ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ
ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ТИББИЁТ АКАДЕМИЯСИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК: 618.3-053.7-(575.1)
ЖЎРАЕВА Дилфуза Лутпуллаевна
ЎСМИР ҚИЗЛАР ЗАМОНАВИЙ ПОПУЛЯЦИЯСИДА
РЕПРОДУКТИВ БУЗИЛИШЛАР
14.00.01 – Акушерлик ва гинекология
Тиббиёт фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун ёзилган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент - 2009
2
Иш Тошкент Врачлар малакасини ошириш институтида бажарилган.
Илмий раҳбар:
тиббиёт фанлари доктори, доцент
ХОДЖАЕВА Азиза Сагдуллаевна
Расмий оппонентлар:
тиббиёт фанлари доктори, профессор
тиббиёт фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот:
Диссертация «____» __________ йил соат ___ да ЎзР ССВ Тошкент
тиббиёт академияси қошидаги Д 087.01.03 рақамли Ихтисослаштирилган
кенгаш йиғилишида ҳимоя қилинади. Манзил: Ўзбекистон Республикаси,
100048, Тошкент, Пахлавон Махмуд кўчаси, 103.
Диссертация билан Тошкент тиббиёт академияси кутубхонасида
танишиш мумкин.
Автореферат «____» ____________________2009 й. тарқатилган.
Ихтисослаштирилган кенгаш
илмий котиби, т.ф.д., профессор Г. А. ИСМАИЛОВА
3
ИШНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Муаммонинг
долзарблиги.
Ўсмир
қизларнинг
репродуктив
саломатлиги ва бўлажак она сифатида репродуктив имкониятлари муаммола-
ри тадқиқотчиларнинг диққат-эътиборини ўзига жалб этмоқда, чунки ушбу
муаммо нафақат тиббий, балки ижтимоий аҳамиятга ҳам эга. Тиббий-
демографик
вазиятдаги
негатив
тенденциялар
(аҳоли
ўрасида
касалланишнинг ўсиши, унинг қариши, экологик стресслар) ўсиб келаётган
авлоднинг репродуктив саломатлигига алоҳида эътибор қаратишни талаб
қилади.
Ўсмир қизлар ўртасидаги гинекологик касалликлар алоҳида диққатга
сазовор. ЎзР ССВ маълумотларига кўра ўсмир қизлар орасида касалланиш
йилдан-йилга ортиб бормоқда. Ўсмир қизлар орасида касалланиш
кўрсаткичлари
йигитларга
нисбатан
10-12%
юқори.
Ўсмирларда
репрордуктив тизим шаклланишининг бузилишлари ва психосоматик
саломатлигидаги ўзгаришлар тез-тез учрамоқда.
Соматик патология кўпинча турли оғирлик даражасидаги ҳайз цикли
бузилишларининг ривожланишини асосий сабабчиси ҳисобланади. Шу билан
бирга болалар соғлиғи уларнинг ота-оналари саломатлиги ҳолатига тўғридан-
тўғри боғлиқлиги ҳамма учун маълум. Лекин, репродуктив тизим
патологияларининг
ривожланишида
ирсий
мойилликниннг
ролини
кўрсатувчи айрим тадқиқотлар изланувчилар орасида керакли ифодасини
топмади.
Мавжуд адабиётларда минтақамизнинг ўсмир-қизлари замонавий
популяциясига нисбатан ушбу маълумотлар жуда чегараланган бўлиб, у
тадқиқотларимиз предметини белгилади.
Муаммонинг
ўрганилганлик
даражаси.
Кейинги
йилларда
исботланган тиббиёт усулларини татбиқ этиш билан ўтказилган тадқиқотлар
ўсмир
қизлар
репродуктив
саломатлигини
шаклланишида
айрим
тенденцияларни аниқлаш имконини берди, яъни жинсий балоғатга етишда
турли йўналишдаги ўзгаришлар аниқ кўзга ташланмоқда (Коколина В. Ф.,
2001; Брюно Де Линвер, 2003).
Репродуктив тизимнинг шаклланиши мураккаб ва узоқ давом этувчи
жараён бўлиб, у эрта перинатал даврдан бошланади ва пубертант давр
охирида етук организм кўрсаткичларига эришиш билан тугалланади. Жинсий
балоғатга етишнинг кечиши ушбу ёшда ҳамроҳлик қилувчи ҳам соматик, ҳам
психо-эмоционал ўзгаришларга боғлиқ (Щеплягина Л. А., 1999; Баранов А.
А. и Щеплягина Л. А., 2000; Пасман Н. М. и др, 2003).
Шаклланаётган
репродуктив
бузилишларнинг
сабаб-оқибат
муносабатлари хусусиятлари ўрганилмаган:
- ўсмир қизларда репродуктив бузилишлар генезида гормонал ва иммун
муносабатларга нисбатан фиклар бир-бирига зид;
4
- клиникагача ташҳисот муаммолари етарли даражада ёритилмаган;
- уларга ирсий мойиллик ҳақида маълумотлар йўқ;
- ушбу беморлар контингентини юритиш бўйича ягона концепция
мавжуд эмас.
Диссертация ишининг ИТИ режалари билан боғлиқлиги.
Диссертация иши ТошВМОИ илмий-тадқиқот ишлари режасига мос равишда
амалга оширилган (Давлат қайд рақами ______________)
Тадқиқот мақсади.
Ўсмир қизлар замонавий популяциясида репродук-
тив бузилишлар хусусиятларини ўрганиш.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий холатлар:
1. Ўсмир-қизлар замонавий популяцияси учун турли тизимли
экстрагенитал
ва
генитал
касалликлар
натижасида
репродуктив
бузилишларнинг юқори частотаси (31,6%), ирсий мойилликнинг белгиловчи
роли ва уларга нисбатан “дастурланганлик” характерлидир.
2. Дерматоглифик кўрсаткич репродуктив бузилишларнинг ирсий
маркери, уларни эрта ташҳислаш ва башорат қилиш мезони ҳисобланади.
3. Жинсий балоғатга етиш давридаги репродуктив бузилишлар билан
бизнинг модификациямиз бўйича ўсмир қизларни юритиш алгоритмини
қўлланилиши 80,5 – 61% ҳолатда даволашни муваффақиятли амалга
ошишини таъминлайди.
Илмий янгилиги.
1. 10-19 ёшдаги ўсмир қизларни скрининг текширувида репродуктив бу-
зилишлар частотаси аниқлаштирилган.
2. Ўсмир қизларда репродуктив бузилишларнинг клиник кўринишлари
ва соматик статус роли ўрганилган.
3. Дерматоглифик тестлар ёрдамида репродуктив ўзгаришлар генезида
ирсиятнинг роли аниқланган.
4. Илк бор ривожланишига мос равишда турли репродуктив ўзгаришлар
билан ўсмир қизларни юритиш тактикаси алгоритми ишлаб чиқилган ва
татбиқ этилган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти:
Тадқиқот натижалари Тошкент ш. ва Тошкент вилоятлари ўсмир қизла-
ри замонавий популяциясида репродуктив ўзгаришларнинг тез-тез учраши
(31,6%)ни аниқлаш имконини берди.
Ҳавф гуруҳларини ажратилиши репродуктив ўзгаришларни ўз вақтида
коррекциялаш, шифокорларни ирсий “дастурланган” ҳавф омилларига
нисбатан огоҳлигини оширишга қаратилган даво-профилактик тадбирлар
ўтказиш имконини берди.
Ирсий маркер (дерматоглифик кўрсаткич)ни ишлаб чиқлиши ўсмир
қизларда репродуктив ўзгаришларни клиникагача ташҳислаш ва башорат
қилиш имконини берди.
5
Ўсмир қизларда репродуктив ўзгаришларнинг пайдо бўлиши ва
ривожланишининг клиник-патогенетик қонуниятларини аниқлаш текширув
ва даволашнинг индивидуал схемаси – врач тактикаси алгоритмини алоҳида
танлаш имконини берди, бу эса 80,5-61% ҳолатда даволаш муваффақиятини
таъминлади ва рецидивлар кузатилмади.
Амалга оширилган даволаш тадбирлари натижалари биз ишлаб чиққан
врач тактикаси алгоритмига мос равишда замонавий дори технологияларини
қўллаб, репродуктив бузилишли ўсмир қизларни фаол юритишни мақсадга
мувофиқлигини исботлайди.
Тадқиқот натижаларини қўлланилиши.
Олинган натижалар шаҳар
болалар маслаҳат-ташҳисот маркази ювенологлари амалиётига татбиқ
этилган. Диссертациянинг асосий ҳолатлари ТошВМОИ акушерлик-
гинекология ва болалар гинекологияси кафедраси дипломдан кейинги
ўқитиш дастурига киритилган.
Ишнинг апробацияси
. Диссертациянинг асосий ҳолатлари ТошВМОИ
акушерлик-гинекология ва болалар гинекологияси кафедраси йиғилиши,
акушерлик ва гинекология кафедраси кафедралараро йиғилиши, педиатрия
факультети илмий кенгаши, ТошВМОИ ёш олимлари анжумани (2008)да
муҳокама қилинган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Диссертация мавзуси бўйича 12
мақола чоп этилган, жумладан 2 тезис (Москва ш.) ва 2 та мақола (Воронеж
ш.), «Болалар гинекологиясида даво ва профилактик ишларни ташкил этиш
тамойиллари»,
«Қизларда
вирил
синдром»,
«Қизларнинг
жинсий
аъоларидаги яллиғланиш касалликлари - вульвовагинитлар», «Жинсий риво-
жланиши бузилган ўсмир қизларни текшириш ва даволаш», «Яллиғланиш
генезига эга гинекологик касалликлар билан ўсмир қизларни текшириш ва
даволаш” мавзуларида услубий тасиялар чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертациянинг матн қисми
122 варақда компьютерда терилган ва кириш, адабиёт шарҳи, тадқиқот
материали ва услублари, 4 бобдан иборат шахсий кузатишлар, муҳокама,
хулосалар, амалий тавсиялар ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатини ўз
ичига олади. Матн 10 та жадвал ва 3 та расм билан иллюстрацияланган.
Адабиёт кўрсаткичи 136 республикамизда ва 111 хорижда чоп этилган
манбаларни ўз ичига олади.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Тадқиқот материали ва методлари.
Ўсмир қизларнинг замонавий популяциясидаги турли репродуктив бу-
зилишларни аниқлаш учун Тошкент ш. ва Тошкент вилояти мактаб ва кол-
лежлари ўқувчиларини профилактик кўриги давомида репродуктив ўзгари-
шли қизлар (2006-2008 йй. давомида 10 дан 19 ёшгача бўлган 1500 ўсмир
қиз), шунингдек шаҳар болалар маслаҳат-ташҳисот маркази (ШБМТМ) га
6
ихтиосолашган тиббий ёрдам учун мурожаат қилган ўсмир-қизлар текши-
рилди. Турли репродуктив бузилишли 374 ўсмир қиз аниқланди, улардан 109
таси тўлиқ клиник-лаборатор текширувдан ўтказилди.
Касал ўсмир қизларнинг ёши 8 дан 19 ёшгача бўлиб, ўртача 14,1
±
0,8 ни
ташкил этди.
Беморларни танлаш пациентларни клиник-генеалогик ва лаборатор
текширувлари натижасида клиник ташҳисни аниқлаштириш давомида
амалга оширилди. Ушбу тадқиқот гуруҳига 10-19 ёшдаги қуйидагиларга эга
қизлар киритилди:
1. жисмоний ривожланишнинг тўхташи.
2. жинсий ривожланишнинг тўхташи.
3. менструал функциянинг альгодисменорея, гипоменструал синдром,
ювенил қон оқиш, бирламчи ва иккиламчи аменорея, менструация олди син-
дроми каби бузилишлари.
4. Перинатал, соматик, эндокрин, ирсий ва гинекологик анамнезларнинг
оғирлашганлиги.
5. Ўсмир қизларда репродуктив бузилишлар генезида ирсиятни ўрганиш
акценти билан комплекс текширув имкониятлари.
Текширув жараёнида шу нарса маълум бўлдики, репродуктив ўзгари-
шлар билан пациентларнинг асосий қисми (72%) турдош мутахассислар
(эндокринолог, терапевт, ўсмирлар врачи) ва мутахассис (ювенолог)ларга
мурожаат қилган, шунингдек (1500 ўсмир қизнинг деярли ҳар 3-4таси) про-
филактик кўрикларда аниқланган.
Ўсмалар (гипофиз, тухумдон, бачадон tr.), туғма гениталий
ривожланиши нуқсонлари ва гонадалар дизгенезияси билан пациентлар
тадқиқот гуруҳидан чиқарилди.
Қиёсий таҳлил репрезентативлгини таъмилаш мақсадида қолган 109
ўсмир қизлардан бир-биридан репродуктив ўзгаришларнинг турли клиник
шакллари бўйича фарқ қилувчи бир турдаги клиник-анамнестик статусга эга
3 беморлар гуруҳи шакллантирилди:
1-гуруҳни жинсий тараққиёти ўзгарган, лекин менструал функцияси
нормал сақланган қизлар (n=36);
2-гуруҳни нормал жинсий тараққиёт фонида менструал циклда
ўзгаришлар бўлган қизлар (n=42);
3-гуруҳни нотўғри жинсий ривожланиш билан биргаликда менструал
функцияси бузилган қизлар (n=31) ташкил қилди.
Репродуктив ўзгаришларсиз 20 ўсмир қиз назорат гуруҳини ташкил
қилди.
Тадқиқотнинг проспектив гуруҳига кирувчи барча беморлар учун
махсус ишлаб чиқилган скрининг-анкеталар тўлдирилиб, барча маълумотлар
унга киритилди.
7
Жинсий тараққиётни объектив баҳолаш кенг тарқалган Tanner J. усулида
амалга оширилди. Жинсий белгиларнинг ривожланганлиги жинсий
системанинг тарақиётиини тавсифловчи жинсий формула бўйича баҳоланди -
Ма Рb Ах Ме.
Ма – сут бези; Рb – қов соҳасида туклар пайдо бўлиши; Ах – қўлтиқ
ости соҳасида туклар пайдо бўлиши; Ме –менархе юзага келган ёш.
Гинекологик статус хусусиятлари клиник ташҳисни аниқлаштириш ва
коррекцияловчи терапия самарадорлигини назорат қилиш мақсадида дина-
микада ўрганилди. Параллел равишда билвосита функционал диагностика
тестларини баҳолаш йўли билан эстроген таъсирларининг кучллиги
аниқланди.
Лаборатор-инструментал текширув усуллари.
Кичик чаноқ аъзоларининг
ультратовуш текшируви
функционал диа-
гностика бўйича мутахассислар (Кулангиева С. С., Салямова Д. Ж.) томони-
дан Тошкент шаҳар болалар маслаҳат-ташҳисот маркази базасида частотаси
3,5 ва 5,0 МГц ли трансабдоминал датчикларга эга, контакт сканерлаш тизи-
мига мансуб ва реал вақт масштабида ишловчи SIM 5000 Plus аппарати
ёрдамида амалга оширилди.
Назорат сифатида ўсмир қизлар учун функционал диагностиканинг
меъёрий кўрсаткичларидан фойдаланилди (Лукманова?)
Периферик қон плазмасида гонадотроп (ФСГ ва ЛГ) ва стероид
(эстрадиол, прогестерон) гормонлар миқдорини аниқлаб динамикада
гормонал фонни ўрганиш тадқиқотнинг радиоиммунологик усулларини
ёрдамида “Сифат ва фароғат” даво-ташҳис маркази ходимлари томонидан
амалга оширилди (лаборатория мудири – Учкина Е. Р.). Гормонлар
концентрациясини ўрганиш учун қон менструал циклнинг 5-7 кунлари
эрталаб соат 9.00 дан 11.00 гача тирсак венасини пункциялаш йўли билан
олинди.
Рентгенологик текширув.
Биологик ёшни аниқлаш учун
-
панжа рент-
генографияси; турк эгарчасини мақсадли текшириш учун калла суяги
рентгенографияси – краниография ўтказилди. Текширувлар шаҳар болалар
маслаҳат-ташҳисот марказида амалга оширилди (текширувчи: рентгенолог
шифокор Кузьмина В.Ф.)
Дерматоглифик тадқиқот.
Тери расмини биз параллел пациент ва унинг онасида босмахона бўёғи
ёрдамида олинган кафт изи бўйича ўргандик.
Дерматоглифик таҳлилда биз тери нақшлари тури ва қирралар ҳисобини
аниқлаш имконини берувчи папилляр чизиқларнинг уч оқими бирлашадиган
трирадиус нуқтани аниқлашга ҳаракат қилдик.
Ушбу текширув Cammins ва Midlo усулида амалга оширилиб, у
бармоқлар ва кафтда қирра ҳисоби йиғиндиси, бармоқ нақшларининг ҳар
бирини фойиз нисбати, АТД ўқи трирадиус тугунини ўлчаш, шунингдек
турли бармоқ нақшлари:
8
Фарахат = (бурмалар / қовузолоқ) × 100
Пол = (ёй/қовузлоқ) ×100 орасидаги муносабатни ифодаловчи
дактилоскопик индекс интенсивлигини ҳисоблаш амалга оширилди.
Заруратга кўра пациентлар турдош мутахассис: эндокринолог,
гематолог, педиатр, невропатол, окулистлар кўригидан ўтказилди.
Аниқланган ўзгаришларни коррекциялаш тухумдонлар гормонал фаоллигини
гипоталамо-гипофизар тизимнинг гонадотроп фаоллиги билан таққослаб
амалга оширилди.
Бундан ташқари, ёшининг ўзига хослиги, ота-оналар ва ҳаттоки кейин
ўсмирлардаги гормонофобия, даволаш режимига интизомли амал қилмаслик
ҳолларини ҳисобга олиб, биз текширувдан ўтказилган беморлар
контингентига гормонга ўхшаш (эстрогенга ўхшаш) самарага эга
Климадинон (Германия) фитотерапия препаратини рандомизирланган усулда
яллиғланишга қарши, умуммустаҳкамловчи, иммун тизимини стимулловчи
дори воситалари билан биргаликда қўллаб тайинлашни лозим деб топдик.
Кузатув динамикасида клиника (субъектив) ва инструментал-лаборатор
(объектив) кўрсаткичларни бир-бири билан таққослаш даволаш самарадорли-
гини аниқлаш усули бўлиб ҳисобланди.
Шундай қилиб, 2005 – 2008 йй.да Тошкент ш. ва Тошкент вилоятида
яшаган, турли даражадаги репродуктив бузилишлар билан 109 ўсмир қиз
бизнинг кузатувимизда бўлди.
Шахсий кузатишлар натижалари.
Репродуктив ўзгаришлар билан 109 ўсмир қизларнинг клиник-
анамнестик ва лаборатор кўрсаткичлари синчковлик билан қиёсий
ўрганилди, репродуктив ўзгаришларсиз ўсмир қизлар назорат гуруҳини
ташкил қилди. Тадқиқот натижаларига кўра репродуктив ўзгаришлар
частотаси 31,6%ни ташкил қилди.
36 пациентда ўзгарган жинсий етилиш фонида менструал функциянинг
сақланиши (1 гуруҳ), 42 беморда нормал жинсий етилиш фонида менструал
функциянинг бузилиши (2 гурух), 31 пациентда ўзгарган жинсий етилиш фо-
нида менструал функциянинг бузилиши (3 гуруҳ) кузатилди.
Текширилган беморларда менструал функция бузилишларини қиёсий
тавсифи 1-гуруҳда 80,5% ҳолатда менструал циклнинг ўз вақтида (12,5-13
ёш) бошланганлигини кўрсатди, менструал функциянинг вужудга келиши
учун 6 ой керак бўлди (66,7%), атиги 1/3 беморда (33,3%) менструал
циклнинг кечроқ муддатларда ўрнатилиши аниқланди.
Менструал цикли кучли ўзгаришларга эга пациентлар (2- ва 3-таққослов
гуруҳлари) учун менструал циклни узоқ шаклланиши фонида (30,9%)
эртароқ (76%) ёки кечки (24%) менархе характерлидир.
2- гуруҳ беморлари учун кучли оғриқ синдроми (66,7%) билан бирга
борувчи ўрнатилмаган менструал циклнинг юқори частотаси, шунингдек
менструал функциянинг кучли бузилишлари билан пациентлар учун
иккиламчи аменорея ва олигоопсоменорея (83,4%) характерли.
9
Ўсмир
қизларнинг
бехабарлиги,
шунингдек
ота-оналарнинг
эътиборсизлиги туфайли менструал циклда ўзгаришлар пайдо бўлиши
бошланиши, этиологик омилларни аниқлаш қийинлик билан амалга ошди.
Шу билан бирга синчковлик билан ўтказилган анамнез сўрови
(саволнома картаси) репродуктив ўзгаришларни яллиғланиш генезини
(гинекологик касалликлар) вульвовагинитлар - 77%, тухумдон кисталари -
6,4%, оғирлашган преморбидн фон (ЭГЗ) - 93%, оғирлашган ирсият - 87%,
оғирлашган перинатал анамнез - 27%, стресслар - 24,7%, энтеробиоз ва турли
паразитар касалликлар – 39,4% аниқлаш имконини берди. Ҳар уч бемор
ўзининг касаллигини эмоционал зўриқиш ва ўтказилган касалликлар билан
боғлади. Пубертат даврда ўтказилган аппендектомия (10,9%), тонзилэктомия
(19,2%), бачадонда ўтказилган жарроҳлик амалиётлари (7,4%) каби сабаблар
кўрсатилди.
Назорат гуруҳида жинсий тараққиёт ёш бўйича Ма0 Рb0 Ах0 Ме0 дан
Ма3 Рb3 Ах3 Ме12-13 га мос келди, бунда иккиламчи жинсий белгиларнинг
хронологик кетма-кетлиги сақланиб қолди.
Тадқиқотларимизнинг проспектив сериясида иккиламчи жинсий
белгиларни ўрганиш қуйидагиларни кўрсатди: 1-гурух пациентларида
Рbнинг Ма (10%) дан орқада қолади ва Ах нинг Рb га нисбатан 6-8-10 ойга
тезлашуви (меъёрда Ах Рb дан сўнг 1-2 йил ўтгач юзага келади) кузатилди.
Телархе Рb дан 6-8 ойга кечикди. 1-гуруҳ пациентлари жинсий ривожланиши
формуласида аниқланган силжишлар уларнинг иккиламчи жинсий белгилари
шаклланиши хронологиясида ўз аксини топди, бунда кучсиз ривожланган
десинхроноз тенденцияси кузатилиб, унинг натижасида сақланган менструал
функция фонида жинсий етилишнинг бузилиши кузатилди.
2-гуруҳ пациентларида кўрсатилган силжишлар кучлироқ бўлди, бу ерда
менструал циклнинг бузилишига олиб келувчи аниқ негатив десинхроноз
тенденцияси кузатилди. Сезиларли десинхроноз ва иккиламчи жинсий
белгиларнинг ривожланишида хронологик кетма-кетликнинг бузилиши 3-
гуруҳ пациентларида ўз аксини топди, бунда Ма0нинг йўқлиги Рb 3 билан
бирга келиши мумкин, бу эса ҳам жинсий етилишнинг, ҳам менструал
циклнинг бузилишига олиб келади.
Пациентларни морфотипобиологик баҳолаш меъёрий морфотип -27%,
евнухоидит – 2%, эстрогенлар дефицити – 29%, эстрогенларнинг ортиқча
миқдори – 4%, андроген/эстрогенлар дисбаланси (нормал бўй, калта оёқ,
яъни нормоэстрогениянинг аномал варианти) – 12%, кенг кўкрак қафаси
(спирометрик тип) – 11%, эстроген ва андрогенларнинг кам таъсири билан
тавсифланувчи аномал морфограмма – 28%, нисбий гиперандрогения фонида
эстрогенларнинг камайиши – 20,1%ни ташкил қилганлигини кўрсатди.
Шундай қилиб, беморларнинг жинсий етилиши ҳақида олинган
маълумотлар аёл организмининг фаолияти жинсий стероид гормонларнинг
таъсир механизми билан боғлиқ.
10
Оилавий
анамнезида
қуйидагилар
аниқланди:
нейроэндокрин
касалликлар - 32,9%, онкологик касалликлар - 3%, онаси, опалари,
холаларида репродуктив функция бузилишлари - 87%. Генеалогиясида модда
алмашинуви-эндокрин хасталиклар: қандли диабет (3,6%), қалқонсимон без
касалликлари (16,5%), семизлик (12,8%) кузатилди. 8,2% ўсмир қизларнинг
ота-онасида хафақонлик касаллиги, 0,9% холатда сил касаллиги мавжуд
бўлган.
Ёш болаллик ва жинсий етилиш даврида барча бемор қизлар болалар
юқумли ва турли юқумли касалликлар билан каслланган: қизамиқ – 73%,
сувчечак – 40%, эпид.паротит – 34%, скарлатина – 28%,
кўкйўтал -18
%,
қизилча – 5%.
Инфекцион индекс катталиги уни ҳисоблаш нисбийлигига қарамай бир
беморда 5 ва ундан ортиқ касалликларни ташкил этди.
Сурункали тонзиллитнинг ҳар йили ўткирлашув билан кўп учраши
(76,8%), сурункали тонзиллит бўйича ўтказилган жаррохлик амалиёти
(19,2%) ва аппендицит (12%) эътиборни ўзига жалб қилади. 2- ва 3-қиёсий
гуруҳ пациентларида юқори инфекцион индекс диққатга сазовордир.
Ўртача менархе ёши 14,7±0,8 ни ташкил қилди, шу жумладан, 35
пациентда - эрта менархе (12 ёшгача), 16 пациентда - кечиккан менархе (16
ёшдан кейин). 26 ҳолатда бирламчи аменорея, 21 пациентда – иккиламчи
аменорея, ювенил қон оқиши (7,1%), 23 пациентда гипоменструал синдром
шаклланиши тенденцияси аниқланди. Юқорида қайд этилган репродуктив
тизим бузилишлари гиперандрогения (20,1%), менструация олди синдроми
п=45 (42%) фонида ривожланди ва у 2 ва 3 қиёсий гуруҳ пациентлари
орасида устунлик қилди.
Репродуктив анамнез таҳлили унинг сақланишидан далолат берди, лекин
менструал функциянинг турли бузилишларини тез-тез учраши билан ҳамрох
келди.
Ирсий мойиллик устида алоҳида тўхталиб ўтиш лозим, модомики
онадаги репродуктив бузилишлар авлодда ҳар уч холатда акс этди.
Текширувдан ўтган ҳар уч бемордан биттаси ёши 25дан юқори бўлган онадан
туғилган.
Менструал функция таҳлил қилинганда аксарият оналарда (78%)
менархе билан узоқ давом этувчи ва кўп менструация, 3-4 ойгача тўхташ
билан ювенил қон оқиши (31%) кузатилди. 11 онада миомэктомия, 28
холатда оналарда - кистэктомия амалга оширилган. 43 она турли хилдаги
гормонлар билан даволанган, сут бези патологияси (ФКМ) – 16 онада
кузатилди.
Генератив функция бузилмаган оналарда, атиги 7% холатда қисқа
муддатли бепуштлик эпизодлари кузатилди. Текширилган пациентларнинг
опаларида 28% ҳолатда дисменорея, ювенил қон оқиши, 1 ва 2 аменорея,
кечки/эрта менархе каби репродуктив тизим бузилишлари аниқланди.
11
Соматик
анамнезни ўрганиш шуни кўрсатдики, репродуктив
ўзгаришлар билан аксарият бемор ўсмир қизлар (83%)да турли хил
экстрагенитал касалликлар аниқланди, уларнинг кўпчилиги тизимли
касалликларга кириб, 3-4 таси сурункалашиш давридадир.
1-жадвалда тақдим этилган маълумотлар преморбид фоннинг ўзига хос
хусусиятларга эга эканлигидан даолат беради. Биринчи навбатда меъда ичак-
тракти сурункали касалликларининг кўп учраши ўзига диққатни жалб этади,
ҳар тўрт бемордан биттаси юқори нафас йўллари касалликлари (шу
жумладан,
риносинуситлар,
сурункали
тонзиллитлар,
мавсумий
ўткирлашувчи бронхитлар) билан оғриган. Қайд этилган экстрагенитал
касалликлар ҳар 2-3 беморда турли даражада ривожланган камқонлик фонида
кечди. Ҳар тўрт беморнинг бирида қалқонсимон без бузилишлари ва сийдик
айирув тизими касалликлари (цистит, пиелонефритлар) ўрин эгаллади.
Маълумотларни қиёсий ўрганишни давом эттириб, биз гинекологик
анамнезни гениталийнинг яллиғланиш касалликлари, 84 ҳолатда -
вульвовагинитлар (77%), 24 ҳолатда сурункали аднекситлар (22%), 33
ҳолатда тухумдон дисфункцияси (30,2%), 7 ҳолатда – тухумдон кистаси
(6,4%), 8 ҳолатда - синехия (7,3%) билан оғирлашувини аниқладик.
Шундай қилиб, репродуктив бузилишлар билан ўсмир қизларда клиник-
анамнестик маълумотларни қиёсий таҳлили шундан далолат берадики, ушбу
беморларда кўплаб тизимли ўзгаришлар мавжуд ва улар биргаликда
репродуктив бузилишларга олиб келувчи гормонал ўзгаришларни юзага
чиқаради.
Ўсмир қизларда репродуктив бузилишлар генезида ирсиятнинг ролини
аниқлаш мақсадида биз дерматоглифик таҳлил ўтказдик.
Пробанда дерматоглифлари учун назорат гуруҳига нисбатан бурмалар
фойизининг кўплиги, қиррали бармоқ ҳисоби ва трирадиус бурчаклар
йиғиндисининг камайиши билан тотал қиррали кафт ҳисобининг ошиши
характерлидир. Шу билан бирга дерматоглификограммаларни алоҳида
таҳлили репродуктив функияси бузилмаган оналарда тери нақшлари расми
деярли ўзгармаганлиги эътиборни ўзига жалб этди, қайд этилган ўзгаришлар
репродуктив бузилишлар бўлган пробандалар учун характерли эди.
Шунингдек, пациентлар ва уларнинг оналарида қўшимча ўқ трирадиуси ва
гипотенардаги расм каби дактилоскопик ўзига хослик топилди.
Шундай қилиб, 1-гуруҳ пробандалари ва уларнинг оналарида ўтказилган
параллел дерматоглифик текширувлар кафт тери расмининг ўхшашлигини
аниқларди. 2- ва 3-гуруҳ пробадаларида ўтказилган дерматоглифик таҳлил
трирадиус бурчагининг камайишига мойиллик бўлган холда умумий қирра
ҳисобининг ошиши тенденциясини кўрсатди. Ушбу пробандалар гуруҳи учун
қўшимча ўқ трирадиусларининг пайдо бўлиши характерлидир.
Шуни қайд этиш лозимки, дерматоглифик кўрсаткичлар функционал
ташҳисот тестлари (монофазали базал температура) ва РИАГ маълумотлари
(гипоэстрогения, нисбий гиперандрогения) билан таққосланди.
12
Функционал ташҳисот тестлари бўйича текширилганда барча бемор
ўсмир қизларда ановуляция аниқланди.
Менструал циклнинг 5-7 кунлари қон плазмасида текширилган
гонадотроп ва стероид гормонларни текширувига асосан беморларнинг
биринчи гуруҳида эстрадиол концентрацияси меъёр доирасида бўлди
(меъёрда эстрадиол миқдори: 11-12 ёш - 101 -151 пмоль/л; 13 ёш - 79 – 147
пмоль/л; 14-15 ёш – 1-фаза – 154-291 пмоль/л, 2-фаза – 294-474 пмоль/л ; 16-
17 ёш – 1-фаза – 188-335, 2-фаза – 453-644 пмоль/л га тенг). 2 гуруҳда 9
беморда
гиперандрогенемии
(1,6-1,9
нмоль/л)
фонида
эстрадиол
концентрациясининг пасайиши ( 67-144 пмоль/л), қолганларда эса
тестостерон миқдори меъёр доирасида кузатилди (меъёрда тестостерон: 11-
12 ёш – 1,1-1,4 нмоль/л; 13 ёш – 0,9-1,4 нмоль/л; 14-15 ёш – 1-фаза – 1,2-1,8
нмоль/л, 2-фаза – 1,4-1,8 нмоль/л; 16-17 ёш – 1-фаза – 0,6-2,3 нмоль/л, 2-фаза
– 1,3-2,2 нмоль/л). Ш гуруҳда 13 беморда ФСГ миқдори нисбатан паст - 1,4-
1,8 МЕ/л ( меъёрда 2,2-3,3 МЕ/л), тестостерон миқдори эса 2,1 нмоль/л гача
ошди.
Троп ва стероид гормонлар ва дерматоглифик кўрсаткичларни қиёсий
таҳлили натижасида олинган натижаларга асосан ўсмир қизларнинг 1-
гуруҳида нисбий нормоэстрогенемия аниқланди, бу эса дерматоглифик
текширувда нақшларнинг “аёл” тури билан ва мос равшда юқори Полл
индекси билан ифодаланди. Ушбу беморлар гуруҳида клиник белгилар
бузилган жинсий тараққиёт фонида менструал функциянинг сақланиши
билан намоён бўлди. П ва Ш текширув гуруҳларида репродуктив
бузилишларнинг кучли клиник кўринишлари кузатилдики, бу менструал
функциянинг алоҳида бузилишлари ёки унинг жинсий тараққиётни тўхташи
билан бирга келиши сифатида ифодаланди, ҳам гормонал, ҳам
дерматоглифик маълумотларнинг кучли бузилишлари алоҳида ўрин
эгаллади. Нисбий гиперандрогенемия белгилари билан ривожланган
гипоэстрогенемия кўринишидаги дисгормоноз дерматоглифика текширувида
“эркак” тури ва мос равишда юқори Фарахат индекси билан намоён бўлди.
Шундай қилиб, гормонал ва дерматоглифик маълумотларни қиёсий
таҳлили натижалари таққослов гуруҳи мавзуий беморларида юқорида қайд
этилган репродуктив патологиянинг клиник кўринишларидан устунлигини
кўрсатди, бу эса дерматоглифик кўрсаткичларни ўсмир қизлар репродуктив
саломатлигини
баҳолашнинг
альтернатив
ташҳисот
мезонларига
киритишимиз учун асос бўлади ва ўсмир қизлар репродуктив
саломатлигидаги бузилишларни клиникагача ташҳислаш, башорат қилиш ва
олдини олиш имкоинни беради.
Ўсмир қизларда репродуктив бузилишларни ривожланишининг клиник-
патогенетик қонуниятларини аниқлаш мақсадида биз клиник-анамнестик ва
лаборатория маълумотларини уларнинг ривожланганлик даражасига боғлиқ
равишда қиёсий ўргандик.
13
Овқат ҳазм қилиш системаси, гепато-билиар тракт, юқори нафас
йўллари, эндокрин тизим касалликлари 3 ўсмир қизлар гуруҳидаги ушбу
кўрсаткичлардан, алоҳида репродуктив бузилишларга эга гуруҳлар (мос
равишда 1 ва 2) га нисбатан 1,5-2 марта юқори. Шунингдек, беморларнинг
ушбу гуруҳида репродуктив бузилишлар давомийлиги (4 йилгача) менструал
цикл ёки жинсий етилишнинг алоҳида бузилишлари (мос равишда 1 ва 2)га
эга гуруҳлардаги аналогик кўрсаткичлардан ортди.
Шуни қайд этиш лозимки, бир беморда экстрагенитал касалликларнинг
ўзаро оғирлашув элементлари билан бирга келиши оқибатида кейинчалик
гормонал бузилишлар ривожланди.
Жинсий етилгунга қадар анамнез маълумотларини қиёсий таҳлили
учинчи гуруҳда инфекцион индекснинг 1- ва 2-гуруҳ беморларига нисбатан
1,5-2 марта юқорилигини кўрсатди.
Соматик
ва
гинекологик
саломатликни
клиник-анамнестик
маълумотларини кейинги солиштириш унинг турли хил гинекологик
касалликлар билан оғирлашувини кўрсатди, яллиғланиш генезига эга
гинекологик касалликлар (вульвовагинит, аднексит, синехия) барча
таққослов гуруҳларида кўп учрадикт, бу кейинчалик ўсмир қизлар
репродуктив саломатлигини шаклланишига ўз таъсирини кўрсатмай
қолмайди.
3 гуруҳ пациентларида 1- ва 2-гуруҳларга нисбатан менструал цикл
характери ва ритмининг узоқ ўрнатилиши кузатилди.
Таққослов гуруҳларида иккиламчи жинсий етилиш белгиларини
синчковлик билан ўрганиш уларнинг юзага келиши ва ривожланишида
десинхроноз ва хронологик кетма-кетликни бузилишини аниқлади.
Ш гуруҳ беморларида кўрсатилган ўзгаришлар юқори даражада
ривожланганлиги кузатилди. Фикримизча, оғирлашган преморбид фон
текширувдан ўтган беморларда кўрсатилган бузилишларни юзага келтирувчи
механизм ҳисобланади.
Модомики, десинхроноз ва иккиламчи жинсий белгиларни ривожланиш
кетма-кетлигини бузилиши менструал функция бузилишини юзага
келишигача маълум (узоқ ёки кам давом этувчи) бир вақт оралиғини
эгаллаган ва ҳар иккинчи ёки учинчи беморда намоён бўлган бўлсада, уларни
ўсмир қиз репродуктив саломатлигини баҳолашнинг прогностик мезони деб
ҳисоблаш мумкин ва ўсмир қизларда репродуктив бузилишларнинг юзага
келиши ва ривожланишини ишончли ҳавф омилига киритиш мумкин.
Қариндошликни 1 линияси бўйича ирсиятни кейинги қиёсий таҳлили
барча текширувдан ўтказилган беморларда унинг оғирлашувини кўрсатди.
Фарқ фақатгина оғирлашув даражасидан иборат бўлиб, биз уни генетик
маркёр – дерматоглифик кўрсаткич ёрдамида аниқладик. Ушбу кўрсаткич
пробанда ва уларнинг оналарида параллел равишда ўрганилди, бу эса
репродуктив патологияни клиникагача аниқлашда унинг ахборотлилиги ва
ташҳисий аҳамиятини оширди.
14
Барча қиёсий гуруҳ беморларида репродуктив бузилишларни
ривожланишида аёл фенотипининг назорат кўрсаткичларидан турли
силжишлар билан намоён бўлувчи негатив тенденция кузатилди. Масалан,
алоҳида репродуктив бузилишлар билан беморлар (1 ва 2 гуруҳ)да қирра
ҳисобининг ошиши, трирадиус ва Полл индексининг камайиши кўринишида
айрим силжишлар кузатилган бўлса, 3 гуруҳ беморларида эса биринчи икки
кўрсаткич сезиларли деформацияга учраган бўлиб, у Фарахат индексининг
ошишига олиб келди.
Шундай экан, текширувдан ўтган ўсмир қизларнинг генеологик
хусусиятлари репродуктив бузилишларни клиникагача ташҳислаш имконини
беради, чунки улар характерли хусусиятларга эга ва репродуктив
бузилишларнинг ишончли ҳавф омиллари деб ҳисобланиши мумкин. Шу
билан бирга, уларни қўллаш кўп сабаблар (ижтимоий-маиший ва х.к.)га
боғлиқ.
Ўсмир қизлар замонавий популяциясида репродуктив бузилишлар
клиник-патогенетик хусусиятларини қиёсий таҳлили натижаси - уларни
юзага келиш хавф омилларини аниқлашдан иборатдир. Ишончли хавф
омиллари (гениталийнинг яллиғли касалликлари, десинхроноз ва иккиламчи
жинсий белгилар ривожланишининг хронологик кетма-кетлигини бузилиши,
оғирлашган ирсият)нинг нисбий омиллар (инфекцион индекс, меъда-ичак
тракти, қалқонсимон без касалликлари ва бошқа экстрагенитал
касалликлар)дан устунлиги жинсий етилишнинг бузилиши фонида
менстрауал циклнинг бузилиши билан қўшалоқ оғирлашган ўсмир қизларда
алоҳида ўрин эгаллади.
Шу билан бирга биз репродуктив бузилишларни юзага келтирувчи хавф
омилларини ўз вақтида (эрта) коррекциялаш (соматик ва гигекологик
патологияларни даволаш, хаёт сифатини яхшилаш) генетик дастурланган
репродуктив бузилишларга олиб келувчи сигнални тўхтатишини аниқладик.
Шундай қилиб, олиб борилган клиник-патогенетик ва лаборатор
маълумотларни қиёсий таҳлили нафақат ўсмир қизлар замонавий
популяциясида репродуктив бузилишларни ривожланиши хавф омилларини
аниқлаш имконини берди, балки уларнинг патогенетик аҳамияти
қонунуиятларидан далолат берди.
Репродуктив
бузилишлар
билан
ўсмир
қизларни
даволаш
самарадорлигини ошириш мақсадида турли даволаш усулларини клиник
самарадорлигини ретроспектив баҳолаш амалга оширилди (3-жадвал)
Жадвал 3
Репродуктив бузилишлар билан пациентларни даволашни ретроспектив
баҳолаш
Терапия
Бемор
сони
Ижобий
самара
Самарасизлик Салбий самара
abs.
%
abs.
%
abs.
%
15
Витаминлар
билан даволаш
19
6
31,6
±
10,7
5
26,3
±
10,1
8
42,1
±
11,3
Антианемик
даволаш
17
6
35,3
±
11,6
4
23,5
±
10,3
7
41,2
±
11,9
Гормонлар (ре-
гивидон) билан
даволаш
22
9
40,9
±
10,5
4
18,2
±
8,2
9
40,9
±
10,5
“Ижобий” самара деганда менструал функцияни меъёрлашуви (пайдо
бўлиши), ювенил қон оқишини тўҳташи, иккиламчи жинсий белгиларнинг
пайдо бўлиши, улар ривожланишини синхронлашуви кўзда тутилди.
“Салбий” самара деганда ювенил қон оқишининг қайталаниши, ўсиб борувчи
камқонлик (тромбоцитопения), бошқа шикоятларнинг қўшилиши кўзда
тутилади. Шуни қайд этиш лозимки, “самарасизлик” ёки “салбий”
самаранинг нисбатан кўп учраши бир қанча объектив ва субъектив
сабабларга боғлиқ. Биринчидан, ўсмир ёшдагилар дори воситаларини ўз
вақтида интизомли қабул қилмайди. Даволаш режимининг бузилиши,
семиришдан хавотирланиш, ота-оналардаги гормонофобия вазиятни
чуқурлаштиради. Бунинг мантиқий оқибати сифатида, шунингдек ўсмир
қизларда ГГЯСнинг филогенетик етилмаганлиги, ўрнатилмаган реципрок
алоқалар, препаратларни нотўғри танлаш (лаборатор гормонал назоратнинг
йўқлиги, унинг қимматлиги) туфайли кўпинча даволашнинг “сальий”
самараси” ва“самарасизлиги” кузатилади.
Шу билан бирга, жадвалда тақдим этилган илгари гормонлар билан
даволашдан олинган натижаларни ретроспектив таҳлили маълумотларига
кўра гормонтерапия бошқа даволаш усулларидан афзаллиги билан ажралиб
туради. “Ижобий” самара билан бир қаторда аллергия, кўнгил айниши, юк
қўшилиши кузатилиб, улар “сальий” самаранинг нисбий улушини ошишига
олиб келди ва гормонал препаратларни қабул қилишдан бош тортиш
сабабчисига айланди. Ҳар учинчи-тўртинчи пациентда “ижобий” самара
қисқа муддатли бўлди, 6-8 ой ўтгач рецидив (айниқса ювенил қон оқиши,
дисменорея) кузатилди. Аксарият холларда (67%) комплекс терапия
тайинланмаган.
Шундай қилиб, юқорида қайд этилган даволаш усуллари репродуктив
бузилишларни турғун меъралашувини таъминламади, бунинг натижасида
бизга мурожаат қилган барча пациентларда рперодуктив тизим
патологиясининг кучли клиник кўринишлари аниқланди.
Репродуктив бузилишлар билан ўсмир қизларни юритиш тактикасини
оптималлаштириш мақсадида биз комплекс даволаш билан биргаликда
Климадинон фитопрепаратини қўлладик.
Репродуктив бузилишлар билан бемор қизларда Климадинон
фитопрепаратини қўллаш натижалари ҳақидаги маълумотлар 4-жадвалда
келтирилган. Жадвалда тақдим этилган маълумотлардан кўриниб турибдики,
16
Климадиноннинг терапевтик самараси алоҳида репродуктив бузилишлар
бўлган беморларда максимал (80,5%, 78,6%), 3-гуруҳда даволаш самараси
паст (61,0%), лекин шунга қарамай илгари ўтказилган гормонтерапияга
нисбатан юқори (40% - регивидон).
5-жадвал
Репродуктив бузилишлар билан пациентларда Климадинон билан
даволашнинг терапевтик самараси
Даволаш
1 гуруҳ (n=36)
2 гуруҳ (n=42)
3 гуруҳ (n=31)
abs.
%
abs.
%
abs.
%
Фитотерапия
(Климадинон)
29
80,6±6,6
33
78,6±6,3
19
61,3±8,7
Рецидив
0
0
0
0
0
0
3-гуруҳ пациентларида Климадинон билан даволаш самарадорлигининг
пастлигини биз уни узоқ вақт (4-6 ой) давомида тайинлаш билан тўғирладик,
бу эса 61% ҳолатда репродуктив бузилишларнинг меъёрлашувини
таъминлади. Пациентларда шикоятлар ва қўшимча самаранинг йўқлиги
(кўнгил айниши, юк қўшилиши, аллергиянинг йўқлиги) узоқ давом этган
фитотерапия учун асос бўлиб хизмат қилди.
Турли репродуктив бузилишлар билан учта гуруҳ пациентларини
Климадинон билан даволаш натижаларини таққослаш унинг репродуктив
тизим ҳолатига ўхшаш таъсир қилишидан далолат беради: иккиламчи
жинсий белгиларни ривожланишида синхронизация юзага келди, бачадон ва
ортиқларининг эхографик параметрлари яхшиланди (ортди), гениталийдаги
яллиғланиш жараёнлари белгилари йўқолди, гормонал фон меъёрлашди
(функционал ташҳисот тестлари, имкон қадар гормонларни радиоиммун
таҳлили).
Ўсмир
қизларда
репродуктив
бузилишларни
ривожланишини
таъминловчи турли тизимли бузилишларнинг тез-тез учрашини эътиборга
олиб, даволаш тадбирлари комплексига патологик жараёнга жалб қилинган
аъзо
ва
системаларнинг
функционал
ҳолатини
яхшиловчи
умумустаҳкамловчи, яллиғланишга қарши, антианемик ва бошқа препаратлар
киритилди.
1-2 гуруҳ беморларида даволаш самарасининг тезроқ юзага келиши (2-3
ой), эътиборни ўзига жалб қилади, шу билан бирга 3-гуруҳ беморларида
даволаш секинлик билан (6 ой) амалга ошди.
Шундай қилиб, биз ўсмир қизларда репродуктив бузилишларни
Климадинон билан даволашнинг юқори самарадорлигини (80%-:60%)
17
исботладик, бу эса беморларнинг ушбу контигентини даволаш схемасига
ушбу препаратни киритиш учун асос бўлади.
МУҲОКАМА
Хулосалар:
1.
Ўсмир
қизларнинг
замонавий
популяцияси
репродуктив
бузилишларнинг юқори тезлиги (31,6%) билан тавсифланади, жинсий
аъзоларнинг яллиғли касалликлари (77%), репродуктив бузилишларга мойил
ирсият (78%) ва преморбид фон (83) ушбу патологиянинг ривожланиши хавф
омиллари ҳисобланади.
2.
Жинсий етилиш давридаги иккиламчи жинсий белгилар десинхронози
(46,9%) ва дисхронози (60,6%) кейинчалик ўсмир қизларда ривожланувчи
репродуктив бузилишларнинг даракчиси ҳисобланади.
3.
Дерматоглифик
кўрсаткич
ўсмир
қизлардаги
рперодуктив
бузилишларда тери расмидаги характерли ўзгаришларни аниқлаш, уларни
эрта ташҳислаш ва касаллик оқибатини башорат қилиш имконини берувчи
ирсий маркёр ҳисобланади ва бу билан репродуктив саломатлик
бузилишларида оилавий мойилликни исботлайди.
Репродуктив
бузилишлар
билан
ўсмир
қизларни
юритишни
модификацияланган
алгоритми
уларни
юритиш
тактикасини
оптималлаштириш ва 80,5-61% ҳолатда даволашни муваффақиятли амалга
ошишини таъминлади.
Амалий тавсиялар
1.
Оғирлашган репродуктив ирсият билан ўсмир қизлар репродуктив
бузилишлар ривожланувчи юқори хавф гуруҳига киради ва патологик
жараённи эрта (клиникагача) ташҳислаш ва ўз вақтида дорилар билан
коррекциялаш мақсадида улар эрта (менархегача) текширувдан ўтказилиши
лозим.
2.
Қариндошликнинг 1 (она) линияси бўйича қариндошлар,
экстрагенитал ҳазм аъзолари (37,6%) касалликлари, модда алмашинуви-
эндокрин (43,9%) бузилишлар, яллиғланиш генезига эга гинекологик
касалликлар (77%) билан соматик саломатликни оғирлашуви юқори хавф
гуруҳини ташкил қилади.
3.
Репродуктив бузилишлар билан ўсмир қизларни текшириш
алгоритмига ўсмир қизлар репродуктив саломатлигидаги бузилишларни
клиникагача ташҳисоти ва башоратлашни ирсий маркёри – дерматоглифик
кўрсаткичларни ўрганишни киритиш тавсия этилади.
4.
Ўсмир қизларда репродуктив бузилишлар аниқланганда даволаш
ушбу бузилишларнинг ривожланганлиги, гинекологик ва экстрагенитал
патологиянинг ҳамрохлик қилишини ҳисобга олган холда амалга оширилиши
лозим. Биз таклиф этган модификацияланган шифокор тактикаси
алгоритмини қўллаш мақсадга мувофиқдир.
18
5.
Климадинон препарати билан фитотерапия давомийлиги (3 ой
давомида 1 таблеткадан кунига 2 марта) ўсмир қизлардаги репродуктив
бузилишларнинг ривожланганлик даражасига пропорционал боғлиқ ва унинг
самараси препаратни қабул қилиш режимининг давомийлиги билан
белгиланади.
Диссертация мавзуси бўйича чоп этилган ишлар рўйхати
1. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Стандарты диагностики причин ре-
продуктивных нарушений у девочек-подростков // Тошкент Врачлар Малака-
сини Ошириш Институтининг 75-йиллигига багишланган конференция «Ак-
туальные проблемы последипломной подготовки врачей и новые горизонты
медицины». – Ташкент, 2007. – С. 110-111.
2. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Медикаментозная коррекция гипого-
надизма у девочек-подростков // Тошкент Врачлар Малакасини Ошириш Ин-
ститутининг 75-йиллигига багишланган конференция «Актуальные пробле-
мы последипломной подготовки врачей и новые горизонты медицины». –
Ташкент, 2007. – С. 132-133
3. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Факторы риска развития репродук-
тивных нарушений у современной популяции девочек-подростков // Новости
дерматологии и репродуктивного здоровья. – Ташкент, 2007. - №3. – С. 99-
100.
4. Джураева Д. Л. Предикторы репродуктивных нарушений в современ-
ной популяции девочек-подростков // Узбекистон Врачлар ассоциацияси
бюллетени. – Ташкент, 2008. - №1. – С. 20-22.
5. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Значение преморбидного фона в гене-
зе репродуктивных нарушений у девочек-подростков // Новости дерматоло-
гии и репродуктивного здоровья. – Ташкент, 2008. - №3. – С. 114-115.
6. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Роль генетических факторов в разви-
тии репродуктивных нарушений у девочек-подростков // Новости дерматоло-
гии и репродуктивного здоровья. – Ташкент, 2008. - №3. – С. 116-117.
7. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Репродуктивные нарушения в пубер-
татном периоде: стандарты диагностики. 15-Россия миллий конгресси «Чело-
век и лекарство», Конгресс материаллари туплами, 14-18 апрель 2008. -
Москва, 2008. – С. 478
8. Джураева Д. Л. Перспективы в лечении предменструального синдрома
у девочек-подростков. 15-Россия миллий конгресси «Человек и лекарство»,
конгресс материаллари туплами, 14-18 апрель 2008. - Москва, 2008. - С. 479
9. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Репродуктивные расстройства у дево-
чек в возрастном аспекте // Конференция Молодые ученые - практическому
здравоохранению. Сборник тезисов. - 2008. - С. 43-44.
10. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Значение дерматоглифики в клини-
ческой практике детского гинеколога // Конференция Молодые ученые –
практическому здравоохранению. Сборник тезисов. - 2008. - С. 13-14.
19
11. Ходжаева А. С., Джураева Д. Л. Особенности состояния здоровья де-
вочек-подростков с задержкой полового созревания // Новости дерматологии
и репродуктивного здоровья. – Ташкент, 2009. - №2. – С. 57.
12. Джураева Д. Л. Дерматоглифические исследования как генетический
маркер репродуктивных нарушений у девочек-подростков // Врач-аспирант. –
2009. – Выпуск 7(34). – С. 557-562.
20
Тиббиёт фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Дилфуза Лутпуллаев-
на Жўраеванинг 14.00.01 – Акушерлик ва гинекология ихтисослиги бўйича
«Ўсмир қизлар замонавий популяциясида репродуктив бузилишлар»
мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
ўсмир қизлар, репродуктив бузилишлар,
дерматоглифик кўрсаткич, жинсий ривожланиш.
Тадкикот объектлари
: 2005 – 2008 йй.да Тошкент ш. ва Тошкент
вилоятида яшаган, турли даражадаги репродуктив бузилишлар билан 109
ўсмир қиз.
Ишнинг мақсади
: ўсмир қизлар замонавий популяциясида репродуктив
бузилишлар хусусиятларини ўрганиш.
Тадқиқот методлари
: жинсий ривожланишни объектив баҳолаш, уль-
тратовуш, рентгенологик, дерматоглифик текширувлар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги
: 10-19 ёшдаги ўсмир
қизларни скрининг текширувида репродуктив бузилишларнинг учраш
тезлиги аниқлаштирилди. Ўсмир қизларда репродуктив бузилишларнинг
клиник кўринишлари ва соматик статус роли ўрганилди. Дерматоглифик
тестлар ёрдамида репродуктив бузилишларнинг ривожланишида ирсиятнинг
роли белгиланди. Илк бор турли репродуктив ўзгаришлар билан ўсмир
қизларни юритиш тактикаси алгоритми улар генезига мос равишда ишлаб
чиқилди ва татбиқ этилди.
Амалий аҳамияти
: хавф гуруҳларини ажратилиши репродуктив
ўзгаришларни
ўз
вақтида
коррекциялаш,
шифокорларни
ирсий
«дастурланган” ҳавф омилларига нисбатан огоҳлигини оширишга қаратилган
даво-профилактик тадбирлар ўтказиш имконини берди. Ирсий маркер
(дерматоглифик кўрсаткич)ни ишлаб чиқлиши ўсмир қизларда репродуктив
ўзгаришларни клиникагача ташҳислаш ва башорат қилишни таъминлади.
Ўсмир қизларда репродуктив ўзгаришларнинг пайдо бўлиши ва
ривожланишининг клиник-патогенетик қонуниятларини аниқлаш текширув
ва даволашнинг индивидуал схемаси – врач тактикаси алгоритмини алоҳида
танлаш имконини берди, бу эса 80,5-61% ҳолатда даволаш муваффақиятини
таъминлади ва рецидивлар кузатилмади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги
: олинган
натижалар шаҳар болалар маслаҳат-ташҳисот маркази ювенологлари
амалиётига татбиқ этилган. Диссертациянинг асосий ҳолатлари ТошВМОИ
акушерлик-гинекология ва болалар гинекологияси кафедраси дипломдан
кейинги ўқитиш дастурига киритилган.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси:
болалар гинекологияси.
21
РЕЗЮМЕ
Диссертации Джураевой Дилфузы Лутпуллаевны на тему: «Репродуктивные
нарушений в современной популяции девочек-подростков» на соискание
ученой степени кандидата медицинских наук по специальности 14.00.01 -
Акушерство и гинекологии
Ключевые слова:
девочки-подростки, репродуктивные нарушения,
дерматоглифическрй показатель, половое развитие.
Объекты исследования:
109 девочек-подростков с репродуктивными
нарушениями различной степени, проживающие в городе Ташкенте и Таш-
кентской области за период 2005-2008 гг.
Цель работы:
изучение особенностей репродуктивных нарушений в со-
временной популяции девочек-подростков.
Методы исследования:
объективная оценка полового развития, ультра-
звуковые, рентгенологические, дерматоглифические исследования.
Полученные результаты и их новизна:
Уточнена частота репродук-
тивных нарушений при скрининговом обследовании девочек-подростков в
возрасте 10-19 лет. Изучена роль соматического статуса и клинических про-
явлений репродуктивных расстройств у девочек-подростков. Определена
роль наследственности в генезе репродуктивных нарушений с помощью дер-
матоглифических тестов. Впервые разработан и внедрен алгоритм тактики
ведения девочек-подростков с различными репродуктивными нарушениями в
зависимости от их генеза.
Практическая значимость:
Выделенные группы риска дали возмож-
ность проведения лечебно-профилактических мероприятий, направленных на
своевременную коррекцию нарушений, усилению врачебной настороженно-
сти на реализацию генетически «запрограммированных» факторов риска.
Разработка генетического маркера (дерматоглифический показатель) способ-
ствовало доклинической диагностике и прогнозированию репродуктивных
нарушений у девочек-подростков. Определение клинико-патогенетических
закономерностей появления и развития репродуктивных нарушений у дево-
чек-подростков позволило дифференцированно выбрать индивидуальную
схему обследования и лечения – алгоритм врачебной тактики, что облегчило
успешное лечение в 80,5-61% случаев и отсутствие рецидивов.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
полученные ре-
зультаты внедрены в практику ювенологов Городского детского консульта-
тивно-диагностического центра. Основные положения диссертации внесены
в программу последипломного обучения на кафедре Акушерства, гинеколо-
гии и детской гинекологии Таш ИУВ.
Область применения:
детская гинекология
22
RESUME
thesis of the dissertation Dzhuraeva Dilfuza Lutpullaevna on the scientific degree
competition of the candidate of medical sciences on speciality 14.00.01 - Obstet-
rics and gynecology subject: «Reproductive infringements in modern population of
girls-teenagers»
Key words:
girls-teenagers, reproductive infringements, dermatoglyphics in-
dicator, sexual development.
Subjects of research:
109 girls-teenagers with reproductive infringements of
the various degree, living in the city of Tashkent and the Tashkent area during
2005-2008 the work
Purpose of work:
studying of features of reproductive infringements in mod-
ern population of girls-teenagers.
Methods of research:
an objective estimation of sexual development, ultra-
sonic, radiological, dermatoglyphics researches.
The results obtained and their novelty:
frequency of reproductive in-
fringements is specified at screening inspection of girls-teenagers at the age of 10-
19 years. The role of the somatic status and clinical displays of reproductive frus-
tration at girls-teenagers is studied. The heredity role in genesis reproductive in-
fringements with the help dermatoglyphics tests is defined. For the first time the
algorithm of tactics of conducting girls-teenagers with various reproductive in-
fringements depending on them генеза is developed and introduced.
Practical value:
The allocated groups of risk have given the chance carrying
out of the medical and preventive actions directed on timely correction of in-
fringements, to strengthening medical with watchfulness on realization genetically
programmed risk factors. Working out of a genetic marker (dermatoglyphics indi-
cator) promoted to pre-clinical diagnostics and forecasting of reproductive in-
fringements at girls-teenagers. Definition of clinical pathogenetic laws of occur-
rence and development of reproductive infringements in girls-teenagers has al-
lowed differentially choose the individual scheme of inspection and treatment. Al-
gorithm of medical tactics that has facilitated successful treatment in 80,5-61% of
cases and absence of relapses.
Degree of embed and economic effectivity:
the received results are intro-
duced in practice juvenility gynecology the City children's advisory diagnostic cen-
tre. Dissertation substantive provisions are brought in the program afterdiploms
education on department of Obstetrics, gynecology and children's gynecology of
Tashkent institute of advanced medical studies.
Field of application:
children's gynecology
