз, мультицептозга – 23,5 фоиз, тениозга – 15,6 фоиз чалинганлиги
кузатилди.
Єишлоє жойларидаги итларни цестодозларнинг єўзјатувчилари билан
бирмунча юєори даражада зарарланганлигини бир томондан сўнги йилларда
8
шахсий ёрдамчи ва деієон хўжаликларида маісулдор іайвонлар бош сонининг
кескин ошганлиги ва шунга кўра уларни кўпчилик іолатда ноўнјай мослашган
жойларда махсус ва мажбурий сўйилиши, іар хил сабаблар билан улар орасида
ўлим іолатларини кучайиши билан бојлиє деб іисоблаш мумкин. Иккинчи
томондан, кўзатишларимизга кўра, єишлоє шароитида яшовчи итлар
сурувдагиларга
нисбатан
цестодозларга
єарши
кам
миєдорда
гижжасизлантирилади. Демак, іозирги пайтда єишлоє жойларидаги итларни
цестодозларнинг,
айниєса
эхинококкознинг
эпизоотологияси
ва
эпидемиологиясида сурувлардаги итларга нисбатан аіамияти катта деб іисоблаш
мумкин.
Тадєиєотларимизга кўра итларни у ёки бу цестодознинг єўзјатувчиси билан
зарарланиш даражаси уларнинг жинсига іам бојлиє: эркак жинсли итлар
эхинококкоз єўзјатувчиси билан 9,4 фоизга, мультицептоз єўзјатувчиси билан –
13,2 фоизга, тениоз єўзјатувчиси билан – 9,4 фоизга зарарланган бўлса, бундай
кўрсатгичлар ушбу касалликларга мос равишда урјочи жинсли итларда 13,2; 20,7
ва 14,8 фоизни ташкил єилди.
Текшириш ўтказилган хўжаликлар ўртасида эркак ва урјочи жинсли
итларнинг цестодлар билан зарарланиши єўйидагича: эркак жинсли итларнинг
эхинококклар билан зарарланиши «Олја» хўжалигида 21,4 фоизни, «Улус» да –
27,2 фоизни, «Устюрт»да – 8,7 фоизни, «Єизилєалъа»да – 7,4 фоизни,
«Єораєалпојистон 40 йиллиги»да – 10,7 фоизни, «Мулк»да – 6,4 фоизни,
«Жанадаря»да – 6,7 фоизни ташкил єилган бўлса, урјочи жинсли итлар эса ушбу
цестод билан кўрсатилган хўжаликларга мос равишда 37,5; 28,5; 11,5; 11,8; 11,4;
11,2; 9,2 фоизга зарарланган; агар эркак жинсли итлар мультицепслар билан
«Олја» хўжалигида 25,0 фоиз, «Улус»да – 18,2 фоиз, «Устюрт»да – 16,3 фоиз,
«Єизилєалъа»да – 13,2 фоиз, «Єораєалпојистон 40 йиллиги»да – 10,7 фоиз,
«Мулк»да – 10,0 фоиз, «Жанадаря»да іам 10,0 фоиз зарарланган бўлса, ушбу
кўрсатгичларни урјочи жинсли итларда, хўжаликларга мос равишда 37,5 фоизга,
28,5 фоизга, 20,5 фоизга, 15,8 фоизга, 17,1 фоизга, 19,3 фоизга, 24,6 фоизга
тенглиги аниєланди. Ушбу маълумотлар урјочи жинсли итларни эркак
жинслиларга нисбатан цестодлар билан зарарланишга бўлган чидамлилигини
анча паст даражада эканлигидан аниє далолат бериб турибди. Бундай іолат урјочи
итларнинг бўјозлилик даврида, кейинчалик болаларини сут билан боєиши
натижасида улар организмининг резистентлигини пасайиб кетиши туфайли содир
бўлади деб іисоблаш мумкин. Шундай экан, итларнинг эхинококкози ва
мультицептозининг эпизоотологияси ва эпидемиологиясида урјочи жинсли итлар
эркак жинсдагиларга нисбатан анча муіим рол ўйнайди.
Итлар цестодозларини уларнинг ёшига кўра ўзгаришини ўрганиш
эхинококклар билан зарарланишни ёшига єараб ўсишини кўрсатди. Масалан, бир
ёшгача бўлган итлар улар билан 6,7 фоизга, бир ёшдан икки ёшгача бўлганлар –
11,8 фоизга, икки ёшдан юєори бўлганлари – 17,5 фоизга зарарланган. Айнан
шундай іолат тениозда іам кузатилди: бир ёшгача бўлган итлар T.hydatigena билан
минимал даражада - 5,7 фоизга, бир ёшдан икки ёшгача бўлганлари – 14,8 фоизга,
икки ёшдан юєори бўлганлари – 18,5 фоизга зарарланган. Мультицептозда эса
унинг єўзјатувчиси билан зарарланиш, аксинча, итларнинг ёшига нисбатан
пасайиб боради: бир ёшгача бўлган итлар M.multiceps билан 22,9 фоизга
9
зарарланган бўлса, бир ёшдан икки ёшгача бўлганларида у 15,0 фоизни, икки
ёшдан юєори бўлганларида – 12,0 фоизни ташкил єилди. Ушбу маълумотлар
шундан далолат берадики, мультицептозда M.multiceps нинг личинкалик шакли
томонидан чаєириладиган ценуроздаги каби хўжайиннинг паразит билан
зарарланишга бўлган чидамлилиги унинг ёшига єараб кучаяди, эхинококкоз ва
тениозда эса, аксинча, ушбу хусусият итларнинг ёшига єараб пасаяди.
Барча ўрганилган цестодозларда ёзда итларни уларнинг єўзјатувчилари
билан минимал даражада зарарланиши кузатилди. Кузги мавсумдан бошлаб
уларнинг инвазия экстенсивлиги кўтарила бошлайди. Єишда эса чўл-яйлов
биоценозида итлар эхинококкозга, мультицептозга ва тениозга энг юєори
даражада чалинади ва у ёздаги уларга мос равишдаги кўрсатгичлар – 9,0%, 8,5%
ва 10,6% га нисбатан 16,1%, 27,0% ва 13,2% ни ташкил єилади. Ёзда итларни
цестодозлар єўзјатувчилари билан зарарланишининг паст даражада бўлиши, куз-
єиш мавсумларида эса кўтарилиши биоценознинг маълум экологик омиллари
билан бојлиє бўлиши керак.
Єораєалпојистон Республикасининг чўл-яйлов биоценози шароитида бошєа
экологик гуруіга кирувчи итларга нисбатан, бирмунча синантроп іолатга ўтган
овчи «този» итларни эхинококк, айниєса эса мультицепслар билан анча юєори
даражада зарарланганлиги аниєланди. Масалан, текширишдан ўтказилган 170
бош овчи «този» итларни мультицептоз єўзјатувчиси билан ўртача зарарланиши
«Устюрт», «Мулк», «Єораєалпојистон 40 йиллиги», «Жанадаря» хўжаликларида
35,1-45,1 фоизни ташкил єилди. Эхинококклар билан уларни энг юєори даражада
(19,0 фоиз) зарарланиши «Устюрт» ширкат хўжалигида кузатилди. Ушбу
маълумотлар бундай итларни єуйлар орасида мультицептоз ва эхинококкознинг
тарєалишида муіим аіамиятга эга эканлигидан, уларни экологик хусусиятларига
кўра эса атроф муіит учун хавфли бўлишидан далолат беради.
Тојолди-тој биоценозида итлар цестодозларининг эпизоотологик
хусусиятлари.
Ушбу биоценозда Самарєанд вилоятининг Нуробод туманига
єарашли «Сахоба-ота», «Ўзбекистон» ва «Каттаєўрјон», Єашєадарё вилоятининг
Деієонобод туманига тегишли «Дўлчин» ширкат хўжалигида 217 бош итлар
гельминтологик текширишдан ўтказилди. Уларни эхинококкоз єўзјатувчиси
билан 26,2 фоиз, мультицептоз єўзјатувчиси билан – 27,6 фоиз, тениоз
єўзјатувчиси билан – 3,2 фоиз зарарланганлиги аниєланди. Хўжаликлар бўйича
эхинококкознинг инвазия экстенсивлигини 21,2-28,8 фоиз, мультицептознинг
инвазия экстенсивлигини эса 17,8-33,3 фоиз атрофида эканлиги кузатилди. Тениоз
фаєат «Дўлчин» ширкат хўжалигида топилди (21,2 фоиз).
Тојолди-тој биоценозида іам урјочи жинсли итларни эркак жинсли итларга
нисбатан эхинококк ва мультицепслар билан бироз юєори даражада
зарарланганлиги аниєланди. Масалан, урјочи жинсли итларда эхинококкозга
чалиниш ўртача 28,2 фоизни, мультицептозга чалиниш эса – 30,0 фоизни ташкил
єилган бўлса, эркак жинсли итларда ушбу кўрсатгичлар уларга мос равишда 24,0
ва 25,0 фоизни ташкил єилди. Тадєиєотларимиз тојолди-тој биоценози шароитида
іам чўл-яйлов биоценозидаги сингари итларнинг ёшига кўра эхинококклар билан
зарарланишини ошишини, мультицепслар билан эса унинг пасайишини кўрсатди.
Чўл-яйлов биоценозида итларни эхинококкоз, мультицептоз єўзјатувчилари билан
10
зарарланишининг мавсумий динамикасида кузатилган ўзгаришларни тојолди-тој
биоценозига іам хос эканлиги аниєланди.
Тојолди-тој биоценози шароитидаги эхинококкоз ва мультицептозларнинг
эпизоотологик хусусиятлари чўл-яйлов биоценозидагидан шу билан фарє
єиладики, итлар ушбу биоценозда чўл-яйлов биоценозидагига нисбатан
эхинококкозга икки ярим мартадан ортиє, мультицептозга эса бир ярим марта кўп
миєдорда чалинган, сурувлардаги итлар эхинококклар билан єишлоєлардаги
итларга нисбатан бироз кўпроє зарарланган, іар иккала экологик гуруіга оид
итларнинг эса мультицепслар билан зарарланиши деярли бир хил даражада.
Тојолди-тој биоценозига хос маълум биотик ва абиотик экологик омиллар
туфайли эхинококкоз ва мультицептоз ушбу биоценозда анча кенг тарєалишга
эга.
Итларнинг мультицептозига єарши иммунопрофилактик тадбир ишлаб
чиєиш.
Итларнинг цестодозларининг тарєалишини олдини олиш уларни тизимли
равишда гижжасизлантиришга, эхинококк, ценурус ва бошєа ларвалли цестодлар
билан зарарланган іайвонларнинг органларини уларга едирмасликга, ценурозга
чалинган єўйларни марказлашган іолда маълум жойда сўйишни ташкил єилишга,
іайвонларни уй шароитида сўйишни таєиєлашга асосланган. Аммо,
цестодозларни олдини олишга єаратилган ушбу тадбирлар жойларда ўта
єониєарсиз іолда амалга оширилади, іозирги пайтгача эхинококкоз ва ценурозни
єишлоє хўжалик іайвонлари орасида кенг тарєалганлиги эса бунга асос бўлаолади.
Адабиётда
бузоєлар
диктиокаулезини,
єўйлар
ценурозини
иммунопрофилактик йўл билан олдини олиш мумкинлиги тўјрисида илмий
маълумотларни пайдо бўлиши (S.R.Smirhers, 1967; Н.Е.Косминков, М.Аминжонов
ва бошєалар, 1986; М.Аминжонов ва бошєалар, 1993) бизларни мультицептознинг
иммунопрофилактикаси билан шујулланишга чорлади. Ушбу маєсадда ценурозга
єарши вакцинадан фойдаландик, уни итларга бир ёки икки марта 1,0-1,2 мл дан
тоза іолда ва иммудомодулин билан бирга аралаштириб (1,0 мл : 1,0 мл нисбатда)
єўлладик. Тажриба олдидан тажриба ва назорат гуруіларидаги итлар празиквантел
препарати билан гижжасизлантирилди, 15 кун ўтгач улар вакцина билан эмланди.
Эмлашдан сўнг 30 кун ўтгач тажриба ва назорат гуруіларидаги итларга касал
єўзиларнинг
бош
миясидаги
ценур
пуфакларидан
ажратиб
олинган
протосколекслар 40 нусхадан едирилди. Мультицептоз єўзјатувчисининг
протосколекслари билан зарарлантирилган барча итлар 75-90 кундан сўнг
сўйилди, ичаклари ёриб кўрилди. Уларда топилган мультицепсларга кўра
тажрибаларнинг сўнгги натижалари олинди.
Тадєиєот натижаларига кўра вакцина итларга 1,0 мл миєдорда бир марта
єўлланилганда унинг мультицептозга єарши экстенс самараси 50,0 фоизни,
интенссамараси – 73,3 фоизни ташкил єилди.
Вакцина 2,0 мл миєдорда бир марта єўлланилганда унинг экстенссамараси
62,5 фоизга, интенссамараси эса 82,2 фоизга тенг бўлди.
Вакцина 1,0 мл миєдорда икки марта 45 кун оралијида єўлланилганда унинг
мультицептозга экстенссамараси 80,0 фоизни, интенссамараси – 85,8 фоизни
ташкил єилди.
11
Вакцинани 1,0 мл миєдорда 1,0 мл иммуномодулин билан бирга
єўлланилганда унинг экстенссамараси 75,0 фоизни, интенссамараси 91,1 фоизни
ташкил єилди.
Ишлаб чиєариш шароитида итларга ценуроз вакцинасини 1,0 мл дан бир
марта єўллаш орєали уларни 6 ой давомида (кузатиш муілати) мультицепслар
билан зарарланишдан асраб єолишга эришилди.
Итларнинг мультицептозига єарши єўлланилган ценуроз вакцинасининг 60
бош итга кўрсатган иєтисодий самараси 127988 сўмни ташкил єилди ва
сарфланган 1 сўм харажат эвазига 12 сўмга тенг иєтисодий самара олинди.
Ушбу тадєиєотларимизнинг натижаларига кўра ценуроз вакцинасини итлар
мультицептозига єўллаш бўйича унинг Ўзбекистон Республикаси Єишлоє ва сув
хўжалиги вазирлигининг Ветеринария Бош бошєармаси томонидан тасдиєланган
техник шартлари ишлаб чиєилди ва ветеринария амалиётига тавсия этилди.
Итларнинг
мультицептозига
єарши
антгельминтикларнинг
самарасини ўрганиш.
Ветеринария фани ва амалиётида итларнинг
цестодозларига, шу жумладан мультицептозга єарши гижжасизлантириш учун
арзон, заіарсиз ва юєори самара берувчи антгельминтли препаратларни излаб
топиш іозиргача долзарб вазифалардан биридир. Ушбу маєсадда бизлар єиёсий
тарзда «Бровафарма» фирмаси (Украина) ишлаб чиєєан учта препарат – брованол-
М, брованол-Д, брованол-плюс ни ветеринария амалиётида кенг єўлланиб
келинаётган бромистоводородли ареколин, фенасал ва празиквантел билан єиёсий
тарзда итлар мультицептозига єарши синаб кўрдик. Препаратлар итларга
мультицепслар билан зарарлантирилгандан сўнг 90 кун ўтгач берилди, уларнинг
самараси эса антгельминтик берилгандан сўнг 5-7 кун ичида итларни ёриш йўли
билан аниєланди.
Брованол-Д іар 10 кг тирик вазнга бир таблеткадан берилганда 10 бош итдан
6 таси мультицепсдан холи бўлди. Препаратнинг мультицептозга єарши
экстенссамараси 60,0 фоизни, интенссамараси эса 68,0 фоизни ташкил єилди.
Брованол-М іар бир итга чорак таблеткадан берилганда унинг
мультицептозга єарши экстенссамараси іам брованол-Д сингари 60,0 фоизга тенг
булди, аммо унинг интенссамараси анча юєори кўтарилди (87,2 фоиз).
Брованол-плюс іар 10 кг тирик вазнга бир таблеткадан берилганда 10 бош
итдан 9 тасининг ичагида мультицепс топилмади, яъни унинг экстенссамараси
бошєа юєорида єўлланилган препаратларга нисбатан юєори бўлди (90,0 фоиз),
интенссамараси эса 97,4 фоизни ташкил єилди.
Бромистоводородли ареколин итларнинг іар кг тирик вазнига 5 мг дан
єўлланилганда унинг мультицептозга єарши экстенссамараси брованол-Д ва
брованол-М препаратлариники сингари 60,0 фоиздан ошмади, унинг
интенссамараси 88,7 фоизни ташкил єилди.
Синаб кўрилган антгельминтиклар орасида фенасал итларнинг іар кг тирик
вазнига 150 мг дан єўлланилганда мультицептозга єарши 40,0 фоиз экстенссамара
кўрсатди. Унинг интенссамараси эса 74,5 фоизга тенг бўлди.
Итларнинг іар кг тирик вазнига 5 мг дан єўлланилган празиквантел
мультицептозга энг юєори – 100,0 фоиз самара кўрсатди.
12
Шундай єилиб, итларнинг мультицептозига єарши ўтказиладиган
гижжасизлантиришни празиквантел ва брованол-плюс препаратлари билан амалга
ошириш маєсадга мувофиєдир.
Multiceps multiceps га єарши синаб кўрилган антгельминтикларни
паразитнинг тухумларига таъсирини ўрганиш.
Итларнинг мультицептозига
єарши єўлланилган антгельминтикларимиз уларни тўлиє ёки єисман
паразитлардан холи єилди. Аммо, іозирги пайтгача ушбу антгельминтикларни
паразитнинг тухумларига єандай таъсир єилиши ўрганилмасдан келинмоєда.
Ушбу масалани ўрганиш учун C.cerebralis дан холи бўлган 30 бош єўзидан
ва M.multiceps билан сунъий равишда зарарлантирилган 30 бош итдан
фойдаландик.
Итлар
зарарлаштиришнинг
90-нчи
куни
5
бошдан
бромистоводородли ареколин, фенасал, празиквантел, брованол-Д, брованол-
плюс
препаратлари
билан
гижжасизлантирилди,
5
бош
ит
эса
гижжасизлантирилмади. Єўзиларга эса ојиз орєали 2000 нусхадан M.multiceps
тухумлари берилди. Биринчи гуруі єўзиларга (5 бош) бромистоводородли
ареколин билан гижжасизлантирилган итлардан, иккинчи гуруі єўзиларга (5 бош)
фенасал билан гижжасизлантирилган итлардан, учинчи гуруі єўзиларга (5 бош)
празиквантел берилган итлардан, тўртинчи гуруі єўзиларга (5 бош) брованол-Д
берилган итлардан, бешинчи гуруі єўзиларга (5 бош) брованол-плюс берилган
итлардан, олтинчи гуруі єўзиларга (5 бош) гижжасизлантирилмаган итлардан
йијилган паразит тухумлари берилди. 90 кун мобайнида єўзилар назорат остида
турди, сўнгра улар сўйилди, іар бирининг бош мияси C.cerebralis га текширилди.
Биринчи
гуруідаги
бромистоводородли
ареколин
билан
гижжасизлантирилган итлардан йијилган мультицепс тухумлари берилган
єўзиларнинг барчасини C.cerebralis билан зарарланганлиги аниєланди. Уларда
жами 14 нусха, шу жумладан 6 та йирик, 8 та майда іажмли, ўртача эса 2,8
нусхадан ценур пуфаклари топилди. Фенасал билан гижжасизлантирилган
итлардан йијилган мультицепс тухумлари берилган иккинчи гуруідаги барча
єўзиларда жами 18 нусха, шу жумладан 13 та йирик ва 5 та майда іажмдаги,
ўртача эса 3,6 нусхадан ценур пуфаклари борлиги аниєланди. Празиквантел
препарати билан гижжасизлантирилган итлардан йијилган мультицепс тухумлари
билан зарарлантирилган учинчи гуруідаги барча єўзиларда жами 16 нусха, шу
жумладан 13 та йирик ва 3 та майда іажмдаги, ўртача эса 3,2 нусхадан ценур
пуфаклари топилди. Брованол-Д билан гижжасизлантирилган итлардан йијилган
мультицепс тухумлари билан зарарлантирилган тўртинчи гуруідаги єўзиларнинг 4
бошида 18 нусха, шу жумладан 13 та йирик, 5 та майда, ўртача эса 3,6 нусхадан
ценур пуфакларини паразитлик єилишини аниєладиє. Брованол-плюс билан
гижжасизлантирилган итлардан йијилган мультицепс тухумлари берилган 5 бош
єўзининг 4 боши зарарланди. Уларда жами 11 нусха, шу жумладан 10 та йирик ва
1 та майда ценур пуфаклари топилди. Тажриба гуруілари орасида ушбу гуруідаги
єўзиларда энг кам миєдорда ценур пуфаклари учради.
Назорат гуруіидаги гижжасизлантирилмаган итлардан йијилган мультицепс
тухумлари берилган єўзиларнинг барчасини C.cerebralis билан зарарланганлиги
кузатилди. Уларда жами 23 нусха, ёки ўртача іар бир єўзида 4,6 нусхадан ценур
пуфаги топилди.
13
Шундай єилиб, итларнинг мультицептозига єарши гижжасизлантиришда
фойдаланилган бромистоводородли ареколин, фенасал, празиквантел паразитнинг
тухумларига сезиларли даражада ўлдирувчан таъсир кўрсатаолмади, чунки улар
билан зарарланган єўзилар инвазияни юз фоиз єабул єилди. Брованол-Д ва
брованол-плюс
препаратларининг
M.multiceps
тухумларига
кўрсатган
экстенссамараси 20,0 фоизни ташкил єилди, аммо улардан брованол-плюснинг
паразит тухумларига ўлдирувчанлик таъсирининг интенссамараси энг юкори
бўлди (46,0 фоиз).
Єўлланилган антгельминтикларнинг M.multiceps тухумларига таъсирини
ўрганиш бўйича олинган маълумотлар шундан аниє далолат берадики, итларнинг
имагиналли цестодларига єарши ўтказиладиган гижжасизлантириш барча іолатда
атроф муіитни паразитларнинг инвазион элементлари билан ифлосланишдан
мухофаза єилишга єаратилган чора-тадбирларга риоя єилган іолда амалга
оширилиши зарур.
ХУЛОСАЛАР
Асосий хулосалар
1. Єораєалпојистон Республикаси ва Самарєанд вилоятининг чўл-яйлов
биоценозида 817 бош текширилган итларнинг 11,4 фоизини Echinococcus
granulosus (Batsch, 1786) билан, 17,1 фоизини Multiceps multiceps (Leske, 1780)
билан, 12,2 фоизини Taenia hydatigena (Pallas, 1766) билан зарарланганлиги
аниєланди. Самарєанд вилоятида итлар Єораєалпојистон іудудидаги итларга
нисбатан эхинококклар билан деярли уч марта, мультицепслар билан эса 1,5
мартадан ортиє зарарланган.
Самарєанд ва Єашєадарё вилоятларининг тојолди-тој биоценозида 217 бош
текширилган итларнинг 26,2 фоизида эхинококкоз, 27,6 фоизида мультицептоз,
3,2 фоизида тениоз учради.
2. Чўл-яйлов биоценозида сурувлардаги итлар 8,2 фоиз эхинококкозга, 13,0
фоиз мультицептозга, 10,3 фоиз тениозга чалинган бўлса, єишлоє аіоли
пунктларидаги итларда бундай кўрсатгичлар касалликларга мос равишда 12,4;
23,5 ва 15,6 фоизни ташкил єилди.
3. Іар иккала биоценоз шароитида итларни ёзда асосий цестодозларнинг
єўзгатувчилари билан паст даражада зарарланганлиги кузатилади, кузда
эхинококкоз ва мультицептознинг инвазия экстенсивлиги кўтарила бошлайди,
єишда эса у максимал даражага етади. Итларни эхинококклар билан зарарланиши
уларнинг ёшига кўра ошаборади, мультицептозда эса тескари іолат кузатилиб,
итларнинг ёшига кўра унинг єўзјатувчиси билан инвазияланиш пасая боради.
4. Іар иккала биоценозда урјочи итларни эркак жинсли итларга нисбатан
цестодлар билан анча кўп зарарланиши кузатилди. Масалан, чўл-яйлов
биоценозида урјочи жинсдаги итлар эхинококклар билан 13,2 фоизга,
мультицепслар билан – 20,7 фоизга, тения гидатигеналар билан 14,8 фоизга
зарарланган бўлса, бундай кўрсатгичлар эркак жинсли итларда ушбу
касалликларга мос равишда 9,4; 13,2; 9,4 фоизни ташкил єилди. Тојолди-тој
биоценозида урјочи итларнинг 28,2 фоизи эхинококкозга, 30,0 фоизи
14
мультицептозга чалинган бўлса, эркак жинсли итларда ушбу кўрсатгичлар
эхинококкозда 24,0 фоизга, мультицептозда – 25,0 фоизга тўјри келди.
5. Турли экологик гуруі ва зотдаги итлар орасида овчилик маєсадида
фойдаланиладиган «този» итлар Єораєалпојистоннинг чўл-яйлов биоценозида
эхиноккоз єўзјатувчиси билан ўртача 10,9 фоиз, мультицептоз єўзјатувчиси билан
38,2 фоиз, тениоз єўзјатувчиси билан 35,5 фоиз зарарланган. Демак, бундай итлар
бошєа экологик гуруідаги итларга нисбатан кўпроє синантроп іисобланганлиги
сабабли, антропозоонозли цестодозларда муіим эпизоотлогик ва эпидемиологик
аіамиятга эга.
6. Ценуроз вакцинаси билан итлар 1,0 мл миєдорида бир марта эмланганда
унинг мультицептозга єарши кўрсатган экстенссамараси 50,0 фоизни,
интенссамараси – 73,3 фоизни ташкил єилди. Ушбу вакцина бир маротаба 2,0 мл
миєдорда єўлланилганда унинг мультицептозга єарши кўрсатган интенссамараси
82,2 фоизгача кўтарилди, экстенссамараси эса 62,5 фоизни ташкил єилди.
Вакцинани 1,0 мл миєдорда иммуномодулин билан (1,0 мл) єўшиб
ишлатилганда у мультицептозга єарши 75,0 фоиз экстенс самара кўрсатди, унинг
интенссамараси эса 91,1 фоизга тенглашди.
Вакцина 1,0 мл миєдорда, 45 кун оралијида, итларга икки марта
єўллаганилганда унинг мультицептозга єарши экстенссамараси 80,0 фоизга,
интенссамараси 85,8 фоизга тўјри келди. Аммо, ишлаб чиєариш шароитида
вакцинани 1,0 мл миєдорда, бир маротаба эмлаш туфайли 6 ой мобайнида
(кузатиш муілати) итларни мультицептозга чалинишдан асраб єолишга эришилди.
7. Украинанинг «Бровафарма» фирмасида ишлаб чиєилган янги
антгельминтиклардан брованол-плюс препаратини итларнинг мультицептозига
энг юєори - 97,4 фоизга тенг интенссамара ва 90,0 фоиз экстенссамара бериши
аниєланди. Брованол-Д ва брованол-М препаратларининг мультицептозга єарши
кўрсатган экстенссамараси 60,0 фоиздан ошмади, интенссамараси эса уларга мос
равишда 68,0 ва 87,2 фоизни ташкил єилди.
Итларнинг цестодозларига єарши ўтган асрнинг ўрталаридан бошлаб
єўлланилиб келинаётган антгельминтиклар орасида бромистоводородли ареколин
ва фенасалга нисбатан бирмунча янги бўлган препарат – празиквантелни
мультицептозга єарши яхши самара берувчи антгельминтик эканлиги аниєланди.
8. Бромистоводородли ареколин, фенасал, брованол-Д, празиквантел
препаратларининг M.multiceps тухумларига таъсири унча сезиларли эмас,
брованол-плюс уларнинг 50,0 фоизига яєинини нобуд єилади аммо, бу іам
ветеринария амалиёти талабларини єондираолмайди. Буларнинг барчаси шундан
далолат берадики, итларни имагиналли цестодларга єарши гижжасизлантиришда
барча тадбирлар атроф-муіитни мультицепсларнинг юкумли тухумлари билан
ифлосланишдан муіофаза єилишга єиратилиши зарур.
Диссертация натижаларидан фойдаланиш бўйича тавсиялар
1. Итларни мультицептоз єўзјатувчиси билан зарарланишдан асраш
маєсадида уларни ценурозга єарши вакцина билан 1 мл миєдорда, 45 кун
оралијида, икки марта эмлаш тавсия этилади.
2. Итларни мультицептозга єарши гижжасизлантиришда брованол-плюс ва
празиквантел препаратларидан фойдаланиш маєсадга мувофиєдир.
15
3. Ветеринария амалиётида єўлланидаланиладиган антгельминтикларни
мультицептоз єўзјатувчисининг тухумларига сезиларни даражада таъсир
кўрсатаолмаслигини эътиборга олган іолда итларнинг имагиналли цестодларга
єарши ўтказиладиган гижжасизлантиришда барча тадбирлар атроф-муіитни
паразитнинг инвазион тухумлари билан ифлосланишига йўл єўйилмаслигига
єаратилиши лозим.
4. Мультицептознинг олдини олиш маєсадида ценурозга єарши вакцинадан
фойдаланилганда итларни бир марта гижжасизлантириш билан чегараланиш
мумкин. Итларга ушбу вакцина єўлланилмаган хўжаликларда уларни камида
йилига 3-4 марта гижжасизлантириш зарур.
5. Ўзбекистон Республикаси Єишлоє ва сув хўжалиги вазирлиги
Ветеринария Бош бошєармаси тасдиєлаган (2008) «Собаки-разносчики
паразитарных болезней сельско-хозяйственных животных и человека»
тавсияномаси.
6. Ўзбекистон Республикаси Єишлоє ва сув хўжалиги вазирлиги
Ветеринария Бош бошєармаси тасдиєлаган (2007) ТSh64-15895563-03:2007
«Вакцина для профилактики (ценуроза овец) мультицептоза собак» техник
шартлари.
ДИССЕРТАЦИЯ МАВЗУСИ БЎЙИЧА
ЧОП ЭТИЛГАН ИЛМИЙ ИШЛАР РЎЙХАТИ
1.
Аминжонов Ш. Нуробод туман хўжаликларида итларни эхинококкоз ва
мультицептоз билан зарарланганлиги.// «Проблемы биологии и медицины» -
Самарканд, 2004, - №1(33), б.17-18.
2.
Аминжонов Ш., Аминжонов М. Эффективность вакцины для профилактики
мультицептоза собак.// Материалы 1-й международной конференции
«Актуальные вопросы производства и применения ветеринарных
биологических препаратов» - Алмата, 2004, - с. 152-155.
3.
Аминжанов Ш. Изучение цестод собак в Республике Каракалпакстан.
//Сб.матер.
II
междунар.конф.
«Мониторинг
распространения
и
предотвращения особо опасных болезней животных. - Самарканд, 2004, -
с.19-20.
4.
Аминжанов Ш.
Итларни тој ва тој олди минтаšада цестодлар билан
зарарланишини ўрганиш.// III-нчи Республика илмий-амалий конф. «Ветеринария
соіаси учун дори дармонлар яратиш, синтез šилиш ва ишлаб чиšариш
муаммолари» - Самарєанд, 2004, - б.12-13
5.
Аминжанов Ш. Испытания антигельминтиков при мультицептозе собак.
//Сб.матер. III междунар.конф. «Мониторинг распространения и
предотвращения особо опасных болезней животных» - Самарканд, 2006, -
с.49-52.
6.
Аминжанов Ш. Эффективность вакцины.// Сельское хозяйство Узбекистана
- Тошкент, 2007, - №5, - с.18
7.
Аминжанов Ш. Цестодозы собак Узбекистана. // Ветеринария - Москва,
2007, - №11, - с.26-28.
16
8.
Аминжонов Ш. Мультицепс тухумларига антгельминтикларнинг таъсири.
//«Агро илм» Ўзбекистон
єишлоє
хўжалиги журнали иловаси. - Тошкент,
2007, - Нишона сон, - б.21.
Ветеринария фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Аминжонов Шерзод
Мирабосовичнинг 03.00.20-гельминтология ихтисослиги бўйича «Итларнинг асосий
цестодозлари ва мультицептоз касаллигига єарши махсус тадбирларни ишлаб чиєиш»
мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар:
цестодлар, мультицепс, эхинококк, тения гидатигена, цестодозлар,
мультицептоз, эхинококкоз, тениоз, биоценоз, экологик омиллар, антгельминтли препаратлар.
Тадєиєот объектлари:
итлар, єўйлар, мультицепслар, эхинококк, тения гидатигена,
цестод тухумлари, ценур пуфакларининг протосколекслари, антгельминтли препаратлар.
Ишнинг маєсади:
Ўзбекистоннинг турли биоценозлари шароитида итларнинг асосий
цестодозларини эпизоотологик хусусиятини ўрганиш, мультицептозга єарши махсус
профилактик тадбир ишлаб чиєиш, янги антгельминтикларни ушбу гельминтозга синаш,
уларни касаллик єўзјатувчисининг тухумларига таъсирини ўрганиш.
Тадєиєот методлари:
гельминтологик, клиник, иммунологик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгиликлари.
Илк бор биоценозларнинг
характерига, итларнинг эса экологик хусусиятларга (яшаш жойи, ёши, жинси) га кўра уларни
асосий цестодозлар єўзјатувчилари (мультицепс, эхинококк, тения) билан зарарланиш
даражаси, овчи «този» итларни хавфли антропозоонозли цестодозларнинг эпизоотологияси ва
эпидемиологиясида муіим ўрин тутиши аниєланди, итларни мультицептоз єўзјатувчиси билан
зарарланишидан саєлашнинг иммунопрофилактик усули ишлаб чиєилди, янги антигельминтик
препаратлар - брованол-Д, брованол-М, брованол-плюс ни іозирда єўлланиб келинаётган
препаратлар билан мультицептозга єарши самараси єиёсий тарзда ўрганилиб, уларнинг
барчасини ушбу гельминтознинг єўзјатувчисини тухумларига жуда іам кучсиз даражада
ўлдирувчанлик хусусиятига эга эканлиги кузатилди.
Амалий аіамияти:
Ишнинг натижалари ветеринария амалиётида итларнинг
мультицептозига ва єишлоє хўжалик іайвонларининг ценурозига єарши курашда муіим
аіамиятга эга. Улардан шунингдек назарий ва амалий паразитологияда, зоологияда, биологияда,
экологияда ва ўєув жараёнида фойдаланиш мумкин.
Тадбиє этиш даражаси ва иєтисодий самарадорлиги.
Олинган илмий маълумотлар
ветеринария амалиётида итларнинг мультицептози ва єишлоє хўжалик іайвонларининг
ценурозига єарши курашни ташкиллаштиришда Єораєалпојистон Республикаси, Самарєанд ва
Єашєадарё вилоятларининг єўйчиликга асосланган ширкат хўжаликларида єўлланилиб
келинмоєда.
Итларнинг мультицептозига єарши 60 бош итларга єўлланиладиган ценуроз
вакцинасининг иєтисодий самарадорлиги 127988 сўмни ташкил этди ва сарфланган 1 сўм
харажат эвазига 12 сўмга тенг иєтисодий самара олинди.
Єўлланиш соіаси:
ветеринария.
РЕЗЮМЕ
17
диссертации Аминжонова Шерзода Мирабосовича на тему: «Основные
цестодозы собак и разработка специфических мер против мультицептоза» на
соискание ученой степени кандидата ветеринарных наук по специальности
03.00.20-гельминтология
Ключевые слова:
цестоды, мультицепс, эхинококк, тения гидатигена,
цестодозы, мультицептоз, эхинококкоз, тениоз, биоценоз, экологические факторы,
антгельмитные препараты.
Объекты исследования:
овцы, собаки, мультицепсы, эхинококки, тения
гидатигена, яйца цестод, протосколексы ценурных пузырей, антгельминтные
препараты.
Цель работы:
изучить в условиях различных биоценозов Узбекистана
эпизоотологические особенности основных цестозов собак, разработать
специфические меры профилактики мультицептоза собак, испытать новые
антгельминтики при этом гельминтозе, определить их воздействие на яйца
возбудителя болезни.
Методы
исследования:
гельминтологические,
клинические,
иммунологические.
Полученные результаты и их новизна:
впервые определена степень
зараженности собак возбудителями основных цестодозов (мультицепс, эхинококк,
тения) в зависимости от характера биоценозов, экологических особенностей собак
(условия обитания, возраст, пол) и значительная роль охотничьих «гончих» собак
в эпизоотологии и эпидемиологии опасных антропозоонозных цестодозов,
разработан иммунопрофилактический метод предохранения собак от заражения
возбудителем мультицептоза, установлена сравнительная эффективность новых
антгельминтиков – брованол-Д, брованол-М и брованол-плюс с ныне
применяемыми препаратами при мультицептозе, установлено весьма слабое
губительное воздействие этих антигельмитных препаратов на яйца возбудителя
указанного гельминтоза.
Практическая значимость:
Результаты работы имеют важное значение в
ветеринарной практике для успешной борьбы с мультицептозом собак и
ценурозом сельскохозяйственных животных в разных категориях хозяйств. Они
могут быть использованы в теоретической и прикладной паразитологии,
зоологии, биологии, экологии, а также в учебном процессе.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
Полученные
научные данные внедряются в ветеринарной практике при организации борьбы с
мультицептозом собак и ценурозом овец в ширкатных хозяйствах
Каракалпакстана, Самаркандской и Кашкадарьинской областей.
Экономическая эффективность применения ценурозной вакцины 60-ти
собакам против мультицептоза составила 127988 сумов, и затраченный 1 сум
расход обеспечил экономический эффект равный 12 сумам.
Область применения:
ветеринария.
RESUME
18
Thesis of Aminjonov Sherzod Mirabosovich on the scientific degree competition of the
candidate of sciences in veterinary on speciality 03.00.20- helminthology
subject:
“Major Cestodis of the dogs and development of specific measures against multiceps”
Key words:
cestodes, multicatenate, echinococcus, taeni hydatigen, cestodis,
multiceps, echinococcosis, taenosis, biocenosis, ecological factors, anthelminthic agents.
Subjects of research:
sheep, dogs, multicatenate, echinococcus, taeni hydatigen, eggs
of cestodes, protoscolecses of coenurus bladders, anthelminthic agents.
Purpose of work:
to study epizootologic peculiarities of the major cestodes of dogs in
the conditions of various biocenosis of Uzbekistan, develop specific measures for prevention
of dog multiceps, test new antihelminthic on this helminthosis, determine its influence on the
eggs of disease-producing agent.
Methods of research:
helminthologic, clinical, immunological.
The results obtained and their novelty:
for the first time the infection rate of the dogs
by major cestodis (multiceps , echinococcosis, taenosis) was determined depending on features
of biocenosis, ecological characteristics of dogs (habitation conditions, age, gender) and
significant role of the hunting hounds was identified in epizootology and epidemiology of
dangerous anthropozoonosic cestodis; an immunoprophylaxical prevention method was
developed for protection of dogs against infecting by disease-producing agent of multiceps;
efficiency of the new antihelminthics such as
Brovanol-D
,
Brovanol-M
and
Brovanol Plus
was
defined in comparison to the currently used agents for multiceps and rather weak impact of
these ntihelminthic agents on eggs of the helminthosis-producing agents.
Practical value:
the results of the work have significance in veterinary practice for
successful control of the dog multiceps and turn-sickness of the agricultural animals in
different industries. They can be used in theoretical and applied parasitology, zoology,
ecology, biology and in the education.
Degree of embed and economic affectivity:
The obtained scientific data are
implemented in veterinary practice while organization of the combating of dog multiceps and
megrim private commercial households of Karakalpakstan, Samarkand and Kashkadarya
regions.
The economic efficiency of the application of coenurus vaccine to sixty dogs against
multiceps cost 127988 sums and each one sum spent provides economic effect of 12 sums.
Field of application:
Veterinary.
