Авторы

  • Манзура Ризашова
    Ташкентский государственный педагогический университет имени Низами

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.42969

Ключевые слова:

ребёнок детский церебральный паралич родители дефектолог коррекция воспитание обучение взаимодействие речь моторика опорно – двигательный аппарат логопедическая работа комплексная помощь адаптация метод эксперимент вопросник наблюдение лексика грамматика фонетика диагноз

background image

1


ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА

МАХСУC ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

НИЗОМИЙ НОМИДАГИ ТОШКЕНТ

ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида

УДК : 372.211: 376.3:370.182.62

РИЗАШОВА МАНЗУРА БАЙБУВАЕВНА

ЦЕРЕБРАЛ ФАЛАЖ БОЛАЛАР

БИЛАН КОРРЕКЦИОН ИШ

ЖАРАЁНИДА ДЕФЕКТОЛОГЛАР ВА ОТА - ОНАЛАР ҲАМКОРЛИГИ

13.00.03.- Махсус педагогика

Педагогика фанлари номзоди

илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация

А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И

ТОШКЕНТ-2008


background image

2

Иш Қирғизистон Республикаси Жалолобод вилоятидаги О.Ботиров

номли Халқлар дўстлиги университетида бажарилган.

педагогика фанлари номзоди, доцент,

Илмий раҳбар

:

Тешабаева Қизлархон Файзуллаевна

Расмий оппонентлар:

педагогика фанлари доктори, профессор,

Муминова Лола Рахимовна

педагогика фанлари номзоди, доцент,

Шомаҳмудова Рискиниссо Шомаҳмудовна

Етакчи ташкилот-

А.Авлоний номидаги Халқ таълими ходимларини

қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш институти.

Ҳимоя Низомий номидаги Тошкент Давлат педагогика университети

ҳузуридаги К.067.18.02 рақамли Бирлашган Ихтисослашган Кенгашнинг 2008

йил “___“__________соат_____да ўтадиган мажлисида бўлади. Манзил: 700070,

Тошкент шаҳри, Юсуф Хос Ҳожиб кўчаси, 103уй. Тел.: 254-92-02. Факс:

253-73-92

Диссертация билан Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика

университети кутубхонасида (Тошкент шаҳри, Юсуф Хос Ҳожиб кўчаси,103

уй) танишиш мумкин.

Автореферат 2008 йил “___“ __________________ да тарқатилди.

Бирлашган ихтисослашган

кенгаш илмий котиби

ф.ф.н. Исаева.Ш.


background image

3

1. ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг долзарблиги

. Мустақил Қирғизистон Республикасида яшовчи

халқларнинг равнақига, таълим тизимининг такомиллашувига жиддий эътибор
қаратилмоқда. Ҳукуматимизнинг «Билим» (1994), «ХХI аср кадрлари» (2004),
«Янги авлод» (2001-2004) миллий-таълимий дастурлари каби ёшлар таълим-
тарбиясига дахлдор қатор қарорларида умумий ўрта мактаблар, лицей ва
гимназиялар ҳамда олий ўқув юртларида таълимни ривожлантиришни сифат
жиҳатидан юқори босқичга кўтариш ва жаҳон андозаларига жавоб беришини
таъминлаш зарурлиги қайта-қайта таъкидланмоқда.

Ҳар бир мамлакатда амалга ошириладиган таълим-тарбия тизими негизида

муайян мақсадлар ётади. Истиқлол вазифалари эса бугунги кунда таълим-
тарбия тизими мазмунини янгилашни талаб этади. Бу эса ижтимоий тарбия
билан оилавий тарбияни мазмунан узвий боғлаш заруратини келтириб
чиқаради. Махсус коррекцион педагогика умумий педагогиканинг таркибий
қисми бўлганлиги учун, бу вазифалар ушбу соҳанинг ҳам устувор вазифаларига
айландики, уларнинг амалга оширилиши махсус педагогикани оилавий тарбия
ва ижтимоий тарбия билан узвий боғлашнинг янги усул ва йўлларини излаб
топиш, бу йўлда илмий-амалий изланишлар олиб боришни тақозо этади. Давлат
ва жамият тараққиёти, унинг истиқболи шу давлат, шу мамлакатда яшовчи
фуқароларнинг жисмонан бақувват ва соғлом бўлиши билан белгиланади.
Яхши орзу-умидлар билан кутилаётган фарзанднинг носоғлом, ногирон
туғилиши эса ҳар қандай оила учун фожеадир.

Сўнгги йилларда ҳаётимизга кириб келган ижтимоий, сиёсий, иқтисодий,

экологик соҳаларга оид кескин ва зиддиятли ўзгаришлар уни тубдан ўзгартириб
юборди. Мавзуимиз мақсади бўлган жисмоний ва руҳий нуқсонга эга бўлган
болаларнинг кўпайишига ҳам олиб келаётганини айтиб ўтмоқчимиз. БМТ
маълумотларига кўра дунё миқёсида ногирон болалар кўрсатгичи 450
миллионга яқин. ЮНЕСКО маълумотларига қараганда эса, улар орасида
алоҳида ёрдамга муҳтож болалар ҳаммаси бўлиб 200 миллион атрофида экан.

Қирғизистон

Республикасида

ҳам

ногиронлар

кўрсатгичи

Н.П.Семененконинг аниқлашича, (2007) анча юқори бўлиб, ҳозирги даврда
турли ногиронлик категорияларига мансуб бўлганлар сони 98 мингдан
ортиқроқдир. Шулардан 9,5 минг ногиронлар эшитиши ва кўришида нуқсони
бўлганларни, 10,5 мингги болаликдан ногирон 16 ёшгача бўлган болаларни, 1,5
мингги эса, церебрал фалаж болаларни ташкил этади.

Демак, Қирғизистон Республикаси вилоят ва туманларида церебрал фалаж

фарзанди бўлган оилаларда ота-оналарни бола тарбиялашга тайёрлаш
муаммоси махсус педагогика фанининг муҳим соҳаси бўлиб, ижтимоий-
педагогик, маънавий-ахлоқий, руҳий-маънавий, психологик-педагогик
характер касб этади ва шу долзарб масаланинг илмий-назарий ҳамда амалий
жиҳатдан ҳал қилинишини талаб қилади.

Қирғизистон Республикасида ногирон болалар таълим-тарбияси билан

боғлиқ муаммолар анчадан бери дефектолог-олимларнинг диққатини ўзига
жалб қилиб келадики, мазкур соҳа бўйича К.М.Тилекеев (1988), И.Н Чжен


background image

4

(1994), Н.П. Семененко (2007) каби олимлар ва педагогларнинг изланишлари бу
борадаги ишларнинг бир қисмидир.

Бироқ республикада қишлоқ шароитида церебрал фалаж болалар билан

олиб бориладиган коррекцион иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналар
ҳамкорлигига оид махсус тадқиқот ҳозиргача олиб борилмаган.

Ногирон болалар тарбияси ўта мураккаб, нозик ва маъсулиятли соҳадир.

Чунки ногирон болалар соғлом тенгқурларидан фарқли равишда оламни тўғри
англашдан маҳрумдирлар, шунингдек, улар жисмонан нуқсонли бўлишлари
билан бирга, қалби кемтик болалардир.

Церебрал фалаж болалар ҳозирги кунда асосан уй шароитида

тарбияланиб келинмоқда. Шунинг учун бундай болаларнинг аксарияти ҳали
дефектологик ташхис қилинмаган. Уларнинг ота-оналари кимларга, қайси
мутахассисга мурожаат этиш кераклигини ҳам билишмайди. Шу боисдан
церебрал фалаж болалар уйда эътиборсиз қолиб кетмоқда. Туманларда ва
қишлоқларда дефектолог-мутахассислар етишмаслиги ҳам муаммонинг
долзарблигини янада кучайтиради. Ота-оналар церебрал фалаж болани
тарбиялашга оид педагогик ва методик билимларга ниҳоятда муҳтож. Улар
церебрал фалаж фарзандлари бўлгани боис тушкунликка тушган, қалби эзилган
бўлиши баробарида, ногирон фарзандларини қандай ўстириш, тарбиялаш,
мактабга тайёрлашга оид маълумотларга ҳам эга эмаслар.

Юқорида қайд этилганлардан келиб чиқиб, «

Церебрал фалаж болалар

билан коррекцион иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналарнинг
ҳамкорлиги»

тадқиқотимиз мавзуси сифатида танланди.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси

. Болалар церебрал фалажи

касаллиги муаммоларини ўрганишнинг асосчиси инглиз хирург-ортопеди
Литтл (1853) бўлган. Шу даврдан эътиборан болалар церебрал фалажи
касаллигининг бир қатор таснифлари тавсия этилди. «Болалар церебрал
фалажи» атамаси эрта онтогенезда она қорнида ривожланиш жараёнида
миянинг шикастланиши натижасида ҳаракат-таянч аъзолари бузилишларига
оид бўлган касалликларга нисбатан қўлланадиган йиғма атамага айланди.
Тиббиётга оид адабиётларда болалар церебрал фалажининг 20 тача таснифи
мавжуд ( М.Б.Цукер (1972), К.А. Семенова (1979), Л.О. Бадалян (1988).
Шулардан, К.А.Семенова ва Л.О Бадалянларнинг таснифи энг кўп тарқалган.

Нутқ бузилишларининг турлари асосан мия шикастланиши даражасига

боғлиқ бўлади. Церебрал фалаж болалар нутқ бузилиши юзасидан рус
олимлари жуда кўп илмий-тадқиқот ишлари олиб борганлар (Л.А.Данилова,
С.И.Маевская,

Р.И.Мартинова,

О.В.Правдина,

Е.М.Мастюкова,

М.Б.Ипполитова, К.А.Семёнова ва бошқалар). Оилада

ногирон

фарзандни

тарбиялаш масаласи бўйича Н.Н.Малофеев, Е.А.Стребелева, В.В. Ткачева
сингари рус дефектологлари тадқиқот ишларини олиб боришган. Ўзбекистонда
ногирон фарзанди бўлган оилаларда коррекцион ишларни олиб бориш жараёни
ҳақида Л.Ш.Нурмуҳамедова тадқиқот ишлари олиб борган. Бу тадқиқотнинг
объекти ақли заиф ногирон болалар бўлиб, уларнинг ота-оналари билан
коррекцион иш олиб бориш мазмуни, методлари ва воситалари илмий-назарий
ҳамда амалий жиҳатдан ишлаб чиқилган. Қирғизистон Республикасида


background image

5

К.М.Тилекеев (1988) «Церебрал фалаж болаларни ўқитишда математик
билимлар сифатини ошириш» мавзусида илмий изланишлар олиб борган
биринчи дефектолог олимлардандир. К.М.Тилекеев олиб борган изланишлар
марказида асосан, церебрал фалаж бошланғич синф ўқувчиларига математика
дарсларида математик тушунча ва тасаввурларни ҳосил қилиш усуллари,
йўллари ҳамда уларнинг ўзлаштирилишининг ўзига хослиги масалалари
туради. Аммо церебрал фалаж болаларни тарбиялаш ва мактабга тайёрлашда
ота-оналарнинг ўрни ҳамда вазифалари ҳақидаги масала бу тадқиқотлар
доирасига кирмаган. Қирғизистон Республикасида Жалолобод регионида
церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш жараёнида дефектологлар ва
ота-оналар ҳамкорлигига оид махсус тадқиқот ишлари олиб борилмаган.

Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан

боғлиқлиги:

Педагогика, психология ва бошланғич таълим методикаси

кафедрасининг “Оила ва мактабдаги таълим - тарбия” мавзусидаги
истиқболли илмий тадқиқот режасига киритилган.

Тадқиқот мақсади:

церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш

жараёнида дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлиги масаласини тадқиқ этиш ва
шу

асосда

коррекцион

логопедик

ишларни

олиб

бориш

ҳамда

такомиллаштириш бўйича методик тавсиялар ишлаб чиқиш.

Тадқиқот вазифалари:

белгиланган мақсаддан келиб чиқиб, қуйидаги

вазифаларни бажариш кўзда тутилади:
1) церебрал фалаж болалар ҳақида илмий-назарий адабиётларни ўрганиш ва

таҳлил қилиш;

2) церебрал фалаж боланинг нутқидаги ва таянч-ҳаракат аппаратидаги

камчиликларни бартараф этиш бўйича коррекцион-логопедик ишнинг
мазмун ва усулларини ишлаб чиқиш;

3) церебрал фалаж болалар ота-оналари ва дефектологнинг ҳамкорлик қилиш

мазмун ва услубларини ишлаб чиқиш;

4) церебрал фалаж болалар билан коррекцион ишларни олиб бориш ва

такомиллаштириш бўйича методик тавсиялар тайёрлаш.

Тадқиқот объекти ва предмети:

церебрал фалаж болалар ва улар билан

коррекцион-логопедик иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналарнинг
ҳамкорлиги.

Церебрал фалаж бола билан коррекцион-логопедик фаолият

мазмуни ҳамда ушбу фаолият давомида дефектологлар ва ота-оналар
ҳамкорлигига эришиш йўллари, шакллари, услублари, воситалари.

Тадқиқот методлари:

-

махсус педагогикага оид илмий, методик адабиётларни ўрганиш, таҳлил
қилиш;

-

кузатиш, анкета-сўровномалар тарқатиш;

-

эксперимент (кузатув, таълимий);

-

психологик-педагогик, тиббий ҳужжатларни ўрганиш, таҳлил қилиш,
умумлаштириш;

- статистик метод.



background image

6

Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:

1. Церебрал фалаж болалар ривожланиш босқичларининг ўзига хос
хусусиятлари.
2. Церебрал фалаж болаларни ҳаётга мослаштиришда дефектологларнинг
коррекцион ривожлантирувчи иши.
3. Коррекцион иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлигига
эришишда оиладаги ҳолатнинг аҳамияти.
4. Церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш жараёнида ота-оналар
ва мутахассис-дефектолог ҳамкорлигининг мазмуни, усуллари ва
воситалари ҳамда уларнинг самарадорлиги.

Илмий янгилиги.

Церебрал фалаж болалар ота-оналарини бола

тарбиялашга тайёрлаш, бу йўлда уларнинг дефектологлар ва педагоглар билан
ҳамкорлиги муаммо сифатида аниқланди ва долзарблиги асосланди:

-- церебрал фалаж болалар ота-оналари учун ногирон фарзандига ҳар
томонлама тарбия беришга қаратилган коррекцион-педогогик иш тизими
ишлаб чиқилди; церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш жараёнида
дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлигига эришиш, ота-оналарда ўзларининг
ногирон фарзандларини тарбиялашга тайёрлашга оид педогогик тушунчаларни
шакллантириш, ота-оналарни ногирон фарзандларини тарбиялашга тайёрлашга
оид махсус коррекцион-тарбия мазмуни ишлаб чиқилди ва методлари яратилди.
Тадқиқот мавзуси бўйича услубий тавсиялар ишлаб чиқилди, услубий қўлланма
тайёрланди ҳамда улардан церебрал фалаж болалари бўлган ота-оналар билан
олиб борилган иш амалиётида фойдаланилди.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Тадқиқотнинг

илмий аҳамияти шундан иборатки, тадқиқот объекти бўлмиш церебрал фалаж
болаларда нутқий ва моторик бузилишларнинг хусусиятлари аниқланди ва
таҳлил этилди, ота-оналар билан олиб борилган сўровлар асосида уларнинг
бола тарбиялашда дуч келган қийинчиликларининг объектив ва субъектив
сабаблари аниқланди, уларнинг ижтимоий, педагогик, махсус коррекцион-
педагогик хусусиятлари ўрганилди. Церебрал фалаж болалар билан
коррекцион-педагогик иш тизими ишлаб чиқилди. Ушбу тизим церебрал фалаж
болалар билан олиб бориладиган коррекцион-педагогик ишнинг мақсади,
босқичлари, йўналишлари, мазмуни, усуллари ва воситаларини ўз ичига олади.
Бу тизимнинг асосий таркибий қисмини ота-оналар церебрал фалаж болалари
билан олиб борадиган ишларнинг, шунингдек, бу борада уларнинг
дефектологлар билан ўзаро ҳамкорлигининг мазмун ва усуллари ташкил этади.
Олинган натижалар ва хулосалар ота-оналарни бола тарбиялашга тайёрлаш,
уларнинг педагогик саводхонлигини ошириш йўлларини белгилаб беради,
махсус педагогика фанини илмий жиҳатдан бойитади. Церебрал фалаж
болаларни тарбиялашда ота-оналар учун қатор методик тавсиялар ишлаб
чиқилди ва амалиётга татбиқ этилди. Улар ота-оналарни церебрал фалаж
болани тарбиялашда, уни ҳаётга тайёрлашда, дефектологлар ва ота-оналарнинг
ўзаро ҳамкорлигини амалга оширишда ўз самарасини беради. Диссертациянинг
хулоса ва натижаларидан церебрал фалаж болалар ота-оналарини бола
тарбиялашда методик тавсия ҳамда йўл-йўриқ сифатида фойдаланиш мумкин.


background image

7

Диссертация натижаларидан церебрал фалаж болалар ота-оналари, педагог-
дефектологлар, педагогика институти талабаларининг фойдаланиши мақсадга
мувофиқ бўлади.

Натижаларнинг жорий қилиниши.

Олинган натижа ва хулосалар

Қирғизистон Республикаси Жалолобод, Сузоқ, Бозорқўрғон, Моси туманлари
ва қишлоқларида церебрал фалаж фарзанди бўлган оилаларда тарбиявий
ишлар жараёнига татбиқ этилди ва ота-оналар томонидан маъқулланди.

Ишнинг синовдан ўтиши (апробацияси).

Тадқиқот ишининг асосий

мазмуни ва натижалари Қирғизистон Республикаси О.Ботиров номли Халқлар
дўстлиги университети Педагогика факультетининг “Педагогика, психология
ва бошланғич таълим методикаси” кафедраси йиғилишларида, (2005-2007),
Қирғизистон Республикаси О.Ботиров номли Халқлар дўстлиги университетида
профессор-ўқитувчиларнинг доимий анжуманлари, педагогик ўқишларда,
илмий-назарий, илмий-методик конференцияларда, семинарларда баён
қилинди (2002-2008). Иш Ўзбекистон Республикасида Низомий номидаги
Тошкент давлат педагогика университети дефектология факультетининг
“Коррекцион педагогика” ва “Махсус таълим методикалари” кафедраларининг
қўшма йиғилишида муҳокамадан ўтказилди.Унинг мазмуни Низомий номли
ТДПУ ҳузуридаги К.067.18.02 Бирлашган ихтисослашган кенгаш қошидаги
методологик семинарда муҳокама қилинди ( 2008).

Натижаларнинг эълон қилинганлиги.

Ўтказилган тадқиқот ишлари

юзасидан 1 та методик қўлланма, республика миқёсида ўтказилган анжуманлар
илмий тўпламларида 4 та ва илмий-методик журналларда 2 та мақола чоп
этилди.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация кириш, уч боб,

умумий хулоса ва тавсиялар, фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат
бўлиб, унинг матни 149 саҳифани ташкил қилади.

II. ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Диссертациянинг кириш қисмида мавзунинг долзарблиги асосланган,

унинг мазмуни махсус адабиётларда ўрганилганлик даражаси, ҳозирги кундаги
ҳолати ва истиқболи ёритилди. Шунингдек, унинг тадқиқот объекти, предмети,
мақсад ва вазифалари, илмий фарази, назарий-методологик асослари белги-
ланди. Ҳимояга олиб чиқилган ҳолатлар ёритилди.

Илм, фан-техника ривожланган ҳозирги даврда ижтимоий-сиёсий,

иқтисодий, маданий ҳаётга оид чуқур ўзгаришлар кундалик турмушимизга
шиддат билан кириб келмоқда. Шу билан бирга, жамиятимизда юз бераётган
ижтимоий, иқтисодий, экологик ўзгаришлар ногирон болалар туғилишининг
кўпайишига сабаб бўлмоқда.

Диссертациянинг биринчи боби

«Церебрал фалаж болалар билан

коррекцион иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлиги
махсус педагогиканинг тадқиқот муаммоси сифатида»

деб номланади.

Мазкур бобда махсус педагогика назариясида оилавий тарбия муаммоларининг
ишланганлик даражаси болалар церебрал фалаж касаллигининг келиб чиқиш


background image

8

сабаблари ва клиник шакллари, таснифлари, ота-оналарнинг церебрал фалаж
бола тарбиясига тайёрлашнинг ўзига хос қийинчиликлари ёритилган. Бу бобда
шунингдек, Марказий Осиёда яшаб ўтган алломаларнинг оилавий тарбияга оид
педагогик қарашларига ҳам ўрин ажратилган.

Ҳаракат-таянч аъзоларининг ҳаракати бузилганлиги (церебрал фалаж),

полиомиелит (шол касаллиги асорати), ҳаракат-таянч аъзоларининг турли туғма
ва орттирилган деформацияси (артрогрипоз), оёқ-қўлларнинг мажруҳлиги
(ахондроплазия ёки хондродистрофия), тана, бўйин, бошнинг нормал
ривожланаётган бир пайтида туғма оёқ - қўл суяклари ўсишининг орқада
қолиши (миопатия), мушак тўқималарида модда алмашинуви билан боғлиқ
бўлган ирсий касалликлар (бунда мушаклар яхши қисқармайди, бола қўл-
оёқларини ҳаракатга келтира олмайди), афсуски, болаларда учраб турадиган
ва ногиронликка сабаб бўладиган касалликлардир. Онанинг ҳомиладорлик
даврида маълум касалликлар билан оғриши, туғилиш вақтидаги содир
бўладиган патологик ўзгаришлар ушбу сабабаларни келтириб чиқарадиган
асосий омиллардандир. Туғилгандан то бир ёшгача бўлган давр ичида
боланинг касалланиши оқибатида ҳам бош миянинг ҳаракат зоналарининг
шикастланиши рўй беради ва бунинг оқибатида миянинг яхлит етилиши
кечикади ҳамда бузилади. Оқибатда боланинг умумий ҳамда нутқий
моторикаси (ҳаракатчанлиги) фаолияти бузилади. Нутқнинг ривожланмаслиги
эса интелектуал ривожланишни секинлаштиради.

Мана шу каби туғма ёки орттирилган касалликлар билан оғриган

болаларнинг ўзига хос хусусиятлари, улар билан олиб бориладиган иш
шакллари ва усуллари, ушбу касалликлар асоратлари оқибатида юзага
келадиган нутқ, моторикадаги бузилишларни коррекциялаш масалалари махсус
илмий адабиётларда кенг ёритилган. Шулардан рус дефектолог олимлари Л.С.
Выготский (1985), Е.М. Мастюкова (1989), Е.Ф. Архипова (1989), Е.Ф. Бадалян
(1988), Е.Ф. Иппалитов (1990), И. Ю. Левченко (1989) ва бошқалар церебрал
фалаж болалар таълим-тарбияси, уларни ҳар томонлама ривожлантириш
бўйича тадқиқотлар олиб борганлар ва коррекцион-педагогик методикалар
яратганлар. Оилада ногирон фарзандни тарбиялаш масаласи бўйича
Е.А.Стребелева, В.В. Ткачева, Е.М. Мастюкова сингари рус дефектологлари
тадқиқот ишларини олиб боришган. Церебрал фалаж болаларда нутқ
камчилигининг энг кенг тарқалган тури бу дизартрия бўлиб, бунда болада
асосан товуш талаффузи бузилиши кузатилади ( С.И.Маевская, Р.И.Мартинова,
Е.М.Мастюкова, О.В.Правдина, К.А.Семенова).

К.А. Семенованинг таснифида болалар церебрал фалажи 5 турга ажратиб

ўрганилади: спастик диплегия, иккиламчи диплегия, гемипаретик диплегия,
гиперкинетик шакли, атонико-астатик шакли. Л.О. Бадалян (1988) болалар
церебрал фалажи таснифида бу касалликка йўлиққан болаларнинг ёшини ҳам
эътиборга олган. Унинг маълумотига кўра, церебрал фалаж билан илк ёшида
касалланган болаларга коррекцион ёрдам беришда болалар церебрал
фалажининг спастик диплегия турининг 70-80 фоизида нутқ ривожланишининг
орқада қолиши ва нутқ бузилишлари кузатилган. Асосан уларда нутқни орқада
қолиши, дизартрия, баъзан мотор алалия шаклидаги нутқ бузилишлари


background image

9

учрайди. Болалар церебрал фалажининг спастик турида болаларнинг 50-70 фо-
изида руҳий ривожланишида бузилишлар кузатилади. Спастик диплегия тури-
да болаларнинг 30-35 фоизида ақли заифлик (дебил) шакли ҳам учраб туриши-
ни таъкидлайди.

Қирғизистон Республикасида болаларни оила шароитида тарбиялашга оид

муаммолар М. Р. Рахимова (1978), Т. Х. Хасанов (1993), Д . Аманалиев (1992),
Р.А. Абдираимова (1998), Д.У. Байсалов (1998), Н.А. Асипова (1999), Л .П.
Кибардина (2001), аномал болалар таълим-тарбияси, уларни коррекциялаш
билан И. Н. Чжен (1994), Г.С. Акиева (1998), церебрал фалаж бошланғич
синф ва ўсмир ёшдаги болалар таълим-тарбияси билан К.М. Тилекеев
(1988), Н.П. Семененко (2007) ва бошқалар шуғулланганлар. Бироқ
Қирғизистон Республикаси регионларида қишлоқ шароитида яшаётган
оилаларда бола тарбиясига, церебрал фалаж бола тарбиясига бағишланган
бундай тадқиқотлар олиб борилмаган.

Церебрал фалаж болага таълим-тарбия бериш, уни ҳаётга тайёрлаш асосан

оилага, ота-она зиммасига юкланади. Шунинг учун церебрал фалаж болалар
билан коррекцион ишни амалга оширишда ота-оналар биринчи навбатда
ёрдамга муҳтож. Демак, церебрал фалаж болаларга таълим-тарбия бериш,
нутқидаги ва таянч-ҳаракатидаги камчиликларни бартараф этиш, уларни
ижтимоий ҳаётга фаол шахс сифатида тайёрлаш йўлида коррекцион ишларни
амалга оширишда ота-оналар ҳамкорлигига эришиш ҳамда бу ҳамкорликнинг
мақбул метод ва усулларини ишлаб чиқиш ҳозирги замон махсус педагогика
фанининг асосий вазифаларидан бири бўлса-да, аммо бу муаммо махсус
тадқиқот объекти бўлмай келмоқда.

Диссертациянинг иккинчи боби

«Церебрал фалаж болаларнинг

жисмоний ва психологик хусусиятлари ва уларнинг тарбиясида ота-
оналарнинг роли»

деб

номланади.

У

3 та параграфдан иборат бўлиб, биринчи

параграф тажриба синов ўтказиш методикасига бағишланган. Тажриба-синов
ишлари 2 қисмга бўлинади: биринчи қисмда церебрал фалаж болаларнинг
хусусиятларини, жумладан нутқ ва моторикасини ўрганишда логопедияда
қабул қилинган логопедик текшириш ва коррекциялаш методикаларидан
фойдаланилди

(Л.Р.Муминова,

М.Ю.Аюпова

(1992),

Л.А.Данилова,

Е.М.Мастюкова М.В.Иппалитова (1989-90), И.А.Панченко). Иккинчи қисм
церебрал фалаж болаларнинг ота-оналари билан ўтказилган тажриба–синов
ишларидан иборат. Бунинг учун биз учта сўровнома туздик: сўровнома уч хил
мазмунда тузилди. Церебрал фалаж болалар оналарининг оилавий шароити ва
эр-хотин орасидаги муносабатларни аниқлаб олиш учун биринчи сўровнома,
боланинг туғилгандан 3 ёшгача ривожланиш даврини қай йўсинда
кечганлигини аниқлаш мақсадида иккинчи сўровнома ва қишлоқ шароитида
ногирон болани тарбиялашда ота-оналарнинг имкониятлари ҳамда мутахассис
ёрдамига муҳтожлик даражасини аниқлаш мақсадида учинчи сўровнома
тарқатилди.

Тадқиқотимиз методикасининг асосий мақсади ҳам церебрал фалаж

болаларни ўрганиш, коррекциялаш ҳамда ота-оналарни ногирон бола
тарбиясига тайёрлашда уларнинг дефектолог билан ҳамкорлигини илмий-


background image

10

методик жиҳатдан ривожлантиришдан иборат. Биз асосан ўз тадқиқотимизда
церебрал фалаж болаларни тарбиялаётган ота-оналарнинг бу соҳадаги
билимларини аниқлашга урғу бердик. Диссертацияда қўйилган вазифаларни
ҳал қилиш учун Қирғизистон Республикасининг Жалолобод шаҳрида ва
Жалолобод вилоятининг Сузоқ, Бозорқўрғон, Моси туманларида тадқиқот
ҳамда тажриба синов ишлари олиб борилди. Тажриба синовда мактабгача
ёшдаги 92 нафар церебрал фалаж болалар ўрганиб чиқилди ва 303 ота-оналар
ўртасида сўров ўтказилди. Тажриба синовда иштирок этган вилоят ва
туманлардаги церебрал фалаж болаларнинг сони (фоизда ) ўз аксини
топган:

1-расм


1-расмдан (диаграммадан) кўриниб турганидек, Жалолобод шаҳрида 16 %
( 49 бола), Сузоқ туманида 49 % (147 бола), Бозорқўрғон туманида 19 %

(59 бола), Моси туманида

16 % (48 бола), жами 303 нафар бола тажриба синов ишларига жалб

этилди ва уларни тиббий ташхиси аниқланди. Булардан спастик церебрал
фалажликнинг спастик диплегия шакли билан оғриган болалар энг кўп сонни
ташкил этади 48,8% (148 бола), 303 нафар церебрал фалаж болаларнинг ёшига
кўра нисбати қуйидагича: 0—7 ёшли болалар сони 92 нафар 30,4%, 7--14
ёшгача бўлганлар сони. 69,6% , яъни 211 нафар.

Олиб борилган тажриба синов ишида жалб қилинган болалар нутқ

нуқсонларининг турлари ва таянч аппаратининг ҳолатига кўра текшириб
чиқилди. Текширув натижалари 1-жадвалда келтирилди.







background image

11




1- жадвал

Церебрал фалаж болаларда нутқ нуқсонлари ва таянч аппаратининг

ҳолати

Ҳудуд

Болал

ар

с

он

и

Нутқ

нуқсонларининг турлари

Таянч аппаратининг

ҳолати

НТР

ФФК

Дудуқл

а

ни

ш

и

Му

ста

қи

л

ю

рад

и

А

равача

д

а

Ма

хс

ус

ки

чки

на

ар

ава

ча

Ё

рд

ам

би

ла

н

ю

рад

и

Юрма

йд

и

1

2

3

Жалоло-

бод

49

14

12

11

8

4

12

10

9

8

10

Сузоқ

147

38

29

26

36

18

29

26

36

38

18

Бозор -

қўрғон

59

15

13

15

10

6

13

15

10

15

6

Моси

48

15

9

10

10

4

9

15

10

10

4

Жами

303 82

63

62 64

32

63 66

65

71

38

Фоизда 100% 27%

20,9

%

20,4

%

21,1

%

10,6

%

20,9

%

21,7

%

21,4%

23,5

%

12,5%

Тадқиқотда церебрал фалаж болалардаги ногиронлик сабаблари, нутқ
нуқсонлари ва таянч-ҳаракат аппаратининг ҳолатлари аниқланди ва ўрганилди.
Сўровномалар (1-жадвал) асосида ўтказилган таҳлил натижаларидан
маълум бўлишича, болаларда нутқ тўлиқ ривожланмаслигининг учала даражаси
ҳам кузатилган.

Жалолобод вилояти бўйича церебрал фалаж болаларда (303 нафар)

нутқнинг тўлиқ ривожланмаслигининг биринчи даражаси 27%, иккинчи
даражаси 20,9%, учинчи даражаси 20,4% ни ташкил этган. Жалолобод вилояти
бўйича церебрал фалаж болаларнинг фонетик-фонематик нутқ камчиликлари
21,1 % ни, дудуқланиш эса 10,6% ни ташкил этганлиги кузатилган.

Ота-оналар билан ўтказилган сўровномалар, олиб борилган ишлар

натижалари 2--3- жадвалларда берилди. Сўровномалар таҳлили шуни
кўрсатдики, оналарнинг кўпчилигида анемия, кучли токсикоз, туғруқ
жараёнидаги травмалар, юқумли инфекцион касалликларнинг асорати
кузатилди. Сўровномадан маълум бўлишича, церебрал фалаж болаларнинг ота-
оналарини тиббий ёрдамдан ташқари, педагогик, ижтимоий реабилитация,
махсус таълим-тарбия, коррекцион-педагогик ишлар, болани касбга
йўналтириш имкониятлари, жисмоний тарбиялаш, ижтимоий ҳаётга тайёрлаш
масалаларига оид маълумотлар ҳам қизиқтирар экан.

Кейинги босқичда ногирон болалар тарбияланаётган оилаларнинг

ижтимоий келиб чиқиши ўрганилди. Бунда тажриба-синовга жалб қилинган


background image

12

церебрал фалаж болалар бир бўғиндан иборат (нуклеар) оила, ота-она, бува-
буви ва бошқалардан иборат кўп бўғинли оила, тўлиқ оила, нотўлиқ оила ва
қайта тузилган оилаларда тарбияланаётганига қараб таснифланди, оилаларда
болалар сони ва ногирон боланинг оиладаги туғилиш қаторига ҳам эътибор
берилди. Оилада бола тарбияси кўпроқ она зиммасига тушади. Бу эса онадан
болага таълим-тарбия беришда махсус педагогикага оид умумий билимларни,
педагогик саводхонликни талаб этади. Оила қуришга тайёр бўлмаган,
педагогикага оид маълумотлардан бехабар бўлган қизлар фарзанд тарбиясида
жуда кўп қийинчиликларга дуч келадилар ва камчиликларга йўл қўядилар.

Церебрал фалаж фарзанди бор оталарнинг кўпчилиги ногирон фарзанд

туғилгандан сўнг, ажралишиб кетганлар. Бола эса кўпроқ она қарамоғида
қолган, унинг тарбияси билан ёлғиз онагина шуғулланган. Қишлоқлардаги
оналарнинг маълумоти ўрта. Мактабни битиргач, ёш турмушга чиққан. Бу
оилада оналар оилани моддий томондан таъминлаш мақсадида иш билан банд,
она бола билан шуғулланишига вақти ҳам, маълумоти ҳам етмайди. Бундай
оилада оналар болага ё ўта қаттиқ қўллик қилади, ё ўта меҳрибончилик қилади
ёки бола бутунлай қаровсиз қолади. Бундай оилаларда ҳам махсус йўл тутиш,
бола психологиясини аниқ билмаслик ногирон бола тарбиясида панд берган ва
натижада нохуш ҳолларга олиб келганлигини кузатдик. . Сўровномалар
натижасида текширувдан ўтказилган оилаларни 3 гуруҳга бўлдик. Меъёрдаги
(мукаммал) оилалар,зиддиятли оилалар ва ўта зиддиятли оилалар. 2-жадвал

Церебрал фалаж болалар ота-оналари таҳлили




Худудла
р

О

та

налар с

он

и

Ёши

Маълумоти

Мурожаат қилган

мутахассиси

Ҳаётга

мосла

ш

ганми

Ногирон

болага

муносабати

16

-30

30

-40

40

в

а

ун

да

н ю

қо

ри

ол

ий

ўр

та

йў

қ

врач

дефе

кто

ло

г

пси

хо

нев

ро

ло

г

невр

оп

ато

ло

г

уму

ман

ҳ

еч к

имга

му

ро

жаат қ

ил

мага

н

ҳа

йўқ

Ф

ар

зан

ди

ни

яш

и-

ра

ди

Х

уд

о

бе

рга

ни

д

еб

шу

ку

р

қи

ла

ди

О

на

ўзи

ни

ай

бд

ор

ҳи

со

бл

ай

ди

.

Жалоло
бод

49 41

4

4

4

38

7

46

-

4
6

4
6

3

12 37 24 16

9

Сузоқ

14

7

10

5

27 15 25 92 30

14

7

4

1
2
7

1
4
5

2

32

11

5

97

-

50

Бозорқў
рғон

59 35 20

4

7

28 24 59 2

5
0

5
4

5

20 39

-

39 20

Моси

48 29 10

9

5

31 12 48 2

4
8

4

2

2 46

8

10 30


background image

13

Ўтказилган (2-жадвал) тажриба-синов натижалари, ўрганиб чиқилган

ҳужжатлар, ота – оналарнинг ёши, маълумоти, мутахассисларга мурожаат
қилганлиги, ҳаётга мослашганлиги, ногирон болага муносабатлари таҳлил
қилинди.

Биринчи гуруҳга киритилган меъёрдаги (мукаммал) оилалар учун

характерли бўлган мўътадил муҳит оилада бола тарбиясига жиддий
муносабатда бўлиш сифатида намоён бўлади. Лекин бундай оилада ҳам ота-
оналар ногирон айниқса, церебрал фалаж бола тарбиясига тайёр эмаслар,
улар фарзандларини соғлом фарзандларидек тарбиялашга ҳаракат
қиладилар. Уларнинг ўзига хос хусусиятлари тўғрисида маълумотларга эга
эмасликлари боис, тарбия жараёнида маълум қийинчиликларга дуч
келадилар. Тажриба синов натижаларига кўра, биринчи гуруҳдаги ота-оналар
сони 23,8% (72 нафар ) ни ташкил этади.

Иккинчи гуруҳга зиддиятли оилалар киритилган бўлиб, зиддиятлилик

сабаблари турлича намоён бўлади. Айрим оилаларда отанинг узлуксиз
спиртли ичимликлар истеъмол қилиши, ишсизлик ёки бошқа бир
сабабларга кўра оилада тез-тез жанжаллар бўлиб туради. Бундай оилаларда
ота-оналар ногирон фарзандларини даволаш, тарбиялаш борасида ҳам
муросага кела олмайдилар. Бу гуруҳга қайта қурилган оилалар ҳам
киради. Иккинчи гуруҳдаги ота-оналар сони бошқа гуруҳларга нисбатан
кўпчиликни ташкил қилиб, қуйидагилардан 43,5% (132 нафар) дан иборатдир.

Учинчи гуруҳга тўлиқ бўлмаган, ўта зиддиятли оилалар киритилади.

Отаси йўқ, онаси йўқ бўлиши ҳам мумкин. Ногирон бола тарбияси билан
ёлғиз онанинг ўзи ёки отанинг ўзи шуғулланади. Оналарнинг маълумоти
ўрта, мактабни битиргач, ёш турмушга чиққан. Бу оилаларда оналар оилани
моддий томондан таъминлаш мақсадида иш билан банд, бола билан
шуғулланишга вақти ҳам, маълумоти ҳам етмайди. Бундай оилада оналар
болага ё ўта меҳрибончилик қилади ёки бола қаровсиз қолади. Бу гуруҳдаги
ота-оналар сони 32,7% (99 нафар) ни ташкил қилади. Церебрал фалаж
фарзанди бўлган ота-оналарни болани тарбиялашга тайёрлашда уларнинг
педагогик саводхонлигини ошириш, ногирон боланинг ўзига хос
хусусиятларини англаган ҳолда педагогик ёндашиш, коррекцион тарбиялашга
оид билим, кўникма малакаларни шакллантиришга эътиборни қаратиш
лозимлиги кўриниб турибди. Илмий изланишлардан шу нарса маълум бўлдики,
церебрал фалаж фарзанди бор оилаларда боланинг руҳий ривожланишида
учраб турадиган нуқсон ва камчиликларнинг олдини олиш ва даволаш,
коррекцион таълим-тарбиялаш ишларига ота-оналар қанча эрта жалб этилса,
шунча ижобий натижаларга эришилади.








background image

14

3- жадвал

Церебрал фалаж болалар ота-оналари билан ўтказилган тажриба-синов

натижалари

Туман


Болала

р сони

Жинси

Оилада нечанчи

фарзанд

Эр-хотинниг

қариндошлик

муносабатлари

Ўғил Қиз

бирин

чи

ик-

кин

чи

учи

нчи

Бе

ш,о

лти,

етт

и..

Қарин

-

дош

Қарин

-дош

эмас

Жалол-

обод

шаҳри

%

81,6%

18,4

%

34,2% 44,8 16,7

4,3

20,4

79,6

Сузоқ

тумани

%

72,8%

27,2

%

21,7

46,4 18,3 13,6

38,8

61,2

Бо-

зорқўр-

ғон

тумани

%

62,8%

37,2

%

23,7

42,3 17% 17%

42,4

57,6

Моси

тумани

%

58,3%

42,7

%

31,1

47,0 10,9 10,9

16,6

83,4

Жами

303

212

91

78

138

50

37

100

203

%

100%

69,9%

30,1

%

25,7

45,5 16,5 12,3

33,1

66,9




Сўровномалар (3-жадвал) асосида ўтказилган таҳлил натижаларидан
маълум бўлишича, оилаларда кўпроқ иккинчи фарзандлар церебрал фалажи
билан туғилган. Жалолобод вилояти бўйича 45,5% (138 нафар) бола оилада
иккинчи фарзанд.25,7% (78 нафар) оилада биринчи туғилган фарзанд, 16,5% и
(50 нафар) учинчи туғилган церебрал фалаж бола,12,3% (37 нафар) охирги (4-
5-6) туғилган фарзандларда церебрал фалаж касаллиги кузатилган. Бундан
ташқари церебрал фалаж касаллиги қизларга нисбатан ўғил болаларда
кўпроқ кузатилган. 69,9% (212 нафар) ўғил болаларда ва 30,1% (91) қизларда
церебрал фалаж кассаллиги кузатилган.

Тадқиқотда церебрал фалаж

болалардаги ногиронлик сабаблари, нутқ нуқсонлари ва таянч-ҳаракат
аппаратининг ҳолатлари аниқланди ва ўрганилди. Ота-оналарнинг ўз
болаларини тарбиялаш борасидаги муаммолари, оилаларнинг ижтимоий ҳолати
юқоридаги уч гуруҳга ажратилди. Олинган натижалар коррекцион-педагогик


background image

15

ёрдамни ташкил этиш йўллари ва коррекцион-реабилитация масалаларини
ишлаб чиқишга асос бўлди.

Диссертациянинг

«Церебрал фалаж болалар билан коррекцион-

логопедик ишда дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлиги»

номли учинчи

бобида церебрал фалаж болалар билан коррекцион - логопедик ишнинг нутқ
камчиликларини

ва

таянч-ҳаракат

аппаратининг

бузилишларини

коррекциялашга қаратилган тизими яратилди, ота-оналарнинг педагогик
саводхонлигини оширишнинг мазмуни, усуллари, шакллари ишлаб чиқилди.

Коррекцион-логопедик иш тизимини яратиш деганда, “тизим” тушунчаси

бир-бири билан узвий ўзаро алоқада бўлган элементларнинг бирлиги ва
яхлитлигини англатадиган фалсафий тушунчани билдириши кўзда тутилди.
Шундан келиб чиққан ҳолда коррекцион-логопедик ишнинг мақсади,
вазифалари, мазмуни, усуллари, воситалари ушбу тизимнинг бирлиги ва
яхлитлиги билан белгиланди.
Ота-оналарни бола тарбиялашга тайёрлаш модели яратилди (2-расм),
унинг асосида 24 соатлик махсус семинар-тренинг дастури ишлаб чиқилди ва
машғулотлар ўтказилди. Семинар тренингда суҳбатлар, ўйинлар, қизиқарли
вазиятлар, муаммоларни аниқлаш ва уларни ечишга оид машғулотлар ташкил
этилди. Педагоглар ва ота-оналар билан биргаликда церебрал фалаж
фарзандларни тарбиялашда учрайдиган қийинчиликларни енгиб ўтишга доир
муаммоли вазиятлардан чиқиб кетиш йўллари изланди. Шунингдек, ҳар бир
ота-она билан фарзандлари нуқсонларининг хусусиятларидан келиб чиққан
ҳолда, якка тартибдаги суҳбатлар ҳам олиб борилди ҳамда индивидуал режалар
ишлаб чиқилди.

Ўтказилган тажриба-синов иш жараёнида дефектологлар ва ногирон

болаларни тарбияловчи ота-оналарда тегишли билим ва кўникмаларни ҳосил
қилиш, уларни такомиллаштиришга қаратилган семинар-тренинг ўз
самарасини берди. Тадқиқотда церебрал фалаж болалардаги ногиронлик
сабаблари, нутқ нуқсонлари ва таянч-ҳаракат аппаратининг ҳолатлари
аниқланди ва ўрганилди. Ота-оналар билан ўтказилган семинар-тренингнинг
боришида уларнинг билимлари аниқланиб, уч даражада баҳоланди: юқори,
ўрта, паст.
















background image

16


Церебрал фалаж бола ота-оналарининг педагогик саводхонлигини
ошириш модели.















































Ота-оналар педаго-
гик саводхолигини
ошириш йўллари

Ота-оналарнинг педа-
гогик саводхонлигини
ошириш методлари

Ота-оналарнинг пе-
дагогик саводхонли-
гини ошириш воси-
талари

Маъруза ташкил

этиш

Тематик индивидуал

маслаҳатлар

Оила, мактаб, маҳал-

ла ҳамкорлиги

Семинар ўтказиш

Диалог

Оила, жамоатчилик

ҳамкорлиги

Педагогик билим бе-

риш университети

Ишонтириш

Оила ва мактаб ҳам-

корлиги

Намунали оилалар
билан учрашув таш-
кил этиш

Ролли

ўйинлар

Педагогикага оид
адабиётлар

Конференция-

лар ўтказиш

Педагогик баҳс

Ота-оналар ва де-
фектолог ҳамкорлиги

Психоневролог мас-

лаҳатини

ташкил

этиитиш этиш

Ота-оналар мажлисла-

ри

Семинарлар

Психолог, дефекто-
лог

маслаҳатини

ташкил қилиш

Ота-оналар билан
ёзишмалар

Оммавий ахборот
воситалари

Ота-оналар

университети

Ота-оналар учун дево-

рий бурчаклар


background image

17

4- жадвал

Церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш жараёнида

дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлиги натижасида ота-оналарни
болани тарбиялашга тайёрлаш бўйича ўтказилган тажриба-синов
кўрсаткичларининг нисбати (фоиз ҳисобида)

Даража

Назорат гуруҳи

Тажриба гуруҳи

Тадқиқот

бошида

Тадқиқот

якунида

Тадқиқот

бошида

Тадқиқот

якунида

юқори

5,0

30,0

5,7

78,8

ўрта

14,2

60,0

13,0

16,3

паст

80,8

10,0

81,3

4,9


Мазкур (4-жадвал) жадвалнинг таҳлили шуни кўрсатадики, тажриба-

синов ишларининг якунида назорат ва тажриба гуруҳларида ота-оналарнинг
болани тарбиялаш бўйича тайёргарлик даражаси тажриба-синов бошидагига
қараганда ўзгарган. Жумладан, тажриба якунида фақат 4,9% ота-онанинг
ногирон болани тарбиялашга тайёрлиги етарли даражада шаклланмаганлигини
кўриш мумкин.

Церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш жараёнида ота-оналар

ёрдамида ўтказилган тажриба-синовдан кўзланган асосий мақсад дефектолог ва
ота-оналар ҳамкорлигига эришиш, ота-оналар педагогик саводхонлигининг
ошганлик

даражасини,

фарзандларини

тарбиялаш

самарадорлигини

аниқлашдан иборат эди. Олинган маълумотлар Стьюдент мезони асосида
математик таҳлил қилинди.

Жумладан, тажриба гуруҳларида йил давомида ўтказилган тажриба-

синов ишлари натижасида юқори билимлилик даражаси 5,7 % дан 78,8 % гача
кўтарилди, бунинг ишончлилик кўрсатгичи (t) қуйидагича аниқланди:

Текширув гуруҳи

123

8

.

78

7

.

5

2

1

n

x

x

0

.

1

6

2

.

6

6

6

.

84

4

.

78

6

min

max*

2

.

81

9

.

0

1

.

73

8109

.

0

1

.

73

81

.

0

0009

.

0

1

.

73

9

.

0

03

.

0

7

.

5

8

.

78

8

.

5

7

.

5

33

7

.

5

100

*

33

.

0

100

*

3

.

1

8

.

78

100

8

.

78

100

*

1

100

*

33

.

0

1

.

11

33

.

0

123

33

.

0

09

.

0

1

.

11

1

123

0

.

1

33

.

0

6

2

6

5

.

6

5

.

4

6

min

max*

2

2

2

2

1

2

1

1

1

1

2

2

2

1

1

2

2

1



G

m

m

x

x

t

X

G

V

X

G

V

n

G

m

n

G

m

G








background image

18

Назорат гуруҳи

125

2

.

0

25

0409

.

0

25

04

.

0

0009

.

0

25

9

.

0

03

.

0

30

5

8

.

7

30

233

300

100

*

33

.

22

100

*

2

.

0

9

.

10

33

.

2

120

33

.

2

33

.

2

6

14

6

23

37

6

min

max*

6

.

6

0

.

5

33

0

.

5

100

*

33

.

0

100

*

33

.

0

9

.

10

33

.

0

120

33

.

0

33

.

0

6

2

6

6

4

6

min

max*

2

2

2

1

2

1

2

2

2

2

2

2

1

1

1

1

1

1



m

m

X

X

t

X

G

V

n

G

m

G

X

G

V

n

G

m

G


Назорат гуруҳида ҳам ота-оналарнинг юқори билим даражаси кўпроқ

ўрта даражасига нисбатан йил давомида ўсиб борди. Шу билан бирга тажриба
гуруҳларида юқори даражага эга бўлган ота-оналарнинг сони назорат гуруҳига
нисбатан жуда юқори ишончлилиги аниқланди.


Назорат ва текширув гуруҳларидаги фарқлар

123

8

.

78

30

2

1

n

x

x

8

.

221

22

.

0

8

.

48

0481

.

0

8

.

48

008

.

0

04

.

0

8

.

48

9

.

0

02

.

0

30

8

.

78

9

.

2

8

.

78

233

8

.

78

100

*

33

.

2

100

*

09

.

0

1

.

11

0

.

1

123

0

.

1

0

.

1

6

2

.

6

6

6

.

84

4

.

78

6

min

max*

8

.

7

30

100

*

33

.

2

100

*

2

.

0

1

.

11

33

.

2

123

33

.

2

33

.

2

6

33

.

2

6

37

23

6

min

max*

2

2

2

1

2

1

2

2

2

2

2

2

1

1

1

1

1

1



m

m

x

x

t

X

G

V

n

G

m

G

X

G

V

n

G

m

G


Хусусан, тажриба-синов жараёнида биз ота-оналарнинг церебрал фалаж

фарзандларига нисбатан эътибори, ғамхўрлиги, меҳр-муруввати, масъулияти,
интизомлилиги, сабр-қаноати, ишончи, болажонлиги, саводхонлиги, бурчни
англаши каби сифатларнинг ривожланишини баҳоладик. Шунингдек, назорат
ва тажриба гуруҳларида олиб борилган мазкур мезонларни «юқори», «ўрта»
«паст» даражаларда қайд этдик (4-жадвал).



background image

19

III. ХУЛОСАЛАР

Олиб борилган тадқиқот асосида қуйидаги

хулосалар

келиб чиқади:

1. Қирғизистон Республикаси ҳудудида яшовчи церебрал фалаж

болаларнинг сони бир ярим мингдан ортади. Уларнинг кўп қисми махсус
муассасалар ва мутахассисларнинг етишмагани сабабли, айниқса, қишлоқ
жойларида оилада, уй шароитида тарбиялаб келинмоқда. Махсус педагогикадан
ҳеч қандай билимга эга бўлмаган ота-оналар бу соҳада катта қийинчиликларга
дуч келмоқдалар. Церебрал фалаж болалар ота-оналари орасида, қисман бўлса-
да, фарзандлари олдидаги мажбуриятларига лоқайд бўлганлари ҳам, педагогик
саводхонлик етишмаганлари ҳам бор. Мана шу камчиликларни тузатиш ва
бартараф этиш махсус педагогика олдида, турган долзарб вазифалардан
биридир. Бу борада ота-оналар билан дефектологларнинг ҳамкорлиги церебрал
фалаж болалар билан олиб бориладиган коррекцион ишниг муҳим қисми
ҳисобланади. Шунинг учун церебрал фалаж болалар билан коррекцион-
логопедик иш жараёнида дефектолог ва ота-оналар ҳамкорлигига эришишнинг
мазмуни, усуллари, коррекцион иш воситалари тадқиқотнинг асосий мақсади
қилиб олинди.

2. Илмий-тадқиқот натижасида Қирғизистон Республикасининг Жалолобод

вилояти қишлоқларида яшайдиган церебрал фалаж болалар сони аниқланди,
уларда касалликнинг хусусиятлари, белгилари, шакллари, касалликдан келиб
чиқадиган иккиламчи нутқий ва моторик бузилишлар ўрганилди, таҳлил этилди
ва тегишли жадвалларда кўрсатиб берилди.

3. Белгиланган мақсадга мувофиқ диссертацияда кузатув тажриба-синов

ташкил этилди. Бунда церебрал фалаж болалар оилаларининг турлари, оилавий
яшаш шароити, уларнинг церебрал фалаж болани тарбиялашда педагогик
саводхонлиги даражасини ўрганиб чиқишда анкета-сўровнома методидан
фойдаланилди. Анкета-сўровнома уч йўналишда тузилди. Кишлоқ шароитида
церебрал фалаж болани тарбиялашда оналарнинг ҳозирги кундаги имконият
даражалари, сабаблари, ногирон болани тарбиялашда педагогик саводхонлиги
аниқланди. Сўров натижалари бўйича оилалар уч гуруҳга бўлинди. Бундай
гуруҳланиш коррекцион ишни дифференциал ташкил этиш имконини берди.

4. Церебрал фалаж бола тарбиясининг ўзига хослиги шундаки, у боланинг

ўз-ўзига хизмат қилишга ўргатиш, бу борада муайян билим ва кўникмаларни
ҳосил қилиш, боланинг мавжуд ақлий, нутқий (фонетика, лексика, грамматика),
таянч-ҳаракат аъзоларининг нуқсонларини тўғрилаш ва бартараф этишга
эришишни талаб қилади. Олиб борилган илмий тадқиқот натижаси ўлароқ
қишлоқ шароитида яшовчи церебрал фалаж болалар ота-оналари билан
ҳамкорликда коррекцион иш олиб бориш тизими ишлаб чиқилди ва методик
тавсиялар яратилди.

5. Ота-оналар билан ҳамкорликда коррекцион иш олиб бориш тизими

доирасида улар билан мутахассис-дефектологларнинг ўзаро ҳамкорлик модели
яратилди. Бу моделда ота-оналар учун лекторийлар, семинарлар,
конференциялар ташкил этиш ҳамда уларга турли соҳа мутахассисларини
таклиф қилиш, шу йўл билан оилада ногирон фарзандни тарбиялашда ота-


background image

20

оналарнинг педагогик саводхонлигини мунтазам ошириб бориш усуллари,
воситалари ёритилди. Маҳалла, махсус болалар муассасаси, бундай
муассасалар бўлмаган жойларда тиббий муассасалар қошида «Оналар мактаби»
семинарларини ташкил этиш ва церебрал фалаж болалари бор ота-оналарнинг
уларда иштироки таъминланди. Ота-оналарни бола тарбиясига оид махсус
адабиётлар ва қўлланмалар билан, оммавий ахборот воситаларида босилган
мақолалар билан муттасил таништириб бориш, церебрал фалаж фарзанди
бўлган ота-оналар ўзларининг ёрдамга муҳтож бўлган болалари доимий
уларнинг педагогик таъсири муҳитида бўлиши кераклиги ҳақида маълумот
олиб

туришлари,

бу

борада

педагог-дефектолог,

шифокорлардан

психоневролог, психолог, ортопед, педиатрлардан ўз вақтида маслаҳатлар олиб
туришлари керак.

Церебрал фалаж фарзанди бор оилаларда боланинг руҳий ривожланишида

учраб турадиган нуқсон ва камчиликларнинг олдини олиш ва даволаш,
коррекцион таълим-тарбиялаш ишларида дефектологлар ва ота-оналар учун
қуйидаги педагогик тавсиялар ишлаб чиқилди:


Амалий тавсиялар:

-

Ота-оналарга церебрал фалаж фарзандни тарбиялашдаги ўз бурчларини,
хуқуқларини англатиш ва уларнинг педагогик саводхонлигини ошириш.

-

Ота-оналарни бола тарбиялашга тайёрлашда боланинг нуқсонларини
коррекциялашга қаратилган усул ва воситаларни қўллаш.

-

Ота-оналарга бола тарбиялашда тиббий, психологик-педагогик билимлар
бериб боришда мутахассис-дефектолог, психолог, невропатолог, психиатр,
ортопед ҳамкорлигини мустаҳкамлаш.

-

Ота- оналарни оилада соғлом турмуш тарзини шакллантиришга оид
билимлар билан қуроллантириш.

-

Церебрал фалаж фарзанди бўлган ота-оналар учун ўқув марказларини
ташкил этиш ҳамда доимий семинарлар ўтказиб бориш.

-

Репродуктив саломатлик ва соғлом оилани шакллантириш масалаларида
ёшлар масъулиятини ошириш.

IV. ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ

.

1. М. Б. Ризашова. Т.Р.Ахмедова Система коррекционно-педагогической рабо-
ты по ликвидации нарушений речи детей дошкольного возраста.//Вестник
Жалалабатского государственного университета - ISSN 1694 – 531x - Жалала-
бат, 2007 - №1 39 – 43 стр.
1.

М.Б. Ризашова. Актуальные проблемы после вузовской деятельности
учителя с детьми нарушения речи.// Сборник научных трудов УДН им
А.Батирова. Наука и образование в ХХI веке – Жалолобод - 2007—27 стр.

2.

М. Б. Ризашова. Оилада қизларни хуш хулқликка тарбиялашнинг аҳамияти.
Олима аёлларнинг фан-техника тараққиётида тутган ўрни. // Республика
илмий-амалий анжумани материаллари -Т., 2008 - 38- 39 б.


background image

21

3.

М.Б. Ризашова. Мактабгача ёшдаги ногирон болани оилада тарбиялаш.
//Бола шахсини ривожлантиришнинг долзарб муаммолари / 2-Халқаро
илмий-анжуманнинг тезис ва мақолалар тўплами 3-5 апрел. - Т., 2008 -
389 - 390 б.

5. М. Б. Ризашова. Оилада ногирон болаларни тарбиялашда ота-оналарнинг
педагогик саводхонлигининг аҳамияти // Коррекцион-ривожлантирувчи
таълим-тарбиянинг мазмуни, усуллари ва шакллари / Илмий-методик тўплам. -
Т., 2008-147-150 б.
6. М. Б. Ризашова. Церебрал фалаж болалар билан коррекцион иш ва бунда
ота-оналар ролининг махсус педагогика назарияси ва амалиётида ёритилиши.
\\Вестник УДН имени А.Батирова - Жалолобод , 2008 - №7. 98-101б.
7. М. Б. Ризашова. Церебрал фалаж болалар билан коррекцион-логопедик иш
жараёнида ота-она ва дефектолог ҳамкорлиги. // Вестник ОшГУ – Ош, 2008-
№5. 102-105 стр
8. М. Б. Ризашова. Д.К. Хамидова. Х.К. Қодирова. НИМА? ҚАНДАЙ?
ҚАНАҚА? // Мактаб ўқитувчилари учун методик қўлланма. Жалолобод.-2003-
29 б
9. М. Б. Ризашова, М.Ж.Найманбаев, Х.Б.Кодирова. Қирғиз халқ оғзаки
ижодидаги болаларни ақлан етук, одоб-ахлоқ жиҳатдан баркамол инсон қилиб
тарбиялашнинг асосий белгилари. // Коррекцион-ривожлантирувчи таълим-
тарбиянинг мазмуни, усуллари ва шакллари. Илмий-методик тўплам -Т., 2008-
122 -125 б.


background image

22

Педагогика фанлари номзоди илмий даражаси талабгор

М.Б.Ризашованинг 13.00.03- махсус педагогика ихтисослиги бўйича «Церебрал
фалаж болалар билан коррекцион иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналар
ҳамкорлиги» мавзусидаги диссертациянинг

РЕЗЮМЕСИ

Таянч сўзлар:

махсус педагогика, ҳамкорлик, ногиронлик церебрал

фалаж, дефектология, дефектолог, метод, фарзанд, ота-оналар, нутқ, таянч -
ҳаракат аппарат, моторика, лексика, грамматика, фонетика, ташҳис,
логопедия,коррекцион иш, тузатиш, кузатиш, сўровнома, тажриба синов.

Тадқиқот объектлари:

церебрал фалаж болалар билан коррекцион -

логопедик иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлиги.

Ишнинг мақсади:

церебрал фалаж болалар ва улар билан коррекцион

иш жараёнида дефектологлар ва ота-оналар ҳамкорлиги масаласини тадқиқ
этиш ва бу асосда коррекцион - логопедик ишларни олиб бориш ва
такомиллаштириш бўйича методик тавсиялар ишлаб чиқиш.

Тадқиқот методлари:

тадқиқот методлари

қуйидагилардан иборат

бўлди

:

махсус педагогикага оид илмий, методик адабиётларни ўрганиш,

таҳлил қилиш: кузатиш, анкета - сўровномалар тарқатиш; эксперимент
(кузатув,таълимий); психологик - педагогик ҳужжатларни ўрганиш, таҳлил
қилиш, умумлаштириш; статистик метод.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

- церебрал фалаж болалар ота-оналарини бола тарбиялашга тайёрлаш, бу

йўлда уларнинг дефектолог ва педагоглар билан ҳамкорлиги муаммо сифатида
аниқланди ва долзарблиги асосланди; церебрал фалаж болалар ота-оналари
учун ногирон фарзандига ҳар томонлама тарбия беришга қаратилган
коррекцион - педогогик иш тизими ишлаб чиқилди; церебрал фалаж болалар
билан олиб бориладиган коррекцион иш жараёнида дефектолог ва ота-оналар
ҳамкорлигига эришиш, ота-оналарда ўзларининг ногирон фарзандларини
тарбиялашга тайёрлашга оид педогогик тушунчаларни шакллантириш, ота-
оналарни ногирон фарзандларини тарбиялашга тайёрлашга оид махсус
коррекцион - тарбия мазмуни ишлаб чиқилди ва методлари яратилди. Тадқиқот
мавзуси бўйича услубий тавсиялар ишлаб чиқилди, услубий қўлланма
тайёрланди ҳамда улардан церебрал фалаж болалари бўлган ота-оналар билан
олиб борилган иш амалиётида фойдаланилди.

Амалий аҳамияти:

церебрал фалаж болаларни тарбиялашда ота-оналар

учун қатор методик тавсиялар ишлаб чиқилди ва амалиётга татбиқ этилди.
Улар ота-оналарни церебрал фалаж болани тарбиялашда, уни ҳаётга
тайёрлашда, дефектологлар ва ота - оналарнинг ўзаро ҳамкорлигини амалга
оширишда ўз самарасини беради. Диссертациянинг хулоса ва натижаларидан
церебрал фалаж болалар ота-оналарини бола тарбиялашда методик тавсия
ҳамда амалий йўл-йўриқ сифатида фойдаланиш мумкин. Диссертация
натижаларидан церебрал фалаж болалар ота-оналари, педагог-дефектологлар,
педагогика институти талабаларининг фойдаланиши мақсадга мувофиқ бўлади.


background image

23

Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги

: тадқиқот

натижалари педагогика, филология ва дефектология факультетларида махсус
педагогика фанларидан машғулотлар олиб бориш. малака ошириш
курсларида ва махсус муассасаларда ногирон, церебрал фалаж фарзанди бор
оилаларда ва соҳага доир услубий адабиётлар яратишда фойдаланиш мумкин.

Қўлланиш соҳаси:

махсус педагогика, халқ таълими, соғлиқни сақлаш

ва моддий таъминот тизимлари ходимлари ўз фаолиятларида қўллашлари
мумкин.

РЕЗЮМЕ

диссертации Ризашовой Манзуры Байбуваевны на тему: «Взаимодей-
ствие дефектологов и родителей в коррекционно- педагогической работе с
детьми, страдающими детским церебральным параличом» , на соискание
ученой степени кандидата педагогических наук по специальности 13.00.03
– специальная педагогика

Ключевые слова:

ребёнок, детский церебральный паралич, родители, де-

фектолог, коррекция, воспитание, обучение, взаимодействие, речь, моторика,
опорно – двигательный аппарат, логопедическая, работа, комплексная помощь,
адаптация, метод, эксперимент, вопросник,наблюдение, лексика, грамматика,
фонетика, диагноз.

Объекты исследования

: Процесс взаимодействия дефектолога и родителей

в коррекционно- педагогической работе с детьми, страдающими детским цере-
бральным параличом

.

Цель работы:

Изучение речи и состояние моторики детей с церебральным

параличом, Взаимодействие дефектолога и родителей в процессе коррекци-
онно-педагогической работы по преодолению нарушений у детей с детским
церебральным параличом.

Методы исследования:

изучение специальной литературы, документации,

констатирующие и обучающие эксперименты, наблюдeние, интервью, опрос,
математическая статис -тика.

Полученные результаты и их новизна:

дан научный анализ развития и

особенностей речевых, двигательных нарушений у детей церебральным пара-
личом (ДЦП). Разработаны и внедрены методические рекомендации для роди-
телей. Разработана модель взаимодействия дефектолога и родителей в про-
цессе коррекционно – логопедической работы. Проведены семинары-
тренинги по воспитанию и перевоспитанию, коррекции, имеющих отклоне-
ний в развитии детей с ДЦП. Совершенствованы и адаптированы методы
обследования и методика логопедической работы с детьми ДЦП.

Практическая значимость:

Выявлены особенности и виды речевых

нарушений у обследуемых детей с ДЦП в сельской и городской местности.
Изучены семьи детей с ДЦП. По результатам констатирующего эксперимен-
та, выделены 3 группы семей воспитывающих детей с ДЦП (нормаль-
ная,проблемная и сложная). Результаты исследований могут быть использо-
ваны специалистами МППК, логопедами, студентами на курсах повышения
квалификации при чтении курсов «Специальная педагогика», «Социально-


background image

24

бытoвая ориентация», «Логопедия», а также при создании методических по-
собий, программ, рекомендаций по логопедической работе с детьми ДЦП.

Степень внедрения и экономическая эффективность:

Издано 1 методи-

ческое пособие, содержание и методика коррекционной логопедической работы
используется на практике. Основные результаты исследования докладывались
на заседании кафедры педагогики,психологии и МНО, факультета дефектоло-
гии на кафедре «Коррекционная педагогика» на международных и респуб-
ликанских научно-практических конференциях,публиковались в сборниках
научных трудов и журналах.

Область применения:

полученные данные могут быть использованы в

специальной педагогике, в системе народного образования, социального
обеспечения и здравоохранения.


RESUME

Thesis of Rizashova Manzura Baybuvayevna

on the scientific degree a candidate of pedagogical sciences on speciality the

dissertation work on the theme

“ Interaction of defectologist and parents in correction of pedagogical activi-

ty with the children suffering from childrens cerebral paralysis “

13.00.03 – special pedagogics


Key words:

infant,

child, of infantial, Child’s cerebral paralysis, parents, de-

fectologist, correction, education, teaching,careering up,interaction, logopedic, co-
operation, speech, movement, motor function, speech therapy work, complex help,
social adaptation.

Subjects of the inquiry:

Studying children, suffering from Child’s cerebral

paralysis, working out

correctional and pedagogical system of work in cooperation

with parents.

Aim of the inquiry :

To study the pecularities of the cildren suffering

from cerebral paralysis,working out corrective-pedagogical systems of interactive
work nith parents.

Method of inquiry:

Studying special literature, documentation, established

and educational experiments, observation,questions, interview, interrogation, mathe-
matical statistics.

The results achieved and their novelty:

Given

a

scientific analysis of devel-

opment and feature of speech, intellectual, motor function violation of children with
Child’s cerebral palsy, worked out the substance, methods and forms of the correc-
tional and pedagogical work with them. Worked out and inculcated the methodologi-
cal recommendation on team work between parents and defectologist for social adap-
tation of children with Child’s cerebral palsy.

Practical value:

Studied features of speech, intellect and movement sphere of

children with Child’s cerebral paralysis. Worked out the substance, methods and
forms of the correctional and pedagogical work with children suffering from Child’s


background image

25

cerebral palsy, methodological recommendation on team work between parents and
speech therapists on education and correctional teaching of the children with Child’s
cerebral palsy. The results of the research, could be used by specialists who work in
MPPC, speech therapists, students under studying “Special pedagogic” and “Social
and common orientation” courses.

Degree of embed and economic effectivity:

One

(

1) methodologic hand

book has been pyblished, the substance and methods of the correctional speech
therapy work are used in practice.

Sphere of usage:

Special pedagogics.

Библиографические ссылки

М. Б. Ризашова. Т.Р.Ахмедова Система коррекционно-педагогической работы по ликвидации нарушений речи детей дошкольного возраста .//Вестник Жалалабатского государственного университета - ISSN 1694 - 531х - Жалала-бат, 2007 - №1 39-43 стр.

М.Б. Ризашова. Актуальные проблемы после вузовской деятельности учителя с детьми нарушения речи.// Сборник научных трудов УДН им А.Батирова. Наука и образование в XXI веке - Жалолобод - 2007—27 стр.

М. Б. Ризашова. Оилада кизларни хуш хулқликка тарбиялашнинг аҳамияти. Олима аёлларнинг фан-техника таракқиётида тутган ўрни. // Республика илмий-амалий анжумани материаллари -Т., 2008 - 38- 39 б.

М.Б. Ризашова. Мактабгача ёшдаги ногирон болани оилада тарбиялаш. //Бола шахсини ривожлантиришнинг долзарб муаммолари / 2-Халқаро илмий-анжуманнинг тезис ва мақолалар тўплами 3-5 апрел. - Т., 2008 -389-390 6.

М. Б. Ризашова. Оилада ногирон болаларни тарбиялашда ота-оналарнинг педагогик саводхонлигининг ахамияти // Коррекцион-ривожлантирувчи таълим-тарбиянинг мазмуни, усуллари ва шакллари / Илмий-методик тўплам. -Т., 2008-147-150 б.

М. Б. Ризашова. Церебрал фалаж болалар билан коррекцией иш ва бунда ота-оналар ролининг махсус педагогика назарияси ва амалиётида ёритилиши. Вестник УДН имени А.Батирова - Жалолобод , 2008 - №7. 98-1016.

М. Б. Ризашова. Церебрал фалаж болалар билан коррекцион-логопедик иш жараёнида ота-она ва дефектолог хамкорлиги. // Вестник ОшГУ - Ош, 2008-№5. 102-105 стр

М. Б. Ризашова. Д.К. Хамидова. Х.К. Қодирова. НИМА? ҚАНДАЙ? ҚАНАҚА? // Мактаб ўқитувчилари учун методик қўлланма. Жалолобод.-2003-29 б

М. Б. Ризашова, М.Ж.Найманбаев, Х.Б.Кодирова. Қирғиз халк огзаки ижодидаги болаларни ақлан етук, одоб-ахлоқ жиҳатдан баркамол инсон килиб тарбиялашнинг асосий белгилари. // Коррекцион-ривожлантирувчи таълим-тарбиянинг мазмуни, усуллари ва шакллари. Илмий-методик тўплам -Т., 2008-122-125 б.